دەۋرەن قۋات. "مىسىق پەن مارۋسيا" (ەڭگٸمە)

تانىمال جازۋشى دەۋرەن قۋاتتىڭ "مىسىق پەن مارۋسيا" اتتى ەڭگٸمەسٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.

مىسىق پەن مارۋسيا

“جوق بولدى جوقتاۋىڭ اسقىر. مٷلەيiمسiپ, تەلiمسiپ قاسىمنان شىقپاۋشى ەدi, قايدا عانا قۇرىدى ەكەن, ا? و, قۇداي انا, قۇرساعىما بiت­كەننiڭ موينىن تەرiس بۇرعىزىپ قو­يىپ ەدiڭ, ەندi مىناۋىڭ نە? نە قىلعانىڭ تاعى دا? اپىر-اي, وسىنشا قاتىگەز, وسىنشا مەيiرiمسiز, وسىنشا ايار دەپ كiم ويلاعان ونى? وڭباعان, ناعىز نايساپتىڭ ٶزi ەكەن بارىپ تۇرعان!”

مارۋسيا اگافەۆنا قابىرعاعا iلiنگەن پولكوۆنيكتiڭ سۋرەتiنە قاراپ وتىرىپ بۇلقان-تالقان بولعان. پولكوۆنيك, بiراق, مiز باقپادى. جاقساقالى ۇرتىنا قۇلاعان تۇستان بۋدىراي كٶتەرiلiپ, مۇرتىنىڭ قىلىشى سىنباي, قاشانعى ەدەتiنشە سەندەنiپ, ىمىرت ٷيiرiلگەن كەشتiڭ قوڭىر بوياۋ­لارى تاراعان بٶلمە iشiنەن بۇعان تەسiرەيە قارايدى. بايقۇس مارۋسيا دەرت مەڭدەپ, اجال القىمىنان قىسا باستاعان كٷندەردە دە وسى بiر تەسi­رەيگەن سۋىق جاناردان جانىن الا قاشىپ, قايدا تىعارىن بiلمەگەن ەدi. سول مەزەتتە سۋرەتتەگi پولكوۆنيكتiڭ كەۋدەسiن جاپقان سٶلكەبايلاردان جاپ-جاسىل اعىندار تٶگiلە تٷسiپ, ەل ٷستiندەگi بۇنى جاعالاي قاماپ العانىن دا سەزiپ جاتتى.

***

مارۋسيا اگافەۆنا ٷيiنەن قولشاتىر ۇستاپ شىعاتىن. سودان كەيiن كٷن قاپپاعان اپپاق, ەجiمسiز ومىراۋىن پاڭدانا كٶتەرiپ, جىرىق ەتەك يۋبكاسىن جىرتىپ جiبەرەردەي سىرتقا تەپكەن قوس بٶكسەسiن كەزەك تولقىتىپ, شىمقاي قارا “ۆولگانىڭ” iشiنە سٷڭ­گiپ كەتۋشi ەدi. اۋلاداعى ساندال سٷيرەتكەن ەيەلدەر سول كەزدە ەدەت­تە­گiدەي سٷيرەڭدەسiپ قالاتىن.

– وسى قاتىن-اق اشىق اسپاننىڭ استىندا قولشاتىر جامىلىپ جٷرگە­نiن قويمادى عوي.

– بايىڭ بىلقىلداتىپ اۋلانىڭ قاق ورتاسىندا ماشيناسىن كٶلدەنەڭ توسىپ, باسىڭنان قۇس ۇشىرماي تۇرسا, سەن دە سٶيتەر ەدiڭ.

– بۇل قاتىن بiز سيياقتى قارا جۇمىس iستەپ قاقتالىپ كٶرمەگەن جان عوي, كٷيەۋi – ەسكەري ادام. پولكوۆنيك. ٶزi ستاتۋپراۆلەنيەنiڭ شىنىلى كەڭ­سە­­سiن­دە كەرiلiپ وتىر. بۇل كەردەڭدەمەگەندە ەندi كiم كەردەڭدەسiن?

– كەردەڭدەسە, كەردەڭدەسiن.     سوندا دا پەندە بالاسىنا كٶز سالىپ امانداسۋدى بiلمەيدi.    امانداس­پاي-اق قويسىن, تiپتi سەلەمiڭدi المايدى. سونىسى باتادى جانىما.

– قويشى, كلاۆدييا, جالپاڭداۋىڭدى قويشى, وسى!

– جالپاڭداعانىم ەمەس, iزەت قوي مەنiكi. بiر اۋلادا, كٶرشi تۇرامىز. پەتەرiمiزدiڭ قابىرعاسى جاپسارلاس. قاقىمىز تەڭ قاتىندارمىز. ەۋەلدەسەڭ كەرەۋەتiمiزدiڭ سىقىرى ەستiلiپ جاتادى. سونىڭ بiرiن ەسكەرمەيدi كەيكيiپ. مەگەجiن!

قاتىنداردىڭ سٶزشەڭi دە, تiلدiسi دە, القىنعان اشۋشاڭى دا, سودان سوڭ جىلدام قايتىپ, جىلاي سالاتىنى دا كلاۆدييا بولاتىن. ٶزi جاقتىرمايتىن مەكەرلەۋ ەيەلدi “مەگەجiن” دەپ سالعان دا سول.

بiرiنەن بiرi اۋمايتىن سۇرقاپ ٷيلەردiڭ اۋلاسىنان كٷندەر كٶشiپ, جىلدار جىلجي بەردi. مارۋسيا اگافەۆنا قولشاتىرىنىڭ استىنان سو كٷيi كٶرiنبەي, قاتىندار ونى كٷندەۋدەن جالىقپاي, جامىراي سٶيلەپ, جاقتارىن جامان سٶزدەرمەن اۋىرتىپ جٷرە تٷسەر مە ەدi, كiم بiلسiن... يە, كiم بiلسiن, پولكوۆنيك قازاعا ۇشى­رادى دا, ولار از ۋاقىتتىڭ iشiن­دە مارۋسيانىڭ مۇڭداستارى بولىپ شىعا كەلدi. بۇل كەزدە iلكiدەگi قىمبات كٶيلەك-كٶنشەگi ولپى-سولپى تارتقان مارۋسيا دا شٷيكەدەي كەمپiر بەينەسiنە ەنiپ ٷلگەرگەن-دi. ەيتسە دە, ەرەدiك بارىن كيiپ, بارىنا مالىنىپ اۋلادا وتىراتىن. قاتىندار ەندi سونى سٶز ەتە باستادى. اقىرىندا مارۋسيا بايعۇس كٶندi. كٶنتەرلi تاعدىرىنا دا مويىنسۇندى. مويىنسۇنباي قايتەدi: جاسى ۇلعايدى. شالى شالقالاپ و دٷنيەگە اتتاندى. قازاقستاندى, الماتىنى قويىپ مەس­­كەۋدە, لەنينگرادتا وقىتقان ۇلى مەن قىزى قازالى رەسiم ٷستiندە ەكەلەرiنەن قالعان دەۋلەتكە تالاسىپ, جٷز شايىستى دا قارالارىن باتىردى.

– ەكەم اقىماق جان ەدi. اقىماقتىعىنان تانباي ٶلگەن ەكەن عوي, – دەدi ۇلى. – اناۋ تاۋ بٶكتەرiندەگi كوت­تەدجدi بiرەۋiمiزدiڭ اتىمىزعا جازىپ كەتپەي مە ەكەن, سوندا داۋ دا, داماي دا بولماس ەدi.

– ال پاپامنىڭ جۇمىستان قولى بوسامادى دەلiك. ۋاقىتپەن جٷرiپ-تۇردى. سەن قايدا قارادىڭ, ماما? – دەدi قىزى دولدانىپ. – بانكتەگi ميلليونداردى كiم قول قويىپ الادى? ەكەۋمiزدiڭ بiرiمiزدi سوعان مۇراگەر ەتكەندەرiڭدە بۇلايشا ىرىلداسپاس ەدiك.

قىز بەن ۇلدى قايىرسىز قىلىپ ٶسiرiپتi. قازiر بiرi كانادادا, بiرi اۆسترالييادا. بۇنىڭ بۇ جالعاندا بار-جوعىن بiلۋ ٷشiن عانا ەرەدiك قوڭىراۋ شالىپ قويادى. سوندا قۇسا مەن قاپادان كٶكiرەگi قارس ايىرىلا جازدايتىن مارۋسيا: “قاپ, – دەيتiن,– قاپ, ەتتەگەن-اي!..”

بiر كٷنi قالتىلداپ اۋلاعا شىققان ول كلاۆدييا كەمپiردi كٶردi. جىلادى. مۇڭىن شاقتى. جاناشىرى جوق جالعىزدىعىن ايتىپ شاعىندى.

– جىلاما, – دەپ جۇباتتى ونى كلاۆدييا. – جىلاما. جىلاعاننان نە پايدا? بەرiمiز ٶلەمiز. بەرiمiز دە سٷلدەرiن سٷيرەتكەن تiرi ارۋاقتارمىز. مەن دە جالعىزبىن. جالعىزدىق – بiزدەي مۇڭلىقتار ٷشiن جاپا ەمەس. باي ٶلگەن, بالا... بولىپ پا ەدi سول مەندە? بiلمەيمiن.

مارۋسيا ەگiلiپ كەتتi.

– سەن عوي, كلاۆدييا, قايعى-زار كەشۋ ٷشiن جارالعان جان سيياقتىسىڭ. سوندىقتان بەرiن كٶتەرەسiڭ. سورلاعاندا مىنا مەن سورلادىم عوي. ٶمiردە قيىندىق بار, ٶلiم بار, جوقشىلىق بار, اۋرۋ, دەرت بار دەپ ەش ويلاماپپىن.

– ەندi قايتەسiڭ, سورلى-اۋ,– دەدi كلاۆدييا دا كەمسەڭدەپ. – “كٶرەسiنi كٶرمەي كٶرگە تٷسپەيسiڭ” دەگەن وسى.

كەمسەڭدەسكەن كەمپiرلەر سول كٷن­نiڭ ەرتەڭiندە كەرiسiپ, ونىڭ ەرتە­ڭiندە ٶتكەن-كەتكەندەرiنەن سىر بٶلiسiپ, تامىرلاسىپ الدى. كلاۆدييا مارۋسيانى اۋلاداعى كەمپiرلەرمەن تەگiس تانىستىرىپ شىققان. “بۇرىن, سايتان العىر, قالاي بايقاماعانمىن, بەرi دە جاندارى جايساڭ قا­تىندار ەكەن عوي” دەيتiن مارۋسيا قۇربىلارى تۋرالى مىسىعىنا قاراپ ەڭگiمە ايتقاندا.

مىسىق – كلاۆدييانىڭ سىيى. “جال­عىزبىن”, “جالعىزبىن” دەپ كٶز جاسىڭدى كٶلدەتكەنشە, مە, مىنانى باۋىرىڭا باس, جالىقتىرمايدى” دەگەن ەدi ول جونىنان جولاق قۇلاعان بالا مىسىقتى بۇنىڭ قولىنا ۇستاتىپ. سودان بەرi مىسىق پەن مارۋسيا بiرگە. بiرگە iشiپ-جەيدi. تٶسەككە بiرگە قۇلايدى. كەمپiر شوقپىتىن جامىلىپ قيسايا قالسا, مىسىق بىرىلداپ كەلiپ بٷيiرiن, سۋىق سورىپ تۇراتىن اياعىن جىلىتىپ, ماۋجىراپ جاتادى. ٶزi بەت-اۋزىن سۋلاپ جۋىنعانداي ىرىم جاساعان سوڭ كەمپiر مىسىعىن شومىلدىرادى. باسىندا تارعىل نەمە جىلى سۋدان قاشىپ, كەمپiردiڭ تەرiسi ٷلدiرەگەن تارامىس ساۋساقتارىن, كەڭ كٶيلەگiنiڭ استارىندا كٶ­شiپ جٷرگەن ومىراۋىن تىرناپ, ايعىزداپ تاستاعان. كەمپiر قاتتى اشۋلاندى. “جۋىنۋدى, تازالىقتى بiل­مەيسiڭ, – دەپ ۇرىستى. – تاماققا قارىنىڭ تويسا بiتتi, ۇيقىنى سوعاسىڭ. كەرi شەشەڭدi الداندىرىپ, اسىر سالىپ ويناۋدى دا بiلمەيسiڭ”.

مىسىق, بiراق, جىلى سۋعا شومىلۋدىڭ, شومىلعان سوڭ جۇمساق سٷلگi­گە ورانىپ مٷلگۋدiڭ راحاتىن ەبدەن ۇعىپ الدى. سابالاق جٷندەرi سورعىپ, قۇرعاعان سوڭ كەمپiردiڭ الدىنا كٶلدەنەڭiنەن سۇلاي كەتiپ, دەنەسiنە تيگەن تاراق تiسiنiڭ دiتتەگەن جەرiن قاسىپ, بويىنان كٷيi تارقايتىن سەت­تiڭ تەتتiلiگiن جيi تiلەيتiن حالگە دە جەتتi. جالعىزiلiكتi كەمپiردiڭ كٷبiرi مەن كٷڭكiلi دە وعان قاتتى ۇنايتىن.

“ەكەڭ, – دەۋشi ەدi كەمپiر, – ونىڭ جانى كٶكتەن جاي تاپسىن, مەنi ەر­كەلەتiپ باقتى عوي. قانداي ەركەلi­گiمە دە شىدايتىن. بiردە, ەي, جىندىمىن-اۋ, جىندىمىن, قاقاعان قىستا بەتiن مۇز قۇرساعان كٶلدiڭ سۋىنا وتتاي جانعان تەنiمدi مالىپ, قۇماردان شىققىم كەلدi. ەكەڭ باسىن شايقاپ وتىردى دا, “جٷر” دەدi. سٶيتتi دە, كازارمادان تٶرت-بەس سولداتتى بۇيىرىپ شىعارىپ, سٷيمەنمەن مۇز­دى ويعىزدى! قارشىلداتىپ ولار مۇزدى ويىپ جاتىر. مىنا جاقتا مەن تۇرمىن قىسىر قىڭسىلاپ. “بولىڭدار!”, “بولىڭدار!” دەيدi ەكەڭ. سولداتتار جانتالاسا كiرi­سۋدە. كەنەت... تٷيمەدەي ويىق قارس-قارس ايىرىلدى دا, ەلگi نەمەلەردiڭ بiرi سۋعا كٷمپ ەتتi. ٶزگەلەرi وعان جانۇشىرا ۇمتىلعان, قۇتقارۋ قولدارىنان كەلمەدi. سولدات سۋعا كەتتi. سوندا سiلەيiپ كٶپ تۇرىپ قالسام كەرەك, ەرتەڭiندە ۇشىپ تٷستiم. ىستىعىم كٶتەرiلiپ جامان اۋىردىم. دەرi iشiپ, ۋكول سالدىرىپ, سيستەما قويدىرىپ ەرەڭ ايىقتىم. ەكەڭ بار ما, ەكەڭ مەنi ەركەلەتiپ باعۋشى ەدi”.

“اعا-ەپكەڭ مەكتەپ بiتiرiسiمەن موسكۆا مەن لەنينگرادتا وقىدى. ەكەڭنiڭ تانىستارى كٶپ ەدi. مىنا جاقتان قوڭىراۋ سوقتى دا, بالالاردى وقۋعا تٷسiردi. ەكەڭنiڭ سول ەڭ­بەگiن ەكەۋi دە ەسكەرمەدi, قايتەيiن. بiرi ەل كٶزiنەن تاسادا ۇستاپ وتىر­عان, قامالى بيiك كوتتەدجiمiزدi قىر­ۋار اقشاعا ساتىپ, بiرi بانكتەگi ميلليونداردى جىمقىرىپ تايىپ تۇردى. مەن ەركەلiكپەن ەسكەرمەپپiن, ەكەڭ­نiڭ تىققان دٷنيەسiندە قيساپ جوق ەكەن. مارقۇم, جانى كٶكتەن جاي تاپسىن, ۇرا قازىپ, قارۋ-جاراققا دەيiن سىقاپتى. سونىڭ بەرiن تۇز-تٷگەلiمەن ەكi جەتپەگiر ٷپتەپ كەتتi عوي, ٷپتەپ كەتتi”.

مىسىق مارۋسياعا جالعىزدىعىن ۇمىتتىردى. ەرەدiك ازىق-تٷلiككە اياق شارشاتىپ قايتاتىنى بولماسا, كەمپiردiڭ قازiر سىرتقا ەسiك اشقىسى جوق. كٶرشiلەرi دە مازالامايدى. راحات. اندا-ساندا ەلگi ەكەۋiنiڭ كەلiپ, بٶلمەلەردi جيىستىرىپ, پەردەلەردi ىسىرىپ, ەدەندi جالاپ-جۇقتاپ, كiر-قوڭىن جۋىپ كەتەتiنi بار. سول وڭباعاندار عوي مىسىعىن جامان ٷيرەتكەن. ەيتپەسە, سٷتكە ەزگەن نان مەن جۇمساق شۇجىقتان ٶزگەنi تاماق دەپ بiلمەيتiن مىسىعى بۇلايشا بۇزىلا قويماس ەدi.

بiردە ەكەۋi ارسالاڭداپ كiرiپ كەلدi. ەركەگi مەز. “بابۋليا, – دەيدi جامپاڭداپ, – بابۋليا, سەبiرەمەننيي مىسىقتار قازiر سٷتكە ەزگەن ناننىڭ قيقىمىن اۋىزعا المايدى. مiنە, مىسىقتىڭ اسى!” مىنا كەڭكەلەستiڭ مىرزالىعىنا كەمپiر تىجىرىنعانىمەن مىسىعى ميياۋلاپ جiبەرiپ, جەڭسiك اسىن كٶرگەندەي جەتiپ باردى دا, باس سالدى. سودان بەرi شۇجىق پەن سٷتكە بۇقتىرىلعان ناننىڭ كەسەگiنە قاراۋ­دان ادا-كٷدە باس تارتتى ول. “ميياۋ-ميياۋ”. كەمپiر “كيس-كيستەپ” شاقىرسا, مىسىعى “ۆيسكيستەپ”* ميياۋلايدى.

– ەي, وڭباعاندار-اي, وڭباعاندار!

كەمپiر ٶزi تالعاجاۋ ەتەتiن تاماعىنا قوسا ەندi تەلەديداردان جارناماسى جيi قايتالاناتىن مىسىقتىڭ قىمبات ازىعىن تاسىپ, اياعىنان تاۋسىلدى.

– ەي, وڭباعاندار-اي, وڭباعاندار! نيەتتەرiڭ قاراۋ سەندەردiڭ!

– نيەتتەرiنiڭ قاراۋلىعى نەسi? – دەدi بiر كٷنi مىسىق كەمپiرگە تiل قاتىپ.

كەمپiر ابدىراپ از تۇردى دا, بۇرقىراپ سٶيلەي جٶنەلدi:

– مىشىم, سەن بiلمەيسiڭ ولاردى. ولار مەنi ٶلسە ەكەن دەپ تiلەيدi. مەن ٶلسەم مىنا پەتەردi, مٷكەمەل مٷلiكتi باسىپ قالماق, بiلدiڭ بە?

– ولاي بولا قويماس, ماماسى.

– ساعان سول ەكەۋi ۇناي ما?

– ۇنامايدى! ەسiرەسە, ەيەلi.

– نەگە?

– سەن بايقاماعانسىڭ با, ماماسى, ونىڭ ەيەلi جٷكتi!

– ە-ە, بەسە, نەگە كٶزiنiڭ الدى كٶلكiلدەپ, كiندiك تۇسى شەڭبiرەك اتا اينالىپ جٷر دەسەم. جٷكتi دە.

– يە, جٷكتi. ول ەيەل مەنi جەك كٶ­رەدi. ٶتكەندە بوساعادان اتتاي بەرە دەلiزدەگi قاراكٶلەڭكەدە جاتقان مەنi اياعىمەن ىسىرىپ جiبەردi.

– بايقۇس بالاپانىم-اي, سەنi اياعىمەن تەپتi مە ول سالداقى?!.

–تەپكەندە قانداي, قابىرعالارىم قاقىراپ كەتتi!

– ەندi اتتاپ باستىرمايمىن تابالدىرىقتان.

– ماما, سەن بۇلاردى قايدان تاپقانسىڭ?

– مىشىم, ەكەڭنiڭ قالا سىرتىندا قۇجىراسى, ون سوتىق جەرi بولعان. ەبدەن قاراۋسىز, يەن قالعان ەدi. ٶتكەن جىلدارى ٶرتەنiپ كەتكiر قۇ­جىرا ەسiمە تٷسiپ بارسام, ەلگi ەكەۋi تەلمەڭدەپ باسپانا iزدەپ جٷر ەكەن. سودان, كلاۆدييا كەمپiردiڭ اقىلىمەن, پەتەرشi قىلىپ العانمىن. جامباسپۇلىن اي سايىن تٶلەپ تۇرادى. كەرi شەشەڭنiڭ قارتايعاندا تاپقان امالى, ەيتەۋiر ٶلمەستiڭ قامى. اق­شا سەن ەكەۋمiزگە اۋاداي قاجەت قوي, كٷنiم.

كەمپiر كٶپ كٷبiرلەپ, كٷڭiرەنە كٷڭكiلدەپ كٶزiن ەرەڭ iلiندiرگەن, مىسىعىنىڭ اششى ميياۋىنان ويانىپ كەتتi. مىسىق بٶلمەلەردi ارالاپ بەزiپ جٷر ەكەن. قايتا-قايتا شىعار ەسiكتi تىرنالاپ بەزەك قاعادى.

– مىشىم, ساعان نە بولدى?

مىسىق مٷلەيiم كەيiپپەن باسىن شايقاپ بىرىلدادى:

– بiلمەيمiن, ماما, ٶنە بويىم ٶرتەنiپ بارادى.

– اۋىرىپ قالعاننان ساۋسىڭ با ٶزi?

– بiلمەيمiن, – دەدiم عوي, – ماما, بiلمەيمiن!

مىسىق قۇمىعا ميياۋلادى دا, تiل قاتپادى. سٶيتiپ, ٷش-تٶرت كٷن بٶل­مەلەردi ارالاپ ەپتەر-تەپتەرiن شىعارعان. جانارلارى جاسىلدانىپ, كەمپiرگە جات كٶزبەن قارايدى. كەم­پiر قورقايىن دەدi.

– دەرiگەر شاقىرسام قايتەدi, ا, مىشىم?

– كەرەك ەمەس, ماما, ەسiكتi اشىڭىزشى, سىرتتاعى دٷنيەنi بiر كٶرiپ كەلەيiن.

كەمپiر ەسiكتi اشىپ ٷلگەرگەنشە, مىسىق زىپ بەرگەن. مiنە, بiر اپتادان استى – جوق!

مارۋسيا تاعى دا اۋلاداعى كەم­پiرلەردi تاپتى. تاعى دا زار-مۇڭىن تٶكتi. “سەندەر بۇرىننان جوقشىلىققا, جالعىزدىققا, كەمدiككە بوي الدىرعان جانسىڭدار عوي. سەندەرگە جىلاپ-سىقتاۋ سٶز ەمەس. مىنا مەنi ايتساڭدارشى, قارتايعان شاعىمدا سورلادىم سورلاعاندا” دەپ سورعالادى كەپ, سورعالادى. كەمپiرلەر مارۋسيانىڭ قايعىسىنا تٶزە الماي قاي­قاڭ-قايقاڭ ەتiستi.

– ميليتسييا شاقىرايىق, – دەدi بiر كەمپiر.

– جٶن سٶز, شاقىرساق شاقىرا­يىق. Iزدەسiن, تاپسىن مىسىعىمىزدى. زارلاتىپ قويامىز با مىنا بايقۇس­تى?

– “بايى ٶلگەن ورىس مارجاسىنىڭ ميى جارتىلاي iستەن شىعادى, مىسىعى جوعالسا, مٷلدەم كەدەگە جارامايدى” دەۋشi ەدi بiزدiڭ مۇجىقتار. ميليتسييا مىسىعىڭدى قايتەدi? مەندە باسقاسى بار, سونى ال. ەيتپەسە, اناۋ پەتەرشi بالالارىڭ تىم جاقسى-اق قوي, سولاردى قولىڭا كiرگiزiپ الساڭ بولماي ما?

– كلاۆدييا, سەن الجىعان قاقپاسسىڭ! پەتەرشiلەر بەيشارا مارۋسيامىزدى بiر كٷندە مىلجالاپ ٶلتiرiپ, پەتەرiن يەلەنiپ كەتسە قايتەمiز?.. بىلاي دا وسىنىڭ ٷيiنە جيi كەل­گiشتەپ جٷر. كiرiن جۋادى, تازالايدى, دٷكەننەن ازىعىن ساتىپ ەپەرەدi. تاماعىن iستەيدi جەدiگٶيلەنiپ. مارۋسيا, بايقا, تاماعىڭا ۋ قوسىپ, تاستاي قاتىرماسىن سەن بايعۇستى. ال, سەن, كلاۆدييا, ايتپا ەلگiندەي سٶزدi, تi­سiڭنەن شىعارما!

كەمپiرلەر شۋلاسىپ-شۇرقىراسىپ اۋداندىق پوليتسييا باسقارماسىنا قوڭىراۋ شالدى.

–مىسىق جوعالدى دەيسiزدەر مە? – تەلەفون تۇتقاسىن جارقىن داۋىستى جاس جiگiت كٶتەردi.

– يە-يە, مىسىق جوعالدى. بiر اپتا ٶتتi, كٶز جازىپ قالدىق.

– مىسىعىڭىز ۇرى بولدى عوي, شاماسى? قاشىپ كەتتi مە?

– بىلايىنشا, يە... قاشىپ كەتتi دەسە دە بولادى. بiراق ۇرى ەمەس, كە­دiمگi مىسىق, ٷي مىسىعى. قاڭعى­باستاردىڭ سورتىنا جاتپايدى. اقىلدى, بەكزات مىسىق.

– اقىلدى, بەكزات مىسىق ۇرلىق جا­سامايدى دەپ كiم ايتتى سiزگە? بiزدiڭ ەلدە اقىلدى بەكزاتتار جەتiپ ارتىلادى. سوسىن دا ۇرلىق جاسايدى. ۇرلىق جاسايدى دا, ەلدەن تايىپ تۇرادى. قاشادى. حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگi قاشقىن اتانىپ, الىس قيياندا جايماشۋاق تىنىش ٶمiر سٷرiپ, مىرعامعا باتادى. سiزدiڭ مىسىعىڭىز دا, سٶيتiپ, بiر جەردە بٶگiپ جاتىر, بەس تiگەمiن.

پوليتسييا قىزمەتكەرiنiڭ جاۋابىن ەستiگەن كەمپiرلەر جiنiگiپ كەتتi. “مىناۋ مازاقتاۋ عوي, قورلاۋ عوي بiزدi, – دەستi ولار. – قاقىمىزدى اياققا تاپتاپ, اشىق كەلەكە قىلدى. “وسىلاي دا وسىلاي” دەپ گازەتكە جازۋ كەرەك”. كەمپiرلەر مىسىقتىڭ جوعالۋ حيكاياسى مەن مارۋسيانىڭ ايانىشتى حالiن تiرنەكتەي تiزiپ, كەزەكشi ميليتسييانىڭ جاۋابىمەن اتىشۋلى “كا-451 گرادۋس” گازەتiنە جولداپ كەپ جi­بەردi. كەمپiرلەردiڭ ارىزى گازەتتiڭ ەبجiل قيمىلدايتىن قىزمەتكەرiنiڭ قولىنا تيسە كەرەك, بiرiنشi بەتكە “ورىس ەيەلiنiڭ جان تٶزگiسiز تاعدىرى” دەگەن تاقىرىپپەن جارق ەتە قالدى. راسىندا, مارۋسيانىڭ, مارۋسيانىڭ عانا ەمەس, سۇرقاپتالدى سۇرقاي ٷيلەردەگi كەمپiرلەردiڭ كٷيi مٷشكiل ەدi. كلاۆدييانىڭ بايى جازاتايىم پويىزدىڭ استىنا تٷسiپ ٶلگەن, بالاسى سiبiردە. انتونينانىڭ شالى ەلiرمە دەرتكە ۇشىراپ كٶز جۇمعان. الەكساندرا يۆانوۆنا ەۋەلدەن جالعىزباستى. “باب زينانى” قۇرت اۋرۋى كەمiرiپ بiتتi. بەرi دە ٷيلەرiندە مىسىق, ال قوسىمشا بٶ­لەك پەتەرلەرiندە جالداپ تۇراتىن جاس وتباسىلاردى, ساۋداگەرلەردi ۇستايدى. وسى كەيۋانا قارتتار مەكەندەيتiن زەۋلiم ٷيلەردiڭ اۋلاسى مەن ٶزگە دە اۋلالاردا قازiر ەشكiمنەن يمەنبەيتiن, iزەت-قۇرمەتi كەم جاستار, بۇزاقىلار, ناشاقورلار قاپتاپ, ٶرiپ جٷر. قاۋiپتi. ٶتە قاۋiپتi. گازەت تiلشiسi ٶز تاراپىنان جازعان تٷسiنiكتەمەگە اتالعان جايتتاردىڭ بەرiن قوسىپتى. ماقالا وقىرمان قاۋىم مەن قوعامدىق ۇيىمداردى دٷر سiلكiندiردi. “ٷمiت ارالى” دەيتiن قور جوعالعان مىسىققا iزدەۋ جارييالاپ, “سوڭعى تولقىن” قوزعالىسى كەزەكشi ميليتسييانىڭ سوڭىنا شام الىپ تٷستi دە, قىزمەتiنەن قۋىپ تىندى. “سوڭعى تولقىننىڭ” كٷرەسكەر­لەرi مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, “ناشاقورلاردان, بۇزاقىلاردان قالامىزدى ازات ەتەيiك!” دەگەن ۇران تاستاپ, ەلەۋمەتتiك, ۇلتتىق ماڭىزى زور ۇران ٶزگە دە iرi قالالاردا جالعاسىن تا­ۋىپ, قۋاڭعا تيگەن ٶرتتەي شالقىدى. بەلسەندiلiگiمەن, سٶزۋارلىعىمەن ەرiپتەستەرiنiڭ الدىن وراپ كەتە بەرەتiن بiر دەپۋتات ەيەل پارلامەنت مiنبەرiندە تۇرىپ, مەملەكەتiمiزدiڭ ۇزاق جىلدارعا ارنالعان ستراتەگييالىق باعدارلامالارىندا ٷيiندە يت پەن مىسىق اسىرايتىن جانداردىڭ جايى قامتىلماي قالىپ جاتقانىن ايتىپ اشىندى. “يت پەن مىسىق – كەرi ەكە-شەشەلەرiمiزدiڭ سەرiگi. قارتتارىمىزعا قاشان دا قۋانىش سىيلايىق” دەدi دەپۋتات حانىم سٶز سوڭىندا.

***

“ورىس ەيەلiنiڭ جان تٶزگiسiز تاعدىرى” قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان اسىپ, اشىق حات تٷرiندە كٶرشi مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇزىرىنا جول تارتقان كٷندەردiڭ بiرiندە مارۋسيا اگافەۆنا قاشىپ جوعالعان مىسىعىن قارعاپ-سiلەپ, قۇداي اناعا جالبارىنىپ, پولكوۆنيكتiڭ قابىرعاداعى سۋرەتiنە قاراپ وتىرعان. “مي­ياۋ”. اۋىزعى بٶلمەنiڭ ەسiگiن بiرەۋ تىرنالاپ, جالىنعانداي دىبىس شىعاردى. “ميياۋ”. كەمپiر ەمپەڭدەي جٶنەلگەن. اشسا, مىسىعى! جالىم-جۇلىم, جالبىر-جۇلبىر. جولاقتارى قۇلايتىن جون تەرiسi سىپىرىلىپ باۋىرىنا تٷسكەن. كەمپiر باجىلداپ قويا بەردi. بايعۇس مارۋسيانىڭ باجىلىن ەستiپ كلاۆدييا باستاعان كٶرشi­لەر مىسىقتىڭ اينالاسىنا ٷيiرiلە قالىپتى. مىسىقتىڭ كٶزi تارس جۇمۋلى. تٷيمەداق تاناۋىنان دەم تارت­قان تىنىسى دا بiلiنبەيدi. كەمپiرلەر ەل ٷستiندەگi بەيشارانى كٶرiپ ەرiن ۇشىمەن جىبىرلاستى.

– ٶلەدi.

– ٶلمەگەندە قايتەدi?

– ەبدەن سورلاعان ەكەن, سورلى-اي!

– يت تالاعان با ٶزiن?

– يت پە, ەلدە مىنا اۋلالاردى كەزiپ جٷرگەن قاڭعىباس بۇزاقىلار ما, كiم بiلەدi?

– بولسا بولار, سولار وسى يت جەيدi, مىسىق جەيدi دەيدi عوي بiلەتiندەر.

– امال كەم, – دەدi كەمپiرلەر مارۋسيانى اياپ, – تاڭ اتقانشا كٷت, تاڭ اتا جانتەسiلiم قىلار. سوسىن مىناۋ بالاباقشانىڭ باعىنا اپارىپ جەرلەيمiز.

كەمپiرلەر كەتiسiمەن قۇلىپتانباعان ەسiك قايتا اشىلدى. پەتەرشiلەر ەكەن. “بابۋليا, – دەيدi ەركەگi باياعىسىنشا جامپاڭداپ, – نە, مىسىعىڭىز اۋىرىپ قالعان با? ويبۋۋۋ, ساۋ تامتىعىن قالدىرماپتى-اۋ, يت تالاعان عوي?”. ەيەلi قاباعىنىڭ قىرتىسىن جازباي, جيiركەنە باس شايقاپ, اس بٶلمەگە ٶتكەن. ەركەگi دابىرلاپ, دال ۇرىپ جٷر. “مارۋسيا اپا, مەن بiلەمiن, يت پەن مىسىقتىڭ قالامىزدا ەمحاناسى بار. مەن قازiر ۇشىپ وتىرىپ مىسىعىڭىزدى سوعان اپارىپ كەلەيiن. كٶرەسiز, جازىلادى مىسىعىڭىز. قۇلان-تازا ايىعادى, اپا!”. مارۋسيانىڭ مەۋ دەگەنiنە قاراماستان, ەرلi-زايىپتى پەتەرشiلەر مىسىقتى وراپ الىپ سىرتقا اتىلعان. تٷن جارىمىندا جاراسى تاڭىلعان, ٷستiنەن قۇمسابىننىڭ يiسi اڭقىعان مىسىقتى قايىڭ قابىعىنان توقىعان سەبەتكە سالىپ بiر-اق ورالدى.

قايعىلى, جٷدەۋباس مارۋسيانىڭ ٷيiندەگi ەلەكتر شامدارى ٶلەۋسiرە­گەن جارىعىن اينالاسىنا سەبەزگiلەپ قانا تۇراتىن. پەتەرشiلەر دابىرلاسىپ كiرiپ كەلگەندە ول دا جارق ەتە قالعانداي بولدى. “مىسىعىڭىز مiنە, اپا!”. مارۋسيانىڭ قولىنا تيگەن مىسىق جiپسiتiپ كٶزiن اشتى. “و, قۇ­دايىم, و, جارىلقاۋشىم! و, قۇ­دايدىڭ ۇلى, مەنi ۇمىتپاعان ەكەنسiڭ عوي! مىشىم, مىشىم مەنiڭ! سٷت iشەسiڭ بە? ناندى سٷتكە بىلامىقتاپ بەرەيiن بە? شۇجىق جەشi, مە!”. مارۋسيا ۇزاق تولعاندى, مىسىعىنا ٷز­دiكسiز مەيiرiمiن تٶكتi. بەيەك قاعىپ جانىن قويارعا جەر تاپپادى. تٷننiڭ بiر شاماسىندا يەسiنiڭ ايالى الاقانىندا جاتىپ اياۋلى مىسىق بiر شىنى سٷتكە تۇمسىعىن باتىردى. وسى كەزدە-اۋ, شاماسى, مارۋسيا دەلiزدەن ەلدەكiم­دەردiڭ سۇلباسىن اڭداعان. قاراڭعىدا بوي تاسالاپ, ۇرىمتال سەتتi باققانداي سىبىرلاسقاندارىن دا انىق ەستiدi. “ۇرىلار, – دەپ ويلادى ول جٷ­­رەگi اتقاقتاپ, – ۇرىلار, قازiر مە­نi تۇنشىقتىرىپ ٶلتiرەدi دە, ٷيiمدi تونايدى. سورلى مىسىعىمنىڭ دا جانىن جەھاننامعا اتتاندىرۋدان تايىنباس”. سوسىن سىبدىرسىز ساق قيمىلمەن تەلەفون تۇتقاسىن كٶتەرگەن. سٷت پiسiرiم ۋاقىت ارالىعىندا ساقشى ماشيناسىنىڭ قيقۋى اۋلاعا كەلiپ جەتتi. سارت-سۇرت, تارس-تۇرس. مۇزداي قارۋلانىپ, باستارىنا تەمiر تەلپەك كيگەن پوليتسييا قىز­مەتكەرلەرi مارۋسيا اگافەۆنانىڭ پەتەرiنە جىلدام كٶتەرiلدi دە, قاراڭعى دەلiزدە وتىرعانداردى بٷكتەپ باستى.

– بiز – مارۋسيا اپايدىڭ داچاسىندا تۇراتىن پەتەرشiلەرمiز. باراتىن جەرiمiز تىم الىستا بولعان سوڭ وسىندا تٷنەپ قالىپ ەدiك.

“ە-ە, ەلگi ەكەۋi ەكەن عوي”. مارۋسيا ويىن جيعانشا, الدىنا سەرەيگەن ۇزىن بويلى, ات جاقتى پودپولكوۆنيك شەنiندەگi وفيتسەر تiكتەلiپ تۇرا قالدى:

– راقمەت, سiزگە, مارۋسيا اگا­فەۆنا. كٶپتەن بەرi iزiن جاسىرىپ, دەت دەگiزiپ جٷرگەن اسا قانقۇيلى قاراقشىلاردى ۇستاۋعا كٶمەكتەس­تiڭiز. سول ٷشiن سiزگە بٶلiمشە اتىنان العىس ايتامىن. سەرگەكتiگiڭiزدi, باتىلدىعىڭىزدى ەرتەڭ گازەتكە دە جازىپ, ٶزگە قارتتارعا ٷلگi ەتەمiز.

سiبiرلەپ اتقان تاڭنىڭ اق توزاڭى الاكەۋiمدەگەن اۋلادان پەتەرشi ەركەكتiڭ شىرىلداعان داۋسى ەس­تiلدi:

– Iشكە تەپپەڭiزشi اعاي, iشكە تەپپەڭiز, ەيەلiم عوي, جٷكتi ەدi. Iشكە تەپپەڭiز!

***

تارعىل مىسىقتىڭ باۋىرى جەر سىزادى. مارۋسيا مەز. كٷلەدi. “ٶي, سايقال, مەن سەنi iزدەپ جەر-كٶكتi شارق ۇرىپ جٷرسەم, سايراندى سال­عان ەكەنسiڭ-اۋ سەن ەبدەن. بەسە, ٶنە-بويى نەگە ٶرتەنە قالدى دەسەم. ماۋىعىڭ باسىلدى ما? كەرi شەشەڭ سەنiڭ بالالارىڭدى باعاتىن بولدى عوي ەندi!”

***

... ەرتە كٶكتەمنiڭ كٶكٶزەك شاعىندا “كا-451 گرادۋس” گازەتi ا. قالاسىنداعى م. اۋداندىق پوليتسييا باسقارماسىنىڭ مەلiمەتiنە سٷيەنiپ, ادام بالاسىنىڭ جانىن تٷرشiكتi­رەتiن حابار تاراتتى. “اۋىرىپ ٶلگەن جالعىزiلiكتi كەمپiردi اش مىسىقتار تالاپ, جەپ قويىپتى” دەپ جازىپتى گازەت.

دەۋرەن قۋات