«ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىم دەپ»
اباي
ىسىرايىل جۇرتىمەن ول ٷش مىڭ جىلدان سوڭ جٷزدەستٸ.بەني ىسىرايىل... كٶنە دە ەمەس, جاڭا دا ەمەس. كٶنەسٸ جاڭاسىمەن, جاڭاسى كٶنەسٸمەن جاراسىم تاۋىپ, جالعاسىپ جاتىر. «ەسكٸلٸگٸن ەستە ۇستايدى, ەسكەرمەيتٸنٸ جەنە جوق,» – دەدٸ ٸشٸنەن كٷبٸرلەپ. سەبەبٸ, بەني ىسىرايىلدىڭ جادىن بۇل جاقسى بٸلەتٸن. يە, پەرعاۋىننىڭ بيلٸگٸ مەن كٶپٸتتەردەن تٷڭٸلٸپ, وسىندا ەلٸن باستاپ ەكەلگەن مۇسا قالاموللانى دا كٶرگەن. پايعامبارلىق قونىپ, جاراتقاننان ايان الىپ, باسىنان نەبٸر حيكمەتتەردٸ ٶتكەرگەن مۇسادان بٸرەۋ: «مىنا جارىق دٷنيەدە سەنەن اسقان بٸلٸمدٸ جان يەسٸ بار ما?» – دەپ سۇراپتى. سوندا مۇسا حاقتىڭ بٸرلٸگٸن, جاراتقاننىڭ بەني ىسىرايىل جۇرتىن شاپاعاتىنا كەنەلتكەنٸن, ٶزٸنە ەرەكشە دارىن سىيلاعانىن, تەڭٸزدەن جول اشىلعانىن, پەرعاۋىننىڭ تەڭٸز تٷبٸنە كەتٸپ اجال قۇشقانىن, سيقىرلى قولى مەن اسا تاياعىنىڭ كيەسٸن ايتا وتىرىپ, مەن – مۇرسال پايعامبارمىن, اللادان قىسىلعاندا مۇعجيزا كٶرەمٸن, وسىدان اسقان ابىروي, اتاق بولا ما? سوعان قاراعاندا: «جەر بەتٸندەگٸ كەمەل بٸلٸمنٸڭ يەسٸ مەن شىعارمىن,» – دەيدٸ. سٶيتكەندە, جاراتۋشىدان ۋەحي جەتٸپ: «ەي, مۇسا, سەنٸڭ ەلگٸ سٶزٸڭ نە? ساعان ٶلشەۋسٸز بٸلٸم مەن قيساپسىز قابٸلەت دارىتقاندا, مەنٸڭ مٷمكٸندٸگٸمە كٷمەن تۋدىراتىنداي, ويعا بەرٸل دەپ پە ەدٸم? بۇ دٷنيەدە بٸلٸمٸ سەنەن اسقان, حايىر-شاپاعاتىما بٶلەنگەن تاعى بٸرەۋ بار,» – دەيدٸ قۇدٸرەتٸن كەزەكتٸ رەت ەيگٸلەپ. «راببىم, سونداي عۇلاما جان يەسٸمەن مەنٸ جولىقتىرشى,» – دەيدٸ مۇسا عالاياسسالام جالىنىپ. «كەزدەسەسٸڭ, – دەيدٸ راببى, ۋاعدالى كٷنٸ كەزدەسەسٸڭ». ەلقيسسا, بۇل ەڭگٸمەمٸزدٸ وسىمەن ٸركە تۇرايىق تا, ٸلكٸ ۋاقىتتان بەرٸگە ٶتەيٸك.
***
...قارييا كٶپكە جۇعىمسىز كٶرٸنگەنٸمەن قادٸرلٸ-تۇعىن. بىلايىنشا, ونىڭ جۇعىمسىزدىعى – تٷر-تٷسٸنٸڭ ٶزگەشەلٸگٸ مەن جٷرٸس-تۇرىسىنىڭ ورتاعا ۇقساي قويمايتىندىعىنان ەدٸ. ەيتپەسە, باۋ-باقشا باپتاپ, مال ٶسٸرەتٸن, قولىنان اق تاياعىن تاستامايتىن, اۋىلىمىزداعى اقساقالداردىڭ بٸرٸ بولدى. جانازادان, توپ-جيىننان دا قالمايتىن. دٶڭگەلەنگەن جيەگٸ بالانىڭ قۇشاعىنان ٷلكەن, داعاراداي قارا قالپاعىن كيٸپ الىپ, ٷلكەندەر باس قوسا قالعان ٷيگە قاراي, اياڭداپ بارا جاتقانىن تالاي كٶردٸم. بٸزدٸڭ قارتتار دا ونى ٸش تارتىپ تۇراتىن سيياقتى: جولىعىسا قالسا, قاۋقىلداسىپ, ارقادان قاعىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسا جٶنەلەتٸن. تەك, ەسٸمبەك مولدا عانا ونىڭ تەگٸن تەرگەپ, تٷسٸن تەرٸسكە سالىپ, ٶزٸنە بەيٸم ەتە بەرمەيتٸن.
بٸز ەستٸگەلٸ بۇل كٸسٸنٸڭ ەسٸمٸ – ەبٸرەم. «ۇلتى باسقا. قاپقاز-نوعاي ما ەكەن, ەيتەۋٸر, ورىس ەمەس. ال «پەميلەسٸ» — نايمان» دەۋشٸ ەدٸ اتام. قاراتورى. جوق, قاراسۇر كٸسٸ. كٶزٸنٸڭ قاراشىعى كٶكشٸلدەۋ. ەيتسە دە, ورىسقا ۇقسامايدى. قاجەت كەزٸندە ورىسشاعا سۋداي. قازاقشا تٸپتٸ قامشى سالدىرمايدى. «تٸرلٸگٸ قۇددى مۇسىلماننىڭ تٸرلٸگٸ. الاقان جايادى. مٸنەجات ەتەدٸ. بٸراق, پايعامبارى بٶتەن كٶرٸنەدٸ,» – دەيتٸن اۋىل ادامدارى. وسىنداي ەڭگٸمەلەردٸڭ بٸرٸنشٸ سەبەبٸ – ەبٸرەم اقساقال بٸزدٸڭ اۋىلعا ارقا جاقتان قونىس اۋدارعان. قونىس اۋدارىپ, بٸرجولا ورنىققان سوڭ, ٶزٸن كٶپكە دەيٸن تۇيىق ۇستاپ, كەڭشاردىڭ كٶلدەنەڭ جۇمىسىنا جەگٸپ جٷرە بەرگەن. كەيٸن قۇدايعا قۇلشىلىق ەتٸپ, مٷبەراك پايعامبارىمىزدىڭ اتىن ايتۋعا ەپتەپ كەڭدٸك جاسالعاندا, ەبٸرەم ٶزگەشە بٸر تاقۋالىققا كٶشسە كەرەك. وسىدان كەيٸن, ەبەكەڭنٸڭ قۇداي جولىنا تاس بەكٸپ تٷسكەن تاقۋالىعى الاقانداي اۋىلدا, ەرتٷرلٸ ەڭگٸمەنٸڭ ارقاۋىنا اينالىپتى.
جاز ايى. الماتىداعى وقۋىنان ناعاشى اعام دەمالىسقا كەلگەن. وقۋعا باس قويعانى, قالانىڭ اۋاسىن جۇتىپ, اعارعانى ەبدەن-اق بايقالادى. جٶندەمدٸ ادامدا شارۋاسى جوق, ٶزٸمەن-ٶزٸ تاۋ ساعالاپ كەتەدٸ, قالىڭ كٸتاپتاردىڭ بەتٸن اقتارادى. بٸر كٷنٸ ول بەرٸمٸز داستارحان باسىنا جينالعاندا: «مىنا كٶرشٸمٸز «جٶيت» ەكەن. بۇلار سوۆەت ٶكٸمەتٸ قۇلاعانشا, ارعى تٷبٸن جاسىرىپ جٷرٸپتٸ. اتى – ەبٸرەم ەمەس, ابرام,» – دەپ جاڭالىق اشتى. وقىمىستى اعامنىڭ سٶزٸنەن ۇققانىم: ەبٸرەم اقساقالدىڭ اۋىلىنان پايعامبارلار كٶپ شىققان كٶرٸنەدٸ. تٸلدەرٸ دە كٶنە تٸلدەردٸڭ بٸرٸنەن-مىس. بۇلار ەر-ەر كەزدە قۋعىنعا ۇشىراپ, قۇداي تاعالانىڭ قاھارىنا ٸلٸگە بەرٸپتٸ. ٶيتكەنٸ, قۇداي تاعالا ٶزٸنٸڭ سٷيگەن قۇلدارىن كەيدە قىرىنا الىپ سىنايدى ەكەن. ٶزدەرٸ شەتٸنەن اقىلدى دەسەدٸ. اقىلى مەن بٸلٸم-پاراساتى جەر بەتٸندەگٸ بيلەۋشٸ-ەمٸرلەرگە دە جاقپاي زەبٸر-زاپانى دا كٶپ شەككەن. سوۆەت ٶكٸمەتٸ كەزٸندە دە ابرامدار اشىق بوي كٶرسەتپەپتٸ. الايدا, ولار بٸر-بٸرٸن جاقسى تانيدى, قامقور. قاشان باباقونىستارىنا جەتكەنشە, وسىلاي جان باعا تۇرالىق, دەپ ۋاعدالاسىپتى. بۇلار پايعامبارلار جايىندا, نەبٸر اڭىزدارمەن بٸرگە جاساعان حالىق دەيدٸ. تٸلدەرٸن دە ۇمىتپاپتى.
اعامنىڭ ەڭگٸمەسٸ قۇلاعىمنىڭ قۇرىشىن قاندىرعان كٷنٸ-اق مەن ەبٸرەمنٸڭ اۋلاسىنا ەندٸ ٶزگەشە كٶزبەن قارايتىنىمدى سەزدٸم. ٶيتكەنٸ ول – «اششىبۇلاق» اتالاتىن الاڭعاسار, اقكٶڭٸل اۋىلدى ساعالاپ جٷرگەن جات, قۇپييا ادام. ەبٸرەم – بالا سٷيمەگەن, كەمپٸرٸ ەكەۋٸ عانا تۇراتىن. ال, كەمپٸرٸ – «اششىبۇلاقتاعى» ٶزٸمەن جاسى قاتار قارت انالارمەن شٷيٸركەلەسەرٸ كەم, سۋىقتاۋ جان. ٷنەمٸ ەلدەكٸمنەن ٷركٸپ-قورقىپ, جەر تايانتقان كەرتامىس تاعدىرىنان تارىنعانداي جابىرقاڭقى, جالعىزٸلٸكتٸ ٶمٸر سٷرەتٸن. تٸپتٸ وسى كەمپٸردٸڭ شالىمەن دابىرلاسىپ سٶيلەسكەنٸن كٶرشٸ وتىرىپ ەستٸمەپپٸز. جىم-جىرت. كەمپٸرٸنٸڭ جاڭاعىداي مٸنەزٸ مەنٸ ەبٸرەم قارتتىڭ ٷيٸنە جەتەلەي تٷسكەندەي. نەسٸ كەرەمەت, زەرتتەۋ كەرەك? نەنٸ جۇرتتان جاسىرىپ, جارييا ەتپەي كەلەدٸ? ەلبەتتە, بٸلۋ كەرەك. كٸمنەن قورقىپ, كٸمنەن قۇپييالانادى بۇلار? قاراسام, ەبٸرەم اۋلاسىندا, قارا قالپاعىنىڭ استىندا وتىر ەكەن. بار تۇرپاتىن قارا قالپاقتىڭ ٸشٸنە بٷكتەپ تىققانداي – ٶزٸ كٶرٸنبەيدٸ. جارىقتىق, شٶگٸپتٸ عوي, ەبدەن.
جاز تاۋسىلىپ, كٷز تٷسكەن. الداعى كٶكتەمدە مەكتەپتٸڭ وقۋى تەمەم. اڭسارىم – الماتى. عۇلاما وقىمىستى, ەيگٸلٸ جازۋشى اتانىپ, اۋىلعا اندا-ساندا سوعىپ جٷرمەكپٸن. اۋىلىما ريزامىن. كٶنە ەرتەگٸلەر مەن قيسسا-داستاندارعا قاندىم. قارتتارىم, سەندەرگە راحمەت! ەندٸ ەبٸرەممەن ەڭگٸمەلەسۋٸم قاجەت.
ەبٸرەممەن ەڭگٸمەلەسۋ ٷشٸن, سىلتاۋ ٸزدەيمٸن. «اقساقال, اسسالاۋماعالەيكٷم!» «ا, سالاۋمالەيكۋم!». «كەرييا, سيىرلارىڭىز بەن ەشكٸڭٸزدٸ ٶرٸسكە بەتتەتٸپ بەرەيٸن بە?», «ەۋرە بولما, قارتايسام دا قالقايىپ, مال سوڭىنان ەرۋگە جارايتىنداي حالدەمٸن». «اتا, قىستان حاباردارسىز با? وتىن-سۋىڭىز از با دەيمٸن. اعاش ارالاپ, بۇتاپ تاستايىن, قانە بالتاڭىز?», «قوي, شىراعىم, ساباعىڭدى وقى. ەزٸرگە كٸسٸگە مٸندەتٸمدٸ ارتپايمىن. بالتا شاباتىن باعىمنان تايعانىم جوق». «ەڭگٸمە ايتىڭىزشى?», «ٶي, بالام-اي, بٸزدە نە ەڭگٸمە بولسىن?». «ارقادان مۇندا قاي قۇداي ايداپ كەلدٸ سٸزدٸ? تىم قۇرىسا, سونى بٸلدٸرٸڭٸزشٸ?», «قاي قۇدايى نەسٸ? و توبا, قۇداي – بٸر قۇداي ەمەس پە? قۇداي پەندەسٸن قايدا باستايمىن دەسە دە, ٶزٸ بٸلەدٸ. بٸزدەن سۇرامايدى. سەن دە سۇراعىڭدى كٶبەيتٸپ, باستى قاتىرما!» شالدىڭ اشىلىپ سٶيلەۋٸ قيىن سيياقتى.
ٷيدە اتامدى قاجايمىن.
– قۇدايى كٶرشٸمٸز ەبٸرەم قارت سٶزگە ساراڭ كٸسٸ مە دەپ قالدىم.
– يە, ول سٶزگە كٸدٸ ادام.
– وي, وسى باياعىدا قاۋقىلداسىپ تۇراتىن ەدٸڭٸزدەر عوي?
– ەي, بٸزدٸكٸ ەنشەيٸنگٸ قىسىر ەڭگٸمە ەدٸ. مالدىڭ تٶلٸ, سالقىنبەلدٸڭ شٶبٸ دەگەندەي. شارۋانىڭ ادامى بۇدان ٶزگە نەنٸ سٶز ەتسٸن?
ەبٸرەممەن ەڭگٸمە بٸتتٸ, ەندەشە. ەيتكەنمەن, اتى قىزىق, ە? ەبٸرەم. بەلكٸم, ەبدٸرەيٸم شىعار?.. پايعامبارلاردىڭ حيكمەتٸنەن دە جۇرداي بٸرەۋ-اۋ... بٸلسە, ايتپاي ما? ار جاعى قاپقاز بەن نوعايدىڭ ەل ەستٸمەگەن بٸر سويىنان بولار. سوتتالىپ, ارقاداعى كٶپ اباقتىلاردىڭ بٸرٸندە, جازاسىن ٶتەگەن دە ٷيلەنٸپ, اياعىنا تۇرعان سوڭ, «اششىبۇلاقتى» تاپقان. دۇرىس تاپقان, ەرينە. ورتالىقتان الىس, وڭاشا اۋىل. قاق-سوقتا شارۋاسى شامالى. ٶكٸمەت ادامىنىڭ الدىنا جەتكٸزبەي, اناۋ-مىناۋ داۋ-شارىن ٶز ٸشٸندە تىندىراتىن تىنىش مەكەن.
***
سونىمەن, وقىمىستى اعامنىڭ ەڭگٸمەسٸ ۇمىتىلىپ, ەبٸرەم «ەدٸرەم» قالعان.
بٸردە ٶرٸستەن مالىن قايتارىپ, قوراسىنا بەتتەگەن ەبٸرەم مىقشىڭداپ, قاپ ارقالاپ كەلە جاتتى. قىزىل ٸڭٸر. «شال نە, تەزەك تەرٸپ جٷر مە?» بۇرىنعى ەدەتٸمشە, جۇمباق شالدىڭ اۋلاسىنا كٶز تٸكتٸم. شال قابىن كٸلەت ٷيٸنٸڭ اۋزىنا ەكەلدٸ دە, دٷرس ەتكٸزٸپ تاستاي سالدى. سوسىن تٶكتٸ. تٶككەنٸ – اۋزى شەشٸلگەن قاپتان سالدىر-سالدىر اقتارىلدى. تاس پا? تاس قوي. تەزەك بۇلاي سالدىرلاماسا كەرەك-تٸ. جەدەل باسىپ جەتٸپ بارايىن.
– وۋ, كەرييا, مىناۋىڭىز تاس پا?
– تاس.
– تەزەك ورىنىنا تاس تەرگەنسٸز بە?
– مەن ىلعي تاس تەرەمٸن.
– جاناتىن تاس پا?
– تاس جانبايدى, جارىعىم.
– جانباسا, نەگە كەرەك?
– كەرەك. مۇنىڭ سىرى ساعان بەيمەلٸم.
– سٸزگە عانا مەلٸم بە?
– ماعان دا مەلٸم ەمەس. قۇپيياسى قۇلىپتاۋلى.
مەن شالدىڭ شارشاپ-شالدىعىپ, بٷگجەڭدەپ, ەرەڭ جەتكٸزگەن تاستارىنا ٷڭٸلدٸم. بٸرتٷرلٸ قىزىق تاستار. مىسالى, مىنا بٸرەۋٸن ۇرشىقتىڭ تاسى دەرسٸڭ. ەندٸ بٸرٸ نايزانىڭ ۇشىنا كەلەدٸ. سٷيٸر. قايسىبٸر قايماق تاستىڭ بەتٸنە تاڭبا-بەدەر تٷسكەندەي.
– اتا, سٸزدٸڭ تاستارىڭىز كٶنە, تىم كٶنە زاماننىڭ ادامدارى پايدالانعان تاستارعا ۇقسايتىن سيياقتى. مۇنى ول زاماننىڭ ادامدارى قۇرال-جابدىق, اڭعا شىقسا, قارۋ رەتٸندە كەدەسٸنە جاراتقان.
قارييا ماعان اڭتارىلا قارادى.
– كٸر, كٸلەت ٷيگە.
بٸزدٸڭ اۋىل «كٸلەت ٷي» دەپ اتايتىن كٶدي-سٶدي, ارتىق-اۋىستىڭ قۇجىراسى, كەدٸمگٸ جاپپا تام – توشالاعا باس سۇقتىم. مۇندا دا تولعان تاس.
– پەلٸ, اتا! تاستى ٷيٸپ تاستاپسىز عوي?
قارييا دەمٸن باستى دا سٶيلەدٸ:
– اينالايىن, بۇل – وسى دالانى مەكەن ەتكەن سەنٸڭ اتا-بابالارىڭنىڭ كٶزٸ. بٸرٸ – مٷلٸك, بٸرٸ – قارۋ, بٸرٸ – تٸل. مٷلكٸ دە, قارۋى دا, تٸلٸ دە, ٷن قاتۋعا بەيٸل. بٸراق سونى ەش ەسكەرمەيسٸڭدەر!
– «سەنٸڭ اتا-بابالارىڭنىڭ كٶزٸ» دەگەنٸڭٸز قالاي? سٸزگە بۇ دٷنيەلەر جات پا?
– شىراعىم, بٸلمەككە ۇمتىلىپ, ٸشٸڭدٸ تەسٸپ جٷرگەن جايدى جاسىرمايىن سەنەن. مەن – ەبٸرەيمٸن. وقىمىستى ناعاشى اعاڭ ايتپاقشى, «جٶيٸت» دەسەڭ دە بولادى. ەبٸرەي ەكەندٸگٸمدٸ ٸلگەرٸدە, جۇرتقا جارييا قىلمادىم. جارييا قىلعانىممەن ەبٸرەيٸڭدٸ «اششىبۇلاقتىڭ» ادامدارى نە قىلسىن? ارقادان كەلدٸم بە? كەلدٸم. ارعى جاعىن اعايىن-جۇرت ٷڭگٸمەدٸ, قازبالاپ سۇرامادى. ونىسىنا قۇمبىلمىن. قازاق دەگەن عاجاپ حالىق قوي. قازاقتىڭ بٸر عازيز اقساقالىنىڭ ارقاسىندا, كٶرەر جارىعىم مەن سۋ ٸشەرلٸگٸمە سەلبەسٸپ, ادام قاتارىنا قوسىلىپ ەدٸم, كەزٸندە.
ابرام اقساقال كٶك جٷزٸنە شالقىپ شىعىپ العان ايعا قاراپ قويىپ, تەرەڭ تىنىستادى دا, سٶيلەي تٷستٸ. اۋىل تىنشىعان سەت. كٷندٸز سالقىن تٶسٸن سامالعا ٶپتٸرٸپ, القام-سالقام بوپ جاتاتىن ارشالى تاۋىن سالبىراپ باسقان تٷن جۇتىپ بارادى. كٷز ەتەگٸن سارىالا ەتٸپ تٷرۋگە كٸرٸسكەن كٷرەڭسال جازعى باقتاردان, باقالاردىڭ قۇرعاق قۇرىلى ەستٸلەدٸ. ابرام قارتتىڭ ەڭگٸمەسٸ ارقاعا اۋعان.
– ارقادا مۇنداي اسپان تاۋلار جوق. بٸر ٶڭكەي سەۋكەلەلٸ, سۇلۋ شوقىلار, – دەپ قويادى.
قاراعاندى جەرٸندەگٸ «قارلاگ» دەيتٸن اجداحا اپانىنا 27 جاسىندا تٷسٸپتٸ. بولاشاعى كەمەل عالىم اتالا باستاعان شاعى ەكەن. تاريحشى. ازييا مەن افريكانى تانۋعا اڭسارى اۋعان. پەرعاۋىندار زامانىن شارلاپ, مۇسا پايعامباردىڭ سوقپاعىمەن جٷرٸپ ٶتپەككە تالپىنعان. ۇلى دالانىڭ سارىنى دا كەۋدەسٸن كٷمبٸرلەتٸپتٸ. مەڭگٸ كٶك اسپان ەلٸن كٶكتەي ٶتٸپ, قۇڭفىزىمەن تٸلدەسۋدٸڭ تەۋەكەلٸنە بەل بۋعان. بەل بۋعانى قۇرىسىن, اقىرىندا ساياسي قاۋٸپتٸ ادام, رەسمي تاريحتى مويىندامايتىن دەلقۇلى, دەرتتٸ جان رەتٸندە تانىلىپ, «قارلاگتاعى» تۇتقىنداردىڭ قاتارىن تولىقتىرادى.
– نەبٸر عاجاپ بٸلٸمدار ادامدارمەن «قارلاگتا» ۇشىراستىم. «قارلاگ» مەن ٷشٸن اباقتى ەمەس, اكادەميياعا اينالدى, – دەدٸ دە ابرام قارت كٷرسٸنٸپ, ٶكسٸگەندەي, ٷنسٸز كٷيگە كٶشتٸ. سوسىن: «اباي قانداي ازاپتى عۇمىر سٷرگەن. دانالىق پەن پايعامبارلىقتىڭ ازاپتى عۇمىرىن,» – دەپ اياعىن جازىپ, بويىن تٸكتەگەن.
***
ەبٸرەم قارتپەن ەڭگٸمەمٸز جاراستى. قارت قازىنا ەكەن. ەۋەلٸ, اباقتىداعى ازاپتى كٷندەرٸنەن ەستەلٸكتەر تيەگٸن اعىتتى.
– «قارلاگ» دەگەن – قاراعاندىداعى كٶپ تٷرمەنٸڭ جيىنتىق اتاۋى, – دەپ باستاپ, جۇمباق جانىنىڭ قالتارىسىن اقتارا شەشٸلگەن.
ەبٸرەم قارتتىڭ ەڭگٸمەسٸنەن تٷيگەنٸم: ويشىلدار, ٶنەر تاپقىشتار, عۇلاما عالىمدار, سۋرەتشٸلەر, مۋزىكانتتار, اقىن-جازۋشىلار, قىسقاسى – ادامزاتتىڭ ەرەكشە جارالعان دەگدار قاۋىمى, اسىل ۇرقى «قارلاگ-تا» تۇرىپتى.
– سوۆەت وداعىنىڭ بار جاقسىسى مەن جايساڭىن ستالين سوندا توعىتتى عوي, – دەۋشٸ ەدٸ ەبەكەڭ.
– اتى ەيگٸلٸ 500 پيانيست سول «قارلاگ-تا» ساۋساقتارىنان قان سورعالاپ جٷرٸپ, سۇمدىق جۇمىس ٸستەدٸ. بٸر سەتتٸك ٷزٸلٸستە, ەلگٸ بايعۇستار اۋانى قارمالاپ, ەلەس-كٷيساندىقتىڭ تٸلٸندە ەگٸلەتٸن ەدٸ, – دەيتٸن ەبەكەڭ.
– ازاپ پەن ارقانىڭ ايازى بٸردەي سويعان تەنٸم ەلسٸرەپ, رۋحىم سىنىپ, ايىقپاس اۋرۋعا شالدىقتىم. قۇرت اۋرۋى. مەنٸ ەمدەمەي, ٶلەدٸگە ەسەپ قىلىپ, «قارلاگ-تان» لاقتىرىپ تاستادى. اينالام – اقسٶڭكە. مارقۇمداردىڭ سٷيەگٸ. شاشىلعان شاشى – مۇزعا بايلانعان ەيەلدەر. سەبي, بالعىن جٷزدەرٸن اجال قاپقان قۇبىجىق بەينەلٸ بالالار. ەيەل, ەركەك ەكەندٸگٸن ايىرعىسىز قاڭقالار. كٶز ايالارى كٶردەي قازىلىپ, جاق سٷيەكتەرٸ جايىلىپ, اللاعا ەلدەنەنٸ ىمداپ جاتقان قالپىندا, ٷزٸلٸپ كەتكەن مٷردەلەر ٷيٸندٸسٸ. ىڭىرسۋعا عانا ەل-دەرمەنٸم تٶزگەندەي ەدٸ. كٶزٸمدٸ اشسام, بٸر قۇرىم ٷيدە جاتىرمىن. قارت كٸسٸ باسىمدى ەپتەپ كٶتەرٸپ, اۋزىما اق قۇيادى. قايتادان تالىقسىپ كەتەمٸن. ەسٸمدٸ جيسام – جاڭاعى كٶرٸنٸس. قانشا اي, قانشا كٷن تٶسەكتەن تۇرماعانىم بەلگٸسٸز, بٸردە بويىمنان قالت-قۇلت ەتكەن قۋات تاپتىم. نۇر جارىق دٷنيەگە تەي باسىپ قايتا ورالعانىمدى ٸشٸم سەزدٸ. مەنٸ تٸرلٸككە تالپىندىرعان ەلگٸ قارت – ەكەمدەي بولىپ كەتكەن, قايران قادىر اقساقال ەدٸ. بويىمنان سىرتقا اقتارىلعان نەجٸس پەن قۇرتتىڭ ٶكپەمدٸ جىرتىپ تٷسكەن قاقىرىق-قۇسىعىنا دەيٸن, ٶزٸ سٷرتٸپ الىپ وتىرىپتى. كەيٸن ٷيدەگٸ اپاڭمەن, اپاڭ دا اباقتىنىڭ ازابىنان ٶلٸپ قۇتىلعان بەيباق ەكەن, تابىستىرىپ قوسقان دا ەكەم قادىر بولدى, – دەپ كەتۋشٸ ەدٸ تاعى بٸر ەڭگٸمەسٸندە ەبٸرەي ابرام.
– ەي, سەن بالا, «قارلاگ» تۋرالى جان بالاسىنا ەزٸرگە بٸلدٸرمە.
مەنٸڭ اباقتى كٶرگەن ادام ەكەنٸمدٸ ەستٸپ, جۇرت تٷڭٸلٸپ كەتپەسٸن, – دەگەن ەسكەرتۋدٸ دە ۇمىتپايتىن, قۇپيياسى مول «قۇردىم» شال.
***
مەنٸڭ بالاڭ تٷسٸنٸگٸمە «قارلاگ» ٶمٸرٸن شاقتاپ قانا جەتكٸزگەن قارت: «ال, ەكەسٸ, بٸلگٸڭ كەلٸپ بارا جاتسا, پايعامبارلار تۋرالى حيكايالارعا كٶشەيٸن,» – دەدٸ قاراشا تاۋسىلىپ, ٶلكەنٸ اپپاق قار باسقان قىستىڭ بٸر ۇزاق تٷنٸندە.
ادام اتا... بەرٸمٸز سول – العاشقى پايعامبار ادام اتا – سەپيوللانىڭ ۇرپاعىمىز.
تەڭٸرٸ ٶزٸ جاراتقان جەر مەن كٶكتٸ الدىنا كەلتٸرەدٸ.
– ەرٸكتٸ, ييا, ەرٸكسٸز بولساڭدار دا, ەمٸرٸمدٸ تىڭداڭدار, جەر مەن كٶك!
– ىقتييارىمىزبەن كەلدٸك, – دەيدٸ.
جەردٸڭ تەڭسەلٸپ, كٶكتٸڭ ەڭسەرٸلٸپ, ەلدەبٸر قۇدٸرەتتٸڭ دەرەگەيٸنە قول قۋسىرىپ تۇراتىنىن, قييالىمدا ۇشىپ جٷرٸپ سەزەتٸن ەدٸم.
– اتا, سوندا كٶك اسپان مەن قارا جەر اللانىڭ الدىنا بارعان با?
– بارماعاندا شە? – دەيدٸ قيسساشىل قارتىم, – بارماي كٶرسٸن, كٶكتٸ تٸلٸپ, جەردٸ قاق جارىپ جٸبەرەر. اللا قاھارلانباسىن دە.
پەرٸشتەلەرٸن دە شاقىرادى. «ٶزٸمنٸڭ مۇراگەرٸم – ادامدى جاراتامىن,» – دەپ ەسكەرتەدٸ ولارعا. پەرٸشتەلەر قاناتتارىن قاعىپ, بايىز تاپپاي گۋٸلدەپ: «جاراتۋشىنىڭ مەيٸرٸ تٷسكەن جان بٸزدەر ەدٸك قوي. ەلدەنەدەن جاڭىلدىق پا?» – دەسەدٸ.
– ٶزٸڭٸزدٸ ماداقتاپ, ۇلىقتايتىن بٸز تۇرعاندا جەر-جٷزٸنە كٸمدٸ يە قىلماقسىز?
– سەندەردٸڭ مۇنى بٸلمەيتٸندەرٸڭ مەلٸم ەدٸ, – دەيدٸ اللا. سٶيتٸپ بالشىقتان ادامدى جاراتىپ, وعان ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ اتىن ٷيرەتەدٸ.
پەرٸشتەلەر – اللانىڭ سٷيگەن قۇلدارى. اللانىڭ قۇدٸرەتٸنە شەك كەلتٸرمەيدٸ. ەيتسە دە سۇرايدى: «ول بٸزدەن نەسٸمەن ارتىق?» اللا ايتادى: «قانە, ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ شىعىڭدار». پەرٸشتەلەر اللاعا باس يٸپ, ادام اتانىڭ بٸلگٸرلٸگٸنە مويىنسۇنادى.
اللانىڭ ادامعا ىقىلاسى ەرەكشە اۋعان-اۋ, ەيتپەسە, پەرٸشتەلەرٸنە بٸلدٸرسە, ولار ون سەگٸز مىڭ عالامدى شارلاپ كەتەر ەدٸ. ەلدە, شارلاپ جٷر مە ەكەن?.. سولاي شىعار, ٶيتكەنٸ پەرٸشتەلەر – جۇماقتا. ادام اتا حاۋا انا ٸبٸلٸستٸڭ ازعىرۋىمەن اللانىڭ «جەمە» دەگەن جەمٸسٸن جەپ, ۋاعدانى بۇزىپ, كەلٸسٸمنەن اينىپ, جەر بەتٸنە قۋىلدى. ٸبٸلٸس سايتاندىعىن ٸستەمەگەندە, ادام اتا مەن حاۋا انامىز جۇماقتا, الاڭسىز عۇمىر كەشەر ەدٸ. وندا مىنا بٸزدەر جارىق دٷنيەگە كەلەر مە ەدٸك, جوق پا? پەرٸشتەلەر – كۋە, اللا ادام اتانى سٷيٸپ جاراتقان. ٸبٸلٸس تە ٶزٸنٸكٸ. وعان قييامەت-قايىمعا دەيٸن كەڭشٸلٸك جاساپتى. ادام اتانى دا كەشٸرٸپ, جۇماعىندا قالدىرمادى ما ەكەن? ەلدە, ٸبٸلٸستٸ قييامەت كٷنٸ جەتكەنشە, اداممەن ارباستىرىپ قويۋ ٷشٸن, قارعىس قامىتىن موينىنا كيگٸزٸپ, «قۇرت كٶزٸڭدٸ, قاراڭدى باتىر, ناقۇرىس!» دەدٸ مە? ادام اتا مەن حاۋا انا جۇماقتىڭ ماۋجىراعان قۇشاعىندا, جان قيناماي, بۇيىرعان دايىن استان اۋىز تيٸپ, بەلە-باتىرعا باس اۋىرتپاي, قۇلشىنا قۇلشىلىق ەتۋدٸ عانا بٸلٸپ جٷرە بەرگەندەرٸندە, اللانىڭ پەرمەنٸن ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ بٸر نٷكتەسٸ – مىناۋ قارا جەردٸڭ بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸك يەسٸ قالاي ۇعار ەدٸ?.. بەلكٸم, قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ قۇداي ەۋەل باستا, ادام اتا ۇرپاعى جەر بەتٸندە ٶمٸر سٷرسٸن دەپ جوسپارلاعان بولار. سوندىقتان, بايقاپ جٷرۋ كەرەك, كەز-كەلگەن ۋاقىتتا قاسىڭنان ساپ ەتٸپ, سايتان تابىلۋى مٷمكٸن.
ابرام شالدىڭ شاڭىراعىنان شىققان بەتتە ويىما وسىلار ورالادى. ٷي ەنە, جاپ-جاقىن. بٸراق سوندا دا اينالام تىم ٷرەيلٸ. قارايعاننىڭ بەرٸ قۇبىجىق سەكٸلدٸ. باس سالاتىنداي. جىلى قورالاردا كٷيٸس قايىرىپ, ىڭىرانعان سيىرلاردىڭ توق ٷنٸ, اندا-ساندا ەۋپ ەتكەن ساق يتتەردٸڭ داۋىسى: «ويباي, تەز, قاش, ٸزٸڭنەن ٶكشەلەپ, ٸبٸلٸس كەلە جاتىر!» دەيتٸندەي. تۇلا بويىم تٸتٸرەپ, دەنەم مۇزدايدى. بٸراق, قورىقپايمىن. مەنٸڭ پەرٸشتەم بار ەمەس پە?
***
ادام اتا, نۇح عالاياسسالام, ھۇد, ساليح, ىبىرايىم پايعامبار, سىمايىل, جاقىپ, جٷسٸپ, شۇعايىپ, مۇسا, تالۇت, دەۋٸت, سٷلەيمەن, ايىپ, جٷنٸس, زەكارييا, لاۋى, عايسا پايعامبار, مۇحامەد سالالاحۋ ۋاسسالام پايعامبار... بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ابرام اقساقالدىڭ قيسسا-باياندارىمەن ويعا سٸڭٸپ, كٶكەيگە بايلانا بەردٸ.
ادتتار, سامۋتتار, ياحۋدەي ەلٸ, كٶنە بابىل جۇرتى, قۇرايىش تايپاسى پايعامبارلار تۇسىندا دا, جاراتقاننىڭ جالعىزدىعىنا كٷمەن كەلتٸرٸپ, پۇتقا تابىنادى, توقشىلىقتاعى ٶمٸرلەرٸن حارام تٸرلٸكپەن, نەپسٸقۇمارلىقپەن بىلعايدى. سونىڭ زاۋالىن تارتىپ, جاراتقان حاقتىڭ نازاسىنا قالادى. ولاردى پايعامبارلاردىڭ اللاعا جالبارىنىپ, قۇلشىلىق ەتكەن تٸلەگٸ عانا قۇتقارادى. حاق تاعالا ٶزٸنٸڭ نەبي پايعامبارلارىن ەرقيلى زامانداردا ەلشٸلٸككە جٸبەرە وتىرىپ, قييامەت-قايىمدى ەسكەرتەدٸ.
ەبٸرەم قارتتىڭ ەڭگٸمەلەرٸ وسى سارىندا جالعاسقاندا مەن قيلى-قىزىق وقيعالاردىڭ ەسەرٸنە ەلٸتە تٷسٸپ, «باتىرلار جىرىن» ەسكە الاتىنمىن. «شاپسا قىلىش, اتسا وق ٶتپەگەن, ەي, مەنٸڭ باھادٷر بابالارىم-اي!»
– ابرام اقساقال, – دەيمٸن سونداي سەتتەردە قانىم قىزىپ, – قازاقتا نەگە باتىر كٶپ, پايعامبار جوق?
ەبٸرەي شال جٷزٸمە بارلاي قاراعان. سوسىن قاراسۇر ٶڭٸ ەرەكشە جىلىنىپ, قازٸر ايتپاق سٶزٸنەن دانالىق وي تاپقانداي مەيٸرلەنە:
– ٶيتكەنٸ قازاق – بۇزىلماعان, بٷلٸنبەگەن, زەرەك, اقىل-پاراساتتان جول تاپقان, اتا-بابا ەرۋاعىن جات كٶرمەگەن, تەڭٸرٸنە عانا قول جايعان حالىق ەدٸ, – دەدٸ. وسىنى ايتتى دا, ميىڭا توقىپ ال دەگەندەي, ىممەن بەلگٸ بٸلدٸرٸپ, سۇحباتىمىزدان بٶلەك بٸر سٶز باستادى. بۇل – قىزىر ەۋليە مەن مۇسا عالاياسسالام تۋرالى ۇزاق قيسسا ەكەن.
***
پايعامبارلىق قونىپ, جاراتقاننان ايان الىپ, باسىنان نەبٸر حيكمەتتەردٸ ٶتكەرگەن مۇسادان بٸرەۋ: «مىنا جارىق دٷنيەدە سەنەن اسقان بٸلٸمدٸ جان يەسٸ بار ما?» – دەپ سۇراپتى. سوندا مۇسا حاقتىڭ بٸرلٸگٸن, جاراتقاننىڭ بەني ىسىرايىل جۇرتىن شاپاعاتىنا كەنەلتكەنٸن, ٶزٸنە ەرەكشە دارىن سىيلاعانىن, تەڭٸزدەن جول اشىلعانىن, پەرعاۋىننىڭ تەڭٸز تٷبٸنە كەتٸپ اجال قۇشقانىن, سيقىرلى قولى مەن اسا تاياعىنىڭ كيەسٸن ايتا وتىرىپ, مەن – مۇرسال پايعامبارمىن, اللادان قىسىلعاندا, مۇعجيزا كٶرەمٸن, وسىدان اسقان ابىروي, اتاق بولا ما? سوعان قاراعاندا: «جەر بەتٸندەگٸ كەمەل بٸلٸمنٸڭ يەسٸ مەن شىعارمىن,» – دەيدٸ. سٶيتكەندە جاراتۋشىدان ۋەحي جەتٸپ: «ەي, مۇسا, سەنٸڭ ەلگٸ سٶزٸڭ نە? ساعان ٶلشەۋسٸز بٸلٸم مەن قيساپسىز قابٸلەت دارىتقاندا, مەنٸڭ مٷمكٸندٸگٸمە كٷمەن تۋعىزاتىنداي, ويعا بەرٸل دەپ پە ەدٸم? بۇ دٷنيەدە بٸلٸمٸ سەنەن اسقان, حايىر-شاپاعاتىما بٶلەنگەن تاعى بٸرەۋ بار,» – دەيدٸ قۇدٸرەتٸن كەزەكتٸ رەت ەيگٸلەپ. «راببىم, سونداي عۇلاما جان يەسٸمەن مەنٸ جولىقتىرشى,» – دەيدٸ مۇسا عالاياسسالام جالىنىپ.
– كەزدەسەسٸڭ, – دەيدٸ راببى, – ۋاعدالى كٷنٸ كەزدەسەسٸڭ.
راببى مۇسا پايعامبارعا كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە ايان بٸلدٸردٸ:
– اناپا اعاشىنىڭ قابىعىنان سەبەت توقىپ, ٸشٸنە بالىق سال دا, ٶزٸڭ بۇرىن-سوڭدى كٶرمەگەن, بٸلمەگەن ٶلكەگە ساپار شەك. ول ٶلكە – سايىن دالا, ساردار تاۋلار ٶلكەسٸ. اياڭىڭنان جازباي, سول مەكەندٸ بەتكە الىپ جٷرە بەرەرسٸڭ. جٷرٸپ كەلە جاتىپ, ەكٸ تەڭٸزدٸڭ قوسىلعان ارالىنا جەتەرسٸڭ. سەبەتتەگٸ بالىعىڭ تٷسٸپ قالار. سەن سوندا ونى كٶرەرسٸڭ.
مۇسا عالاياسسالام بالاسىنىڭ قولىنا بالىق سالىنعان سەبەتتٸ ۇستاتىپ, جولعا شىعادى. ايلار, جىلدار ٶتەدٸ. اياندا بٸلدٸرٸلگەن, ەكٸ تەڭٸز بٸر ارناعا قۇيعان اتىراۋدى جاعالاپ, ارىپ-اشىپ كەلە جاتىپ, بٸر جەرگە دامىلدايدى. سٶيتٸپ وتىرعاندا, قالعىپ كەتەدٸ. بالانىڭ قولىنداعى سەبەتتەن بالىق شورشىپ تٷسەدٸ. بالا ونى اڭعارمايدى. ەكەسٸ ويانعان سوڭ, ەرٸقاراي جىلجيدى. بٸر ۋاقىتتا مۇسا: «بالام, سەبەتٸڭە قاراپ قوي,» – دەيدٸ. بالاسى سەبەتتٸ اشىپ قاراسا, – بالىق جوق. «بالىق قايدا تٷسٸپ قالدى ەكەن?» ويلانىپ تۇرعاندا, بالا سانىن سوعىپ: «ەلگٸندە, ايالداعان جاقپار تاستىڭ تٷبٸندە تٷسٸپ قالسا كەرەك,» – دەيدٸ. مۇسا قۋانادى. شارشاعانىن ۇمىتىپ, جەلە باسىپ جٶنەلەدٸ. كەلسە, ەكٸ تەڭٸزدٸڭ قوسىلعان تۇسىنداعى بيٸك قارا تاستىڭ قاسىندا دانا كەلبەتتٸ, ويلى, پٸشٸندٸ بٸر مومىن جان تۇر ەكەن. مۇسا كەلٸپ, سەلەم بەرەدٸ. قايدان شىققانىن ايتادى.
– ا-ا, سەن بەني ىسىرايىلدىڭ نەبي پايعامبارى مۇسا بولارسىڭ? – دەيدٸ ەلگٸ ادام. مۇسا عالاياسسالام شارق ۇرىپ ٸزدەگەن كٸسٸسٸن جولىقتىرعانىن بٸلٸپ, بارىنشا ٸزەتپەن, عۇلامالاردىڭ ۋەزيپاسىندا مٷلەيٸم تٸل قاتادى:
– ٶزٸڭٸزدٸ تاۋسىلا ٸزدەپ كەلگەن پەندەگە ىقىلاس ەتٸپ, ونى دەرەجەڭٸزگە ساي كٶرەر مە ەكەنسٸز? ەگەرەكي, سٸز سونداي ىقىلاس تانىتساڭىز, – ول سٸزدٸڭ جانىڭىزعا ەرٸپ, سٸزدەن عىلىم ٷيرەنٸپ, بٸلٸمگە كەنەلەر ەدٸ دە, بٸلگەنٸن جۇرتپەن بٶلٸسٸپ, حاق تاعالاعا قۇلشىلىعىن جالعاستىرىپ, جان راحاتىنا بٶلەنەر ەدٸ.
مۇسانىڭ وسىلاي بەك قۇرمەتتەپ, ىنتىزارلىقپەن ٷن قاتىپ تۇرعان ادامى – قىزىر ٸليياس ەدٸ. قىزىر ەۋليە سوندا ايتادى:
– ەي, مۇسا, مەن سەنٸ ٸلەستٸرٸپ جٷرەر ەدٸم, بٸراق سەنٸڭ كٶرگەنٸڭە وراي سٶيلەمەۋگە, بٸلمەگەنٸڭدٸ تىقاقتاپ سۇراماۋعا تاعاتىڭ جەتپەيدٸ عوي.
مۇسا ايتادى:
– جوق, مەن دەتٸمە بەرٸك بولايىن. كٶرگەنٸمە دە, بٸلمەگەنٸ مە دە ماقۇلمىن. تەك ٸلەستٸرە كٶرٸڭٸز, ەۋليەم.
سوندا تاعى دا قىزىر ەۋليە ايتادى:
– ەي, اللانىڭ ەرەكشە جاراتقان نەبي پايعامبارى, قايتسەك ەكەن? ەگەر تاعاتىڭىز تاۋسىلعاندىقتان سٶيلەپ, سۇرانا بەرسەڭٸز, مەن سٸزگە رەنجٸپ, سودان سوڭ, ارامىز بٷلٸنبەي مە?
مۇسا پايعامبار ۋەدەسٸن جەنە قايتالايدى.
ەكەۋٸ مٷسەپٸرلٸك كەبٸنە ەنٸپ, تەڭٸزگە قاراي تارتادى. بارسا, تەڭٸزدەن بٸر كەمە جٷرگەلٸ تۇر ەكەن. جولاۋشىلاردىڭ ۇسىنىقتى, سابىرلى قالپىن تانىعان كەمە باسشىسى ەكەۋٸن قالدىرماي الا جٷرەدٸ. كەمە ىڭىرانىپ, زەكٸرٸن كٶتەرٸپ قوزعالا بەرگەندە, قىزىر ەۋليە ونىڭ تابان تاقتايلارىن جۇلىپ الىپ, سىندىرىپ تاستايدى. سٶيتٸپ كەمە قايراڭداپ قالا بەرەدٸ.
بىلاي شىعا بەرگەندە, مۇسا كەيٸپ:
– اپىر-اي, اللانىڭ قارىزعا بەرگەن ەر كٷنٸن ەڭبەكپەن ٶتەپ جٷرگەن, جاقسى ادامداردىڭ قايىرىن شايىر ەتتٸڭٸز-اۋ! مۇنىڭىز نە قىلعانىڭىز? – دەيدٸ.
قىزىر ەۋليە دە ٸلە تٸل قاتىپ:
– وسىلاي سٶيلەرٸڭٸزدٸ ەسكەرتٸپ ەدٸم عوي, نەگە ەردٸڭٸز ماعان?! – دەپ سەرٸگٸنە قارايدى. پايعامبار ۋەدەسٸ ەسٸنە تٷسٸپ, عاپىل كەتكەنٸنە قىنجىلادى.
ەۋليە مەن پايعامبار ساپارلارىن جالعاستىرا بەرسٸن.
الدارىنان ويناپ, توپ بالا شىعادى. ارالارىندا نۇر جٷزدٸ, ٶزگەلەردەن ەرەكشە سٷيكٸمدٸ بٸر بالاقاي كٶرٸنەدٸ. ەلگٸ بالانى ەۋليە الداپ, وڭاشا الىپ شىعادى دا, سيقىرلاپ ۇيىقتاتىپ, ٶلتٸرٸپ تاستايدى.
مۇنى كٶرٸپ مۇسا پايعامبار تٸپتٸ اشىنادى.
– وۋ, سەنٸڭ قىزىرلىعىڭ قاي جەرٸڭدە? ٶزٸڭ بٸر مٷتتەيٸم ەكەنسٸڭ.
بٸرەۋدٸڭ ەلپەشتەگەن سەبيٸن نە قىلدىڭ? مىناۋىڭ ەندٸ سۇمدىق! – دەپ ايقايلايدى.
– ايتتىم عوي سٸزگە, – دەيدٸ قىزىر ەۋليە, – مەنٸمەن ەرٸپ جٷرە المايسىز!
مۇسا پايعامبار ۇمىتشاقتىعىنا نالىپ, ەرٸ ٶزٸنٸڭ راببى سٷيەتٸن ٸستەردٸڭ جەر بەتٸندەگٸ ناسيحاتشىسى ەكەنٸن ەسٸنە الىپ, ەۋليە مەن ٶزٸنٸڭ بٸتٸمٸندەگٸ قايشىلىقتارعا باس شايقاپ, قىزىردان كەزەكتٸ رەت كەشٸرٸم سۇراپ, سوڭىنان ەرە بەرەدٸ.
ۇشى-قيىرى بەلگٸسٸز, سارى دالانىڭ كٶل-كٶسٸر ساعىمى ەكەۋٸن قالتاڭ قاقتىرىپ, سٷيرەپ ەكەتٸپ بارادى. بٸتٸپ بولماس, بٸتٸپ تە بولماس, بٸر دٷنيە ەيتەۋٸر. جالپايعان جازىقتىڭ جيەگٸن قۇم جۇتىپ, قۇم ەتەگٸن قۇباقان تٶبەلەر قىمتاپ, قۇباقان تٶبەلەردٸڭ شالعايىن الىپ تاۋلار اسپانعا كٶتەرگەن قۇرساۋى قىرىق قابات, بٸرتٷرلٸ تىلسىم ٶلكە. جولاۋشىلار دٸڭكەلەپ بٸتتٸ, ەلدەرمەندەرٸ قۇرىدى, ەبدەن تارىقتى. عازيز جاننان ەندٸ تٷڭٸلگەندە, قاراۋىتقان قىستاقتىڭ شەتٸنە كەپ جىعىلدى. بۇل قىستاقتىڭ تۇرعىندارى قاراۋ ەكەن. مٷسەپٸرلەرگە قارا سۋ تاتىرمادى. ماڭايىنا جۋىتپادى. بٸراق قىستاقتان شىعا بەرگەندە, قيسايىپ قۇلاعالى تۇرعان قۇجىرا كەزدەستٸ. ەلگٸ قۇجىرانى كٶرگەن ەۋليە تٸرەۋ قويىپ, قامقورلىق جاسادى.
– بۇنىڭىز قايتكەنٸڭٸز? – دەدٸ مۇسا قايران قالماسقا امالى تٷگەسٸلٸپ.
الدىندا ەكٸ مەرتە جاڭىلىسقانىن دا, ەۋ باستاعى ۋاعداسىن دا, مٷلدەم ۇمىتسا كەرەك.
– سٸزدٸڭ ۋاعداڭىزدان تايىپ, وسىلاي سۇرارىڭىزدى بٸردەن بٸلگەن ەدٸم.
سٸرە, سٸزدٸڭ نەبي پايعامبارلىق پارقىڭىزدىڭ دا جٶنٸ بٸلۋگە, تٷسٸنۋگە ۇمتىلۋىڭىزدان-اۋ... ەندٸ تٷسٸندٸرەيٸن, – دەدٸ قىزىر ەۋليە.
– الىس جەردٸڭ تٷبٸندە, زالىم پاتشا جاۋ شاقىرىپ, قالىڭ لەشكەر قول جيىپ, سۋدا جٷزگەن كەمەلەردٸ باسىپ الىپ جاتىر ەكەن. نەپاقاسىن ادال ەڭبەكتەن تاۋىپ قانا كٷنەلتەتٸن ٸزگٸلٸكتٸ جانداردى سورلاتپاس ٷشٸن, كەمەنٸ قايراڭدا قالدىردىم. ەيتپەسە, زالىم پاتشا ونى تارتىپ الار ەدٸ. قالاي ويلايسىز, قايسىسى دۇرىس: كەمەنٸڭ تەڭٸزدە جٷرٸپ, زالىم پاتشانىڭ قولىنا تٷسكەنٸ مە, ەلدە, قايراڭدا قالىپ, ادامدارىنىڭ امان-ساۋ قايىرلى تٸرلٸك كەشكەنٸ مە?
– ال, ەلگٸ بالانىڭ اتا-اناسى تەڭٸرٸنە عانا سىيىنعان مٷمٸندەر ەكەن. سودان دا ولار بالاعا ەرەكشە مەيٸرٸمدەرٸن تٶگەدٸ. شەكسٸز ەركەلەتەدٸ. بالا – سول ەركەلٸككە تويىنىپ, استامسىعان, ويىنى وي بۇزار تٸرلٸككە باستاپ بارا جاتقان, بولاشاقتىڭ بٸر بۇزىق ادام ەدٸ. سول نەمە ەرتەڭ ەر جەتسە, ەلەۋمەتكە ەلەك سالارى بەك مٷمكٸن-دٸ. الداپ اپارىپ ۇيىقتاتىپ ٶلتٸرگەن سەبەبٸم – سول. اتا-اناسى جاپپار يەسٸنە جالبارىنىپ, جاقسىلىقتان اۋمايتىن جاندار بولعاندىقتان, تەڭٸرٸمنەن ول ەكەۋٸنە ەلگٸ بالادان دا كٶركەم, ودان دا سٷيكٸمدٸ, مەيٸرلٸ, اقىلدى, تەكتٸ ەكٸ ۇل سۇرادىم. تەڭٸرٸم, تٸلەگٸمدٸ قابىل ەتتٸ.
– قۇلاعالى تۇرعان قۇجىرانىڭ ٸشٸندە ەكٸ جەتٸمەك وتىر. ول ەكەۋٸنە اعايىن-تۋعانى قارامايدى. جاندارى اشىمايدى. ەكٸ جەتٸم – ەرتەڭ ەر جەتەر. سوندا ولار قۇجىرانىڭ استىنداعى التىن كٶمبەنٸ تابار. لەكين, سودان كەيٸن تۇرعىندارى قايىرسىز قىستاقتى تٷزەتٸپ جٶنگە سالار.
– مٸنە, – دەدٸ قىزىر ەۋليە مۇسا پايعامبارمەن قوشتاسىپ تۇرىپ, – مەن وسىنىڭ بەرٸنە اقىل-پاراساتتىڭ ارقاسىندا جەتتٸم. اقىل-پاراساتتى راببىڭىز بەرٸمٸزگە سىيلاعان. اقىل-پاراساتپەن نە نەرسەنٸڭ دە, اقىرىنا دەن قويىپ, ٸس جاساۋدا عانا كەمدٸك قىلامىز.
ەبٸرەم قارتپەن ەڭگٸمەمٸز قىزىر ەۋليە مەن مۇسا پايعامباردىڭ حيكاياسى اياقتالا, باسقا اۋانعا كٶشتٸ. شال ماعان «كٸلەت ٷيٸندەگٸ» تاستارىن تاماشالاتىپ, قايداعى بٸر ىقىلىم زامانالار جايىنان سىر اڭعارتىپ جٷردٸ. مەن بۇل شامادا مەكتەپتەگٸ وقۋىمدى تەمامداپ, الماتىعا اسىعۋلى ەدٸم.
تاڭ تامىلجىپ اتاتىن. اينالام ٶزگەشە بٸر شاتتىقتىڭ شابىتتى كٷيٸنە ەلٸتكەن. دٷرييا دٷنيە قۇستاردىڭ ەنٸ ٷشٸن جارالعانداي. بۇلاڭداپ سىرعيتىن بۇلاقتاردىڭ سىلقىلى مەن ارىندى اقسۋدىڭ كٷركٸرٸ كەزەك ٶرٸلٸپ, مىناۋ اقنۇر ەلەمنٸڭ ەۋەزٸنە اينالعانداي. قاراكٶز قالقاتايلار قانداي ەدەمٸ. ۇرىمتال تۇستان تابىلىپ, ۇمتىلىپ بٸر قۇشار ما ەدٸ ٶزدەرٸن. سٷيەر مە ەدٸ شٶلپٸلدەتٸپ. اقتاماق قارلىعاشتاردىڭ قاناتىندا سۋسىپ القىنعان بەۋ, جٷرەگٸم, قايدا ەكەتٸپ باراسىڭ, سەن مەنٸ?
تٷس ەلەتٸ. وقۋ بٸتكەن. ەرتەڭ سوڭعى قوڭىراۋ. سوڭعى قوڭىراۋدان كەيٸنگٸ كٷن – الماتى. ٷيگە سيماي كەرييا-دوسىما سوقتىم. شال «كٸلەت ٷيٸندە» تاستارىن اۋدارىستىرىپ وتىر ەكەن. ەيدٸك ەڭگٸمەگە قۇلقىم جوعىن اڭعارتىپ, جولساپارىمنىڭ جايىن مەلٸم ەتتٸم.
– سەن الماتىعا كەتەسٸڭ. مەن قاشان ەرۋساليمگە جەتەمٸن? – دەدٸ قارت.
تاڭ قالدىم. ابرام «اششىبۇلاقتان» ۇزاپ قايدا بارادى? «وۋ, بۇ بايعۇستىڭ وسىنداي دا ارمانى بار ما ەدٸ?»
ويىمدى وقىپ وتىرسا كەرەك «جٶيٸتٸم»:
– يە, – دەدٸ, – مەنٸڭ عۇمىر بويعى ارمانىم – بەني ىسىرايىل توپىراعىنا باۋىرىمدى تٶسەۋ. «قارلاگتىڭ» قاراڭعى تٷنەگٸ دە, مەنٸ بۇل ارمانىمنان ەستە اينىتا العان ەمەس. ول زامان تامۇق ەدٸ. قازٸر ەركٸندٸك. ەتتەڭ, بار ەكەنٸمدٸ, تٸرٸ ەكەنٸمدٸ بٸلدٸرسەم بٸتتٸ, كٶنە شەجٸرەدەن حاباردار ياحۋدەي بالاسى مەنٸ سامعاتىپ الىپ كەتەر ەدٸ.
مەنٸڭ ٸشٸم بوزداپ قويا بەردٸ. «قايران قارتىم, بۇل سەنٸڭ ەڭ سوڭعى سٶزٸڭ, اح ۇرعان اقتىق تٸلەگٸڭ عانا شىعار?..»
– مەنٸڭ امانات-تٸلەگٸم مىنالار, – دەدٸ شال, – مەن مۇنىڭ بەرٸن ارقالاپ ەرۋساليمگە الىپ بارا المايمىن.
الماتى دا, ەبٸل ناعاشىم دا مەنٸ قۇشاق جايا قارسى الدى. ناعاشىمنىڭ جەتەلەۋٸمەن, ويداعى وقۋىما دا توپ ەتە قالدىم. ستۋدەنتتٸك كٷندەر باستالدى. ابرامنىڭ دەرٸسٸن تىڭداعان پەلە ەمەسپٸن بە, بٸردەن كٶزگە تٷسٸپ, اۋىزعا ٸلٸندٸم. ٷزدٸك دەرٸسكەرمٸن. ناعاشىم – عىلىمي ينستيتۋتتا قىزمەتكەر. ٶزٸمەن ٶزٸ تۇيىق جٷرەدٸ. جٷدەۋ. قالتاسى – جۇقا. ماعان سۋىرىپ بەرەر تيىنى ەمييانىنان تابىلماي, قىنجىلاتىن. «ٶرەكپەلەۋسٸڭ بە, قالاي ٶزٸ? وقى, تالماي, قاجىماي وقى,» – دەيتٸن سوندايدا جۇپىنى جٷدەۋ تٸرلٸگٸن ٷلكەندٸگٸمەن جاسىرىپ.
كٶكتەم شىعا جاتاقحاناما ٸزدەپ كەلٸپتٸ. ٶڭٸ بال-بۇل جانادى. «كٸتابىم شىقتى,» – دەيدٸ. مۇقاباسىندا ايعا باسىن سٷيەپ, ۇلىپ تۇرعان قاسقىردىڭ بەينەسٸ تاڭبالانعان قايىستاي, قالىڭ قارا كٸتاپ. ەكەۋمٸز اتاپ ٶتتٸك. مەن كەۋاپ جەپ, تەتتٸ سۋسىنعا باس قويدىم. ول سىرا سٸمٸردٸ. ەڭگٸمە شەرتتٸ. ەرٸدەن. ابرام ايتقىسى كەلگەن ىقىلىم زامانالاردان. مەن باياعى كەرييا-دوسىمدى ونىڭ ەسٸنە سالدىم.
– تٸرٸ مە ول شال?
– بىلتىر تٸرٸ بولعان.
– ەبٸرەي ەكەنٸن ايتتى ما, اقىرى?
– بٸلدٸردٸ.
– سٶيتسە كەرەك. ولار شەجٸرەگە مىقتى حالىق قوي.
– شەجٸرە دەمەكشٸ, سول شال: «كٶنە شەجٸرەدەن حاباردار ياحۋدەي بالاسى تٸرٸ ەكەنٸمدٸ ەستٸسە, ەرۋساليمگە سامعاتىپ الىپ كەتەر ەدٸ,» – دەپ وتىرعان.
– قوي, ەي! ەرۋساليمگە كٶشپەك پە ەكەن?
– ٶزٸ سٶي دەيتٸن.
– ا, ونىڭ جاراسى جەڭٸل. مەن «جٶيٸت» دوستارىمدى قۇلاعدار ەتەيٸن. سامعاتىپ الىپ كەتسٸن.
– ول شال بٸزدٸڭ تاۋلاردان ىلعي تاس جيناپ ەكەلەدٸ. «اينالايىن, بۇل تاستار – وسى دالانى مەكەن ەتكەن, سەنٸڭ اتا-بابالارىڭنىڭ كٶزٸ. بٸرٸ – مٷلٸك, بٸرٸ – قارۋ, بٸرٸ – تٸل. زاتى دا, قارۋى دا, تٸلٸ دە ٷن قاتۋعا بەيٸل. بٸراق سونى ەش ەسكەرمەيسٸڭدەر!» دەگەن.
– تاپ وسىلاي دەدٸ مە?
– تاپ وسىلاي دەدٸ.
ناعاشىم تٷيٸلٸپ وتىرىپ قالدى.
– وندا بىلاي بولسىن, – دەدٸ ول ەكەۋارا باس قوسۋىمىزدى قورىتىندىلاپ, – مەن ابرام نويماننىڭ تٸلەگٸن ورىنداۋعا شىنداپ كٸرٸسەيٸن, سەن مەنٸڭ كٸتابىمدى اقساقالدىڭ قولىنا تيگٸز.
– كەلٸستٸك.
***
جاز. اۋىلدامىن. ساعىنىش ماۋقىم باسىلعان سوڭ, ٷيدەگٸلەردەن كٶرشٸلەر جايىن سۇرادىم. شال, قۇدايعا شٷكٸر, مالىن ٶرگٸزٸپ, باقشاسىن باپتاپ, تاقۋا تٸرلٸگٸمەن ەكەن. كەمپٸرٸ بوقىراۋدا قايتىپتى.
– قازٸر ەبٸرەم مٷلدە جالعىز. ەسٸمبەك مولدامەن عانا ايتىسىپ قالاتىنى بولماسا, بىلايىنشا, اۋىل قارتتارىمەن امان-سەلەمٸ تٷزۋ. بەينەتقور – ٶزٸ بەيشارا. قابىن ارقالاپ, ەلٸ تەزەك تەرٸپ جٷر.
ەجەمنەن وسىنى ەستي سالا, ەبٸرەمنٸڭ ٷيٸنە تارتتىم.
قارتتىڭ جٷدەۋباستىلىعى بٸردەن اڭعارىلدى. بۇرىنعى جيناقىلىق پەن ۇسىنىقتىلىقتىڭ شەتٸ سەتٸنەگەندەي. موسقال پەشتٸڭ ٷستٸندەگٸ شەۋگٸمنٸڭ شٷمەگٸ مەن تٷبٸن كٷيە قاۋىپتى. ەدەتتە باسى تٸكتەلٸپ, بوساعادا سٷيەۋلٸ تۇراتىن سىپىرتقى وشاق اۋزىندا جاتىر. تٶبەسٸ الاسا بٶلمەلەردٸ بٷگٸلگەن قارتتىق مەڭدەگەن: سۋىق, قاسٸرەتتٸ.
شال جازباي تانىدى, مەنٸ. سامپىلداپ وقۋ-جايىمدى ايتىپ جاتىرمىن. ٷنسٸز, سۇلق تىڭدادى. ەڭگٸمەگە قۇلقى جوق سيياقتى. ەبٸل ناعاشىمنىڭ كٸتابىن كەرەۋەتٸنٸڭ باسىنا تاستادىم دا, سىتىلىپ شىقتىم.
ەرتەڭٸندە ەبٸرەم ەكەۋمٸز ونىڭ البارىندا ۇشىراستىق. كەشەگٸندەي ەمەس, قارت كٶڭٸلدٸ. قۋناق. شاتىراش ويناپ, شارشاتقان تاعدىرىنان قۇتىلىپ, سەرپٸلگەندەي سەرگەك.
– تٷنٸ بويى كٶز ٸلمەي وقىپ تاستادىم. بۇل قاي بالا ەدٸ, ەلگٸ الىستان سەندەردٸڭ ٷيلەرٸڭە كەپ قايتاتىن ناعاشى اعاڭ با? بالا بولعالى تۇرعان بالا ەكەن. جورىققا شىعىپتى. قورىقپايتىن, تايسالمايتىن كٶرٸنەدٸ. قيسىنى, بايلامى تاستاي. ەرٸكسٸز يلاندىرادى. تەڭٸرٸن بەك تانىعان بەكزات ۇلدىڭ ٶزٸ مە, دەدٸم.
وسىنى ايتىپ, دابىرلاعان شال: «ەسٸڭدە مە, مۇسا پايعامباردى پەرعاۋىن ەسكەرٸمەن قۋعاندا راببى تەڭٸزدەن جول اشىپ, بەني ىسىرايلدى قۇتقاراتىن سەتٸ», – دەدٸ.
– يە, ەسٸمدە.
– ەندەشە مٸنە, مىنانى تىڭدا.
شال كٸتاپ بەتٸنە جٷگٸندٸ.
«...ەندi يۋدەي قۇدايىنىڭ باستاپقى ەسiمi نەلiكتەن «اۋ» بولاتىندىعىنا از-ماز توقتالا كەتەيiك. ول ٷشiن جەبiرەي حالقىنىڭ مۇسا عالايسسالامنىڭ باسشىلىعىمەن, مىسىر قۇلدىعىنان قاشقان كەزدە, جەر بەتiندە كٶرiنiس بەرگەن وقيعالارعا, ولاردىڭ سەبەپتەرiنە ٷڭiلۋ كەرەك. بۇل تابيعي اپاتتار جەر-انا بەتiندە, بiرiنەن كەيiن بiرi قايتالانعان قاسiرەتتi ۋاقىتتار ەدi. جەرگە تٶنiپ, كەلiپ قالعانداي بولعان اسپاندى, ەلدەبiر قۇدiرەتتiڭ كٷشiمەن پايدا بولعان دىبىستىڭ كەرi لاقتىرىپ جiبەرگەنi دە راس. ەلدەنەشە تەۋلiك بويى قاراسىن كٶرسەتپەي قويعانداي بولعان كٷن دە, سودان كەيiن قايتا جارقىراپ شىعا كەلگەن. تابيعاتتاعى مۇنداي قۇبىلىستى, بٷگiنگi عىلىم تiلiمەن بىلايشا دەيەكتەپ تٷسiندiرۋگە بولادى: شاماسى, تىم جاقىن كەلگەن ەلدەبiر قۇيرىقتى جۇلدىز كەسiرiنەن, نەمەسە كٶرشi پلانەتالارمەن ٶرiس كٷشiن تالاستىرۋدان سوڭ, بەلكiم, عارىشتا قاڭعىپ جٷرگەن شويىن تاستاردىڭ بiرi قۇلاعاننان كەيiن, وربيتاسىنان شىعىپ كەتە جازداعان جەر شارى ىڭىرانىپ بارىپ, كٷن جٷيەسiندەگi بٷگiنگiورنىنا سەتiمەن تٷسكەن بولسا كەرەك. اپات زاردابى بiرنەشە اپتا نەمەسە ايلارعا سوزىلعاندىعى دا انىق. وسى بiرنەشە ونداعان تەۋلiك iشiندە, ادام ساناسىنا ۇيالاپ قالعان ٷرەي-قورقىنىش جاڭاعى قۇتقارۋشىداي بولىپ ەستiلگەن دىبىستى, جاراتقاننىڭ ٶزiنiڭ ٷنi دەپ قابىلداۋعا مولىنان جەتiپ-ارتىلاتىن. ەكi جارتى شارداعى ادامدار قييالىن تەربەپ, قۇدايلار مەن قۇتقارۋشى قاھارماندار جايلى ەفسانالار تۋدىرعان, ول دىبىس بiزگە قاسقىر ميفiنەن بەلگiلi «اۋ-ۋ-ۋ», نەمەسە قىسقاشا «اۋ» ەدi.
دىبىس نەمەسە سٶز يەسi دە بەلگiلi. كەڭiستiكتە تەربەلiپ بارىپ, بٷگiنگi بەلدەۋiنە قايتا تٷسكەن جەر-انا بولاتىن. ول كەزدi ەسكi كiتاپتار «ٶزەندەر ارناسىنان اۋىتقىپ, تiك كٶتەرiلگەن تەڭiزدەر قۇرلىقتى شايىپ كەتە جازداعان زامان ەدi,» – دەپ سۋرەتتەيدi.
كٷن جٷيەسiندە ورىن الۋى ەبدەن مٷمكiن بولعان كەزەكتi الاپات اپاتتان جەر-انا امان ھەم جەڭiمپاز بولىپ شىقتى. ودان ەستەلiك رەتiندە ەر قۇرلىق, ەر حالىقتاردا ٶزدەرiنە تەن رەڭك-بوياۋمەن باياندالاتىن اڭىز ەڭگiمەلەر قالدى. ەجەلگi ەللادالىقتار انادان تۋعان الىپ ۇلدارى گەركۋلەسكە اسپاندى كٶتەرتكiزسە, قىتايلىقتار سول كەزدەگi ەمiرشiسiنە ياو نەمەسە ياۋ دەگەن ەسiم بەردi. ٷندi بۋدداشىلارىنىڭ بابالارى «اۋم» دەپ دىبىستالاتىن قاسيەتتiمانترانى ۇرپاقتارىنا مۇرا ەتiپ قالدىردى. جەبiرەي قاۋىمى بولسا, جاراتقان ون نەگiزگiقاعيدانى مۇسا عالايسسالامعا وسى جولى تٷسiردi دەپ سانادى. باعزى تٷركiلەر بولسا, جەر-انا مەن قاسقىر-انانى استاستىرا iزەت تۇتتى. تٷركi قاۋىمى قولدان قۇداي جاسامادى, قولىنان كەلمەس iستi مويىندارىنا ارتىپ, پەندە بالاسىن دا مازالاعان جوق.
يە, سولاي, قاسقىر ميفi مەن توتەمiنiڭ كەمi ٷش مىڭ جىلدان اساتىن تاريحى بار, ول ادامزات بالاسىندا ۇلى انا جالعىز-اق ەكەندiگiنەن, ونىڭ ەسiمi جەر-انا دەپ اتالاتىندىعىنان سىر شەرتەدi»*
– مٸنە, جۇمىر جەردٸڭ بالاسىن تۇتاستىراتىن وسى تٷيٸن. مٸنە, قازاق ويىنىڭ ون سەگٸز مىڭ عالامدى ەركٸن شارلاۋى! نە دەگەن كەڭدٸك, نە دەگەن دارحاندىق!
شال شالقىپ ۇزاق سٶيلەدٸ.
***
ناعاشىم مىقتى ەكەن. ۋەدەسٸندە تۇردى. ابرام نويماندى كٶنە شەجٸرەنٸ جاتقا سوعاتىن ياحۋدەي جٸگٸتتەرٸ ەرۋساليمگە سامعاتىپ الىپ كەتتٸ. «اششىبۇلاق» اۋىلى كەشەگٸ مىجىرايعان شالدىڭ مۇنشاما قۇرمەتتٸ ەكەندٸگٸنە ايران اسىر بولىپ قالا بەرگەن.
ايتپاقشى, ەبٸرەم اقساقال «كٸلەت ٷيٸندەگٸ» ٷيٸلگەن تاستاردى «وقۋداعى بالالارىڭا بەرٸڭدەر» دەپتٸ دە, ەبٸل ناعاشىمنىڭ قولتاڭباسى جازىلعان كٸتاپتى عانا قولتىعىنا قىسىپ كەتە بارىپتى.
***
جازىمىش-اۋ... ابرام نويمان ەرۋساليمگە ۇشقان كٷنٸ ەبٸل ناعاشىم دٷنيە سالدى.
دەۋرەن قۋات
