«Adamzattyń bárin súi baýyrym dep»
Abai
Ysyraiyl jurtymen ol úsh myń jyldan soń júzdesti.Báni Ysyraiyl... Kóne de emes, jańa da emes. Kónesi jańasymen, jańasy kónesimen jarasym taýyp, jalǵasyp jatyr. «Eskiligin este ustaidy, eskermeitini jáne joq,» – dedi ishinen kúbirlep. Sebebi, Báni Ysyraiyldyń jadyn bul jaqsy biletin. Iá, Perǵaýynnyń biligi men kópitterden túńilip, osynda elin bastap ákelgen Musa qalamollany da kórgen. Paiǵambarlyq qonyp, Jaratqannan aian alyp, basynan nebir hikmetterdi ótkergen Musadan bireý: «Myna jaryq dúniede senen asqan bilimdi jan iesi bar ma?» – dep surapty. Sonda Musa Haqtyń birligin, Jaratqannyń Báni Ysyraiyl jurtyn shapaǵatyna keneltkenin, ózine erekshe daryn syilaǵanyn, teńizden jol ashylǵanyn, Perǵaýynnyń teńiz túbine ketip ajal qushqanyn, siqyrly qoly men asa taiaǵynyń kiesin aita otyryp, men – Mursal paiǵambarmyn, Alladan qysylǵanda muǵjiza kóremin, osydan asqan abyroi, ataq bola ma? Soǵan qaraǵanda: «Jer betindegi kemel bilimniń iesi men shyǵarmyn,» – deidi. Sóitkende, Jaratýshydan ýáhi jetip: «Ái, Musa, seniń álgi sóziń ne? Saǵan ólsheýsiz bilim men qisapsyz qabilet darytqanda, meniń múmkindigime kúmán týdyratyndai, oiǵa beril dep pe edim? Bu dúniede bilimi senen asqan, haiyr-shapaǵatyma bólengen taǵy bireý bar,» – deidi qudiretin kezekti ret áigilep. «Rabbym, sondai ǵulama jan iesimen meni jolyqtyrshy,» – deidi Musa ǵalaiassalam jalynyp. «Kezdesesiń, – deidi Rabby, ýaǵdaly kúni kezdesesiń». Álqissa, bul áńgimemizdi osymen irke turaiyq ta, ilki ýaqyttan berige óteiik.
***
...Qariia kópke juǵymsyz kóringenimen qadirli-tuǵyn. Bylaiynsha, onyń juǵymsyzdyǵy – túr-túsiniń ózgesheligi men júris-turysynyń ortaǵa uqsai qoimaityndyǵynan edi. Áitpese, baý-baqsha baptap, mal ósiretin, qolynan aq taiaǵyn tastamaityn, aýylymyzdaǵy aqsaqaldardyń biri boldy. Janazadan, top-jiynnan da qalmaityn. Dóńgelengen jiegi balanyń qushaǵynan úlken, daǵaradai qara qalpaǵyn kiip alyp, úlkender bas qosa qalǵan úige qarai, aiańdap bara jatqanyn talai kórdim. Bizdiń qarttar da ony ish tartyp turatyn siiaqty: jolyǵysa qalsa, qaýqyldasyp, arqadan qaǵyp, amandyq-saýlyq surasa jóneletin. Tek, Esimbek molda ǵana onyń tegin tergep, túsin teriske salyp, ózine beiim ete bermeitin.
Biz estigeli bul kisiniń esimi – Ábirem. «Ulty basqa. Qapqaz-noǵai ma eken, áiteýir, orys emes. Al «pámilesi» — Naiman» deýshi edi atam. Qaratory. Joq, qarasur kisi. Kóziniń qarashyǵy kókshildeý. Áitse de, orysqa uqsamaidy. Qajet kezinde orysshaǵa sýdai. Qazaqsha tipti qamshy saldyrmaidy. «Tirligi quddy musylmannyń tirligi. Alaqan jaiady. Minájat etedi. Biraq, paiǵambary bóten kórinedi,» – deitin aýyl adamdary. Osyndai áńgimelerdiń birinshi sebebi – Ábirem aqsaqal bizdiń aýylǵa Arqa jaqtan qonys aýdarǵan. Qonys aýdaryp, birjola ornyqqan soń, ózin kópke deiin tuiyq ustap, keńshardyń kóldeneń jumysyna jegip júre bergen. Keiin Qudaiǵa qulshylyq etip, múbárak paiǵambarymyzdyń atyn aitýǵa eptep keńdik jasalǵanda, Ábirem ózgeshe bir taqýalyqqa kóshse kerek. Osydan keiin, Ábekeńniń Qudai jolyna tas bekip túsken taqýalyǵy alaqandai aýylda, ártúrli áńgimeniń arqaýyna ainalypty.
Jaz aiy. Almatydaǵy oqýynan naǵashy aǵam demalysqa kelgen. Oqýǵa bas qoiǵany, qalanyń aýasyn jutyp, aǵarǵany ábden-aq baiqalady. Jóndemdi adamda sharýasy joq, ózimen-ózi taý saǵalap ketedi, qalyń kitaptardyń betin aqtarady. Bir kúni ol bárimiz dastarhan basyna jinalǵanda: «Myna kórshimiz «jóit» eken. Bular Sovet ókimeti qulaǵansha, arǵy túbin jasyryp júripti. Aty – Ábirem emes, Abram,» – dep jańalyq ashty. Oqymysty aǵamnyń sózinen uqqanym: Ábirem aqsaqaldyń aýylynan paiǵambarlar kóp shyqqan kórinedi. Tilderi de kóne tilderdiń birinen-mys. Bular ár-ár kezde qýǵynǵa ushyrap, Qudai Taǵalanyń qaharyna ilige beripti. Óitkeni, Qudai Taǵala óziniń súigen quldaryn keide qyryna alyp synaidy eken. Ózderi shetinen aqyldy desedi. Aqyly men bilim-parasaty jer betindegi bileýshi-ámirlerge de jaqpai zábir-zapany da kóp shekken. Sovet ókimeti kezinde de abramdar ashyq boi kórsetpepti. Alaida, olar bir-birin jaqsy tanidy, qamqor. Qashan babaqonystaryna jetkenshe, osylai jan baǵa turalyq, dep ýaǵdalasypty. Bular paiǵambarlar jaiynda, nebir ańyzdarmen birge jasaǵan halyq deidi. Tilderin de umytpapty.
Aǵamnyń áńgimesi qulaǵymnyń quryshyn qandyrǵan kúni-aq men Ábiremniń aýlasyna endi ózgeshe kózben qaraitynymdy sezdim. Óitkeni ol – «Ashybulaq» atalatyn alańǵasar, aqkóńil aýyldy saǵalap júrgen jat, qupiia adam. Ábirem – bala súimegen, kempiri ekeýi ǵana turatyn. Al, kempiri – «Ashybulaqtaǵy» ózimen jasy qatar qart analarmen shúiirkeleseri kem, sýyqtaý jan. Únemi áldekimnen úrkip-qorqyp, jer taiantqan kártamys taǵdyrynan tarynǵandai jabyrqańqy, jalǵyzilikti ómir súretin. Tipti osy kempirdiń shalymen dabyrlasyp sóileskenin kórshi otyryp estimeppiz. Jym-jyrt. Kempiriniń jańaǵydai minezi meni Ábirem qarttyń úiine jetelei túskendei. Nesi keremet, zertteý kerek? Neni jurttan jasyryp, jariia etpei keledi? Álbette, bilý kerek. Kimnen qorqyp, kimnen qupiialanady bular? Qarasam, Ábirem aýlasynda, qara qalpaǵynyń astynda otyr eken. Bar turpatyn qara qalpaqtyń ishine búktep tyqqandai – ózi kórinbeidi. Jaryqtyq, shógipti ǵoi, ábden.
Jaz taýsylyp, kúz túsken. Aldaǵy kóktemde mekteptiń oqýy támám. Ańsarym – Almaty. Ǵulama oqymysty, áigili jazýshy atanyp, aýylǵa anda-sanda soǵyp júrmekpin. Aýylyma rizamyn. Kóne ertegiler men qissa-dastandarǵa qandym. Qarttarym, senderge rahmet! Endi Ábiremmen áńgimelesýim qajet.
Ábiremmen áńgimelesý úshin, syltaý izdeimin. «Aqsaqal, assalaýmaǵaleikúm!» «A, salaýmaleikým!». «Káriia, siyrlaryńyz ben eshkińizdi óriske bettetip bereiin be?», «Áýre bolma, qartaisam da qalqaiyp, mal sońynan erýge jaraityndai haldemin». «Ata, qystan habardarsyz ba? Otyn-sýyńyz az ba deimin. Aǵash aralap, butap tastaiyn, qane baltańyz?», «Qoi, shyraǵym, sabaǵyńdy oqy. Ázirge kisige mindetimdi artpaimyn. Balta shabatyn baǵymnan taiǵanym joq». «Áńgime aityńyzshy?», «Ói, balam-ai, bizde ne áńgime bolsyn?». «Arqadan munda qai Qudai aidap keldi sizdi? Tym qurysa, sony bildirińizshi?», «Qai Qudaiy nesi? O toba, Qudai – bir Qudai emes pe? Qudai pendesin qaida bastaimyn dese de, ózi biledi. Bizden suramaidy. Sen de suraǵyńdy kóbeitip, basty qatyrma!» Shaldyń ashylyp sóileýi qiyn siiaqty.
Úide atamdy qajaimyn.
– Qudaiy kórshimiz Ábirem qart sózge sarań kisi me dep qaldym.
– Ie, ol sózge kidi adam.
– Oi, osy baiaǵyda qaýqyldasyp turatyn edińizder ǵoi?
– Ái, bizdiki ánsheiingi qysyr áńgime edi. Maldyń tóli, Salqynbeldiń shóbi degendei. Sharýanyń adamy budan ózge neni sóz etsin?
Ábiremmen áńgime bitti, endeshe. Áitkenmen, aty qyzyq, á? Ábirem. Bálkim, Ábdireiim shyǵar?.. Paiǵambarlardyń hikmetinen de jurdai bireý-aý... Bilse, aitpai ma? Ar jaǵy qapqaz ben noǵaidyń el estimegen bir soiynan bolar. Sottalyp, Arqadaǵy kóp abaqtylardyń birinde, jazasyn ótegen de úilenip, aiaǵyna turǵan soń, «Ashybulaqty» tapqan. Durys tapqan, árine. Ortalyqtan alys, ońasha aýyl. Qaq-soqta sharýasy shamaly. Ókimet adamynyń aldyna jetkizbei, anaý-mynaý daý-sharyn óz ishinde tyndyratyn tynysh meken.
***
Sonymen, oqymysty aǵamnyń áńgimesi umytylyp, Ábirem «ádirem» qalǵan.
Birde óristen malyn qaitaryp, qorasyna bettegen Ábirem myqshyńdap, qap arqalap kele jatty. Qyzyl ińir. «Shal ne, tezek terip júr me?» Burynǵy ádetimshe, jumbaq shaldyń aýlasyna kóz tiktim. Shal qabyn kilet úiiniń aýzyna ákeldi de, dúrs etkizip tastai saldy. Sosyn tókti. Tókkeni – aýzy sheshilgen qaptan saldyr-saldyr aqtaryldy. Tas pa? Tas qoi. Tezek bulai saldyrlamasa kerek-ti. Jedel basyp jetip baraiyn.
– Oý, káriia, mynaýyńyz tas pa?
– Tas.
– Tezek orynyna tas tergensiz be?
– Men ylǵi tas teremin.
– Janatyn tas pa?
– Tas janbaidy, jaryǵym.
– Janbasa, nege kerek?
– Kerek. Munyń syry saǵan beimálim.
– Sizge ǵana málim be?
– Maǵan da málim emes. Qupiiasy qulyptaýly.
Men shaldyń sharshap-shaldyǵyp, búgjeńdep, áreń jetkizgen tastaryna úńildim. Birtúrli qyzyq tastar. Mysaly, myna bireýin urshyqtyń tasy dersiń. Endi biri naizanyń ushyna keledi. Súiir. Qaisybir qaimaq tastyń betine tańba-beder túskendei.
– Ata, sizdiń tastaryńyz kóne, tym kóne zamannyń adamdary paidalanǵan tastarǵa uqsaityn siiaqty. Muny ol zamannyń adamdary qural-jabdyq, ańǵa shyqsa, qarý retinde kádesine jaratqan.
Qariia maǵan ańtaryla qarady.
– Kir, kilet úige.
Bizdiń aýyl «kilet úi» dep ataityn kódi-sódi, artyq-aýystyń qujyrasy, kádimgi jappa tam – toshalaǵa bas suqtym. Munda da tolǵan tas.
– Páli, ata! Tasty úiip tastapsyz ǵoi?
Qariia demin basty da sóiledi:
– Ainalaiyn, bul – osy dalany meken etken seniń ata-babalaryńnyń kózi. Biri – múlik, biri – qarý, biri – til. Múlki de, qarýy da, tili de, ún qatýǵa beiil. Biraq sony esh eskermeisińder!
– «Seniń ata-babalaryńnyń kózi» degenińiz qalai? Sizge bu dúnieler jat pa?
– Shyraǵym, bilmekke umtylyp, ishińdi tesip júrgen jaidy jasyrmaiyn senen. Men – ebireimin. Oqymysty naǵashy aǵań aitpaqshy, «jóiit» deseń de bolady. Ebirei ekendigimdi ilgeride, jurtqa jariia qylmadym. Jariia qylǵanymmen ebireiińdi «Ashybulaqtyń» adamdary ne qylsyn? Arqadan keldim be? Keldim. Arǵy jaǵyn aǵaiyn-jurt úńgimedi, qazbalap suramady. Onysyna qumbylmyn. Qazaq degen ǵajap halyq qoi. Qazaqtyń bir ǵaziz aqsaqalynyń arqasynda, kórer jaryǵym men sý isherligime selbesip, adam qataryna qosylyp edim, kezinde.
Abram aqsaqal kók júzine shalqyp shyǵyp alǵan aiǵa qarap qoiyp, tereń tynystady da, sóilei tústi. Aýyl tynshyǵan sát. Kúndiz salqyn tósin samalǵa óptirip, alqam-salqam bop jatatyn Arshaly taýyn salbyrap basqan tún jutyp barady. Kúz etegin saryala etip túrýge kirisken kúreńsal jazǵy baqtardan, baqalardyń qurǵaq quryly estiledi. Abram qarttyń áńgimesi Arqaǵa aýǵan.
– Arqada mundai aspan taýlar joq. Bir óńkei sáýkeleli, sulý shoqylar, – dep qoiady.
Qaraǵandy jerindegi «Qarlag» deitin ajdaha apanyna 27 jasynda túsipti. Bolashaǵy kemel ǵalym atala bastaǵan shaǵy eken. Tarihshy. Aziia men Afrikany tanýǵa ańsary aýǵan. Perǵaýyndar zamanyn sharlap, Musa paiǵambardyń soqpaǵymen júrip ótpekke talpynǵan. Uly dalanyń saryny da keýdesin kúmbirletipti. Máńgi kók aspan elin kóktei ótip, Quńfyzymen tildesýdiń táýekeline bel býǵan. Bel býǵany qurysyn, aqyrynda saiasi qaýipti adam, resmi tarihty moiyndamaityn delquly, dertti jan retinde tanylyp, «Qarlagtaǵy» tutqyndardyń qataryn tolyqtyrady.
– Nebir ǵajap bilimdar adamdarmen «Qarlagta» ushyrastym. «Qarlag» men úshin abaqty emes, Akademiiaǵa ainaldy, – dedi de Abram qart kúrsinip, óksigendei, únsiz kúige kóshti. Sosyn: «Abai qandai azapty ǵumyr súrgen. Danalyq pen paiǵambarlyqtyń azapty ǵumyryn,» – dep aiaǵyn jazyp, boiyn tiktegen.
***
Ábirem qartpen áńgimemiz jarasty. Qart qazyna eken. Áýeli, abaqtydaǵy azapty kúnderinen estelikter tiegin aǵytty.
– «QarLAG» degen – Qaraǵandydaǵy kóp túrmeniń jiyntyq ataýy, – dep bastap, jumbaq janynyń qaltarysyn aqtara sheshilgen.
Ábirem qarttyń áńgimesinen túigenim: oishyldar, óner tapqyshtar, ǵulama ǵalymdar, sýretshiler, mýzykanttar, aqyn-jazýshylar, qysqasy – adamzattyń erekshe jaralǵan degdar qaýymy, asyl urqy «QarLAG-ta» turypty.
– Sovet Odaǵynyń bar jaqsysy men jaisańyn Stalin sonda toǵytty ǵoi, – deýshi edi Ábekeń.
– Aty áigili 500 pianist sol «QarLAG-ta» saýsaqtarynan qan sorǵalap júrip, sumdyq jumys istedi. Bir sáttik úziliste, álgi baiǵustar aýany qarmalap, eles-kúisandyqtyń tilinde egiletin edi, – deitin Ábekeń.
– Azap pen Arqanyń aiazy birdei soiǵan tánim álsirep, rýhym synyp, aiyqpas aýrýǵa shaldyqtym. Qurt aýrýy. Meni emdemei, óledige esep qylyp, «QarLAG-tan» laqtyryp tastady. Ainalam – aqsóńke. Marqumdardyń súiegi. Shashylǵan shashy – muzǵa bailanǵan áielder. Sábi, balǵyn júzderin ajal qapqan qubyjyq beineli balalar. Áiel, erkek ekendigin aiyrǵysyz qańqalar. Kóz aialary kórdei qazylyp, jaq súiekteri jaiylyp, Allaǵa áldeneni ymdap jatqan qalpynda, úzilip ketken múrdeler úiindisi. Yńyrsýǵa ǵana ál-dármenim tózgendei edi. Kózimdi ashsam, bir qurym úide jatyrmyn. Qart kisi basymdy eptep kóterip, aýzyma aq quiady. Qaitadan talyqsyp ketemin. Esimdi jisam – jańaǵy kórinis. Qansha ai, qansha kún tósekten turmaǵanym belgisiz, birde boiymnan qalt-qult etken qýat taptym. Nur jaryq dúniege tái basyp qaita oralǵanymdy ishim sezdi. Meni tirlikke talpyndyrǵan álgi qart – ákemdei bolyp ketken, qairan Qadyr aqsaqal edi. Boiymnan syrtqa aqtarylǵan nájis pen qurttyń ókpemdi jyrtyp túsken qaqyryq-qusyǵyna deiin, ózi súrtip alyp otyrypty. Keiin úidegi apańmen, apań da abaqtynyń azabynan ólip qutylǵan beibaq eken, tabystyryp qosqan da ákem Qadyr boldy, – dep ketýshi edi taǵy bir áńgimesinde ebirei Abram.
– Ái, sen bala, «QarLAG» týraly jan balasyna ázirge bildirme.
Meniń abaqty kórgen adam ekenimdi estip, jurt túńilip ketpesin, – degen eskertýdi de umytpaityn, qupiiasy mol «qurdym» shal.
***
Meniń balań túsinigime «QarLAG» ómirin shaqtap qana jetkizgen qart: «Al, ákesi, bilgiń kelip bara jatsa, paiǵambarlar týraly hikaialarǵa kósheiin,» – dedi qarasha taýsylyp, ólkeni appaq qar basqan qystyń bir uzaq túninde.
Adam ata... Bárimiz sol – alǵashqy paiǵambar Adam ata – Sápiollanyń urpaǵymyz.
Táńiri ózi jaratqan Jer men Kókti aldyna keltiredi.
– Erikti, iia, eriksiz bolsańdar da, ámirimdi tyńdańdar, Jer men Kók!
– Yqtiiarymyzben keldik, – deidi.
Jerdiń teńselip, Kóktiń eńserilip, áldebir qudirettiń dáregeiine qol qýsyryp turatynyn, qiialymda ushyp júrip sezetin edim.
– Ata, sonda Kók aspan men qara Jer Allanyń aldyna barǵan ba?
– Barmaǵanda she? – deidi qissashyl qartym, – barmai kórsin, Kókti tilip, Jerdi qaq jaryp jiberer. Alla qaharlanbasyn de.
Perishtelerin de shaqyrady. «Ózimniń muragerim – Adamdy jaratamyn,» – dep eskertedi olarǵa. Perishteler qanattaryn qaǵyp, baiyz tappai gýildep: «Jaratýshynyń meiiri túsken jan bizder edik qoi. Áldeneden jańyldyq pa?» – desedi.
– Ózińizdi madaqtap, ulyqtaityn biz turǵanda jer-júzine kimdi ie qylmaqsyz?
– Senderdiń muny bilmeitinderiń málim edi, – deidi Alla. Sóitip balshyqtan Adamdy jaratyp, oǵan on segiz myń ǵalamnyń atyn úiretedi.
Perishteler – Allanyń súigen quldary. Allanyń qudiretine shák keltirmeidi. Áitse de suraidy: «Ol bizden nesimen artyq?» Alla aitady: «Qane, on segiz myń ǵalamnyń atyn atap, túsin tústep shyǵyńdar». Perishteler Allaǵa bas iip, Adam atanyń bilgirligine moiynsunady.
Allanyń Adamǵa yqylasy erekshe aýǵan-aý, áitpese, perishtelerine bildirse, olar on segiz myń ǵalamdy sharlap keter edi. Álde, sharlap júr me eken?.. Solai shyǵar, óitkeni perishteler – jumaqta. Adam ata Haýa ana Ibilistiń azǵyrýymen Allanyń «jeme» degen jemisin jep, ýaǵdany buzyp, kelisimnen ainyp, jer betine qýyldy. Ibilis saitandyǵyn istemegende, Adam ata men Haýa anamyz jumaqta, alańsyz ǵumyr kesher edi. Onda myna bizder jaryq dúniege keler me edik, joq pa? Perishteler – kýá, Alla Adam atany súiip jaratqan. Ibilis te óziniki. Oǵan qiiamet-qaiymǵa deiin keńshilik jasapty. Adam atany da keshirip, jumaǵynda qaldyrmady ma eken? Álde, Ibilisti qiiamet kúni jetkenshe, adammen arbastyryp qoiý úshin, qarǵys qamytyn moinyna kigizip, «qurt kózińdi, qarańdy batyr, naqurys!» dedi me? Adam ata men Haýa ana jumaqtyń maýjyraǵan qushaǵynda, jan qinamai, buiyrǵan daiyn astan aýyz tiip, bále-batyrǵa bas aýyrtpai, qulshyna qulshylyq etýdi ǵana bilip júre bergenderinde, Allanyń pármenin on segiz myń ǵalamnyń bir núktesi – mynaý qara jerdiń betindegi tirshilik iesi qalai uǵar edi?.. Bálkim, Qudireti kúshti Qudai áýel basta, Adam ata urpaǵy jer betinde ómir súrsin dep josparlaǵan bolar. Sondyqtan, baiqap júrý kerek, kez-kelgen ýaqytta qasyńnan sap etip, saitan tabylýy múmkin.
Abram shaldyń shańyraǵynan shyqqan bette oiyma osylar oralady. Úi áne, jap-jaqyn. Biraq sonda da ainalam tym úreili. Qaraiǵannyń bári qubyjyq sekildi. Bas salatyndai. Jyly qoralarda kúiis qaiyryp, yńyranǵan siyrlardyń toq úni, anda-sanda áýp etken saq itterdiń daýysy: «Oibai, tez, qash, izińnen ókshelep, Ibilis kele jatyr!» deitindei. Tula boiym titirep, denem muzdaidy. Biraq, qoryqpaimyn. Meniń perishtem bar emes pe?
***
Adam ata, Nuh ǵalaiassalam, Hud, Salih, Ybyraiym paiǵambar, Symaiyl, Jaqyp, Júsip, Shuǵaiyp, Musa, Talut, Dáýit, Súleimen, Aiyp, Júnis, Zákariia, Laýy, Ǵaisa paiǵambar, Muhamed salalahý ýassalam paiǵambar... birinen soń biri Abram aqsaqaldyń qissa-baiandarymen oiǵa sińip, kókeige bailana berdi.
Adttar, samýttar, iahýdei eli, kóne Babyl jurty, quraiysh taipasy paiǵambarlar tusynda da, Jaratqannyń jalǵyzdyǵyna kúmán keltirip, putqa tabynady, toqshylyqtaǵy ómirlerin haram tirlikpen, nápsiqumarlyqpen bylǵaidy. Sonyń zaýalyn tartyp, Jaratqan Haqtyń nazasyna qalady. Olardy paiǵambarlardyń Allaǵa jalbarynyp, qulshylyq etken tilegi ǵana qutqarady. Haq Taǵala óziniń Nábi paiǵambarlaryn árqily zamandarda elshilikke jibere otyryp, qiiamet-qaiymdy eskertedi.
Ábirem qarttyń áńgimeleri osy sarynda jalǵasqanda men qily-qyzyq oqiǵalardyń áserine elite túsip, «Batyrlar jyryn» eske alatynmyn. «Shapsa qylysh, atsa oq ótpegen, ái, meniń bahadúr babalarym-ai!»
– Abram aqsaqal, – deimin sondai sátterde qanym qyzyp, – qazaqta nege batyr kóp, paiǵambar joq?
Ebirei shal júzime barlai qaraǵan. Sosyn qarasur óńi erekshe jylynyp, qazir aitpaq sózinen danalyq oi tapqandai meiirlene:
– Óitkeni qazaq – buzylmaǵan, búlinbegen, zerek, aqyl-parasattan jol tapqan, ata-baba árýaǵyn jat kórmegen, Táńirine ǵana qol jaiǵan halyq edi, – dedi. Osyny aitty da, miyńa toqyp al degendei, ymmen belgi bildirip, suhbatymyzdan bólek bir sóz bastady. Bul – Qyzyr áýlie men Musa ǵalaiassalam týraly uzaq qissa eken.
***
Paiǵambarlyq qonyp, Jaratqannan aian alyp, basynan nebir hikmetterdi ótkergen Musadan bireý: «Myna jaryq dúniede senen asqan bilimdi jan iesi bar ma?» – dep surapty. Sonda Musa Haqtyń birligin, Jaratqannyń Báni Ysyraiyl jurtyn shapaǵatyna keneltkenin, ózine erekshe daryn syilaǵanyn, teńizden jol ashylǵanyn, Perǵaýynnyń teńiz túbine ketip ajal qushqanyn, siqyrly qoly men asa taiaǵynyń kiesin aita otyryp, men – Mursal paiǵambarmyn, Alladan qysylǵanda, muǵjiza kóremin, osydan asqan abyroi, ataq bola ma? Soǵan qaraǵanda: «Jer betindegi kemel bilimniń iesi men shyǵarmyn,» – deidi. Sóitkende Jaratýshydan ýáhi jetip: «Ái, Musa, seniń álgi sóziń ne? Saǵan ólsheýsiz bilim men qisapsyz qabilet darytqanda, meniń múmkindigime kúmán týǵyzatyndai, oiǵa beril dep pe edim? Bu dúniede bilimi senen asqan, haiyr-shapaǵatyma bólengen taǵy bireý bar,» – deidi qudiretin kezekti ret áigilep. «Rabbym, sondai ǵulama jan iesimen meni jolyqtyrshy,» – deidi Musa ǵalaiassalam jalynyp.
– Kezdesesiń, – deidi Rabby, – Ýaǵdaly kúni kezdesesiń.
Rabby Musa paiǵambarǵa kúnderdiń bir kúninde aian bildirdi:
– Anapa aǵashynyń qabyǵynan sebet toqyp, ishine balyq sal da, óziń buryn-sońdy kórmegen, bilmegen ólkege sapar shek. Ol ólke – saiyn dala, sardar taýlar ólkesi. Aiańyńnan jazbai, sol mekendi betke alyp júre berersiń. Júrip kele jatyp, eki teńizdiń qosylǵan aralyna jetersiń. Sebettegi balyǵyń túsip qalar. Sen sonda ony kórersiń.
Musa ǵalaiassalam balasynyń qolyna balyq salynǵan sebetti ustatyp, jolǵa shyǵady. Ailar, jyldar ótedi. Aianda bildirilgen, eki teńiz bir arnaǵa quiǵan atyraýdy jaǵalap, aryp-ashyp kele jatyp, bir jerge damyldaidy. Sóitip otyrǵanda, qalǵyp ketedi. Balanyń qolyndaǵy sebetten balyq shorshyp túsedi. Bala ony ańǵarmaidy. Ákesi oianǵan soń, áriqarai jyljidy. Bir ýaqytta Musa: «Balam, sebetińe qarap qoi,» – deidi. Balasy sebetti ashyp qarasa, – balyq joq. «Balyq qaida túsip qaldy eken?» Oilanyp turǵanda, bala sanyn soǵyp: «Álginde, aialdaǵan jaqpar tastyń túbinde túsip qalsa kerek,» – deidi. Musa qýanady. Sharshaǵanyn umytyp, jele basyp jóneledi. Kelse, eki teńizdiń qosylǵan tusyndaǵy biik qara tastyń qasynda dana kelbetti, oily, pishindi bir momyn jan tur eken. Musa kelip, sálem beredi. Qaidan shyqqanyn aitady.
– A-a, sen Báni Ysyraiyldyń nábi paiǵambary Musa bolarsyń? – deidi álgi adam. Musa ǵalaiassalam sharq uryp izdegen kisisin jolyqtyrǵanyn bilip, barynsha izetpen, ǵulamalardyń ýázipasynda múláiim til qatady:
– Ózińizdi taýsyla izdep kelgen pendege yqylas etip, ony dárejeńizge sai kórer me ekensiz? Ágáráki, siz sondai yqylas tanytsańyz, – ol sizdiń janyńyzǵa erip, sizden ǵylym úirenip, bilimge keneler edi de, bilgenin jurtpen bólisip, Haq Taǵalaǵa qulshylyǵyn jalǵastyryp, jan rahatyna bólener edi.
Musanyń osylai bek qurmettep, yntyzarlyqpen ún qatyp turǵan adamy – Qyzyr Iliias edi. Qyzyr áýlie sonda aitady:
– Ei, Musa, men seni ilestirip júrer edim, biraq seniń kórgenińe orai sóilemeýge, bilmegenińdi tyqaqtap suramaýǵa taǵatyń jetpeidi ǵoi.
Musa aitady:
– Joq, men dátime berik bolaiyn. Kórgenime de, bilmegeni me de maqulmyn. Tek ilestire kórińiz, áýliem.
Sonda taǵy da Qyzyr áýlie aitady:
– Ái, Allanyń erekshe jaratqan Nábi paiǵambary, qaitsek eken? Eger taǵatyńyz taýsylǵandyqtan sóilep, surana berseńiz, men sizge renjip, sodan soń, aramyz búlinbei me?
Musa paiǵambar ýádesin jáne qaitalaidy.
Ekeýi músápirlik kebine enip, teńizge qarai tartady. Barsa, teńizden bir keme júrgeli tur eken. Jolaýshylardyń usynyqty, sabyrly qalpyn tanyǵan keme basshysy ekeýin qaldyrmai ala júredi. Keme yńyranyp, zákirin kóterip qozǵala bergende, Qyzyr áýlie onyń taban taqtailaryn julyp alyp, syndyryp tastaidy. Sóitip keme qairańdap qala beredi.
Bylai shyǵa bergende, Musa keiip:
– Apyr-ai, Allanyń qaryzǵa bergen ár kúnin eńbekpen ótep júrgen, jaqsy adamdardyń qaiyryn shaiyr ettińiz-aý! Munyńyz ne qylǵanyńyz? – deidi.
Qyzyr áýlie de ile til qatyp:
– Osylai sóilerińizdi eskertip edim ǵoi, nege erdińiz maǵan?! – dep serigine qaraidy. Paiǵambar ýádesi esine túsip, ǵapyl ketkenine qynjylady.
Áýlie men paiǵambar saparlaryn jalǵastyra bersin.
Aldarynan oinap, top bala shyǵady. Aralarynda nur júzdi, ózgelerden erekshe súikimdi bir balaqai kórinedi. Álgi balany áýlie aldap, ońasha alyp shyǵady da, siqyrlap uiyqtatyp, óltirip tastaidy.
Muny kórip Musa paiǵambar tipti ashynady.
– Oý, seniń Qyzyrlyǵyń qai jerińde? Óziń bir múttáiim ekensiń.
Bireýdiń álpeshtegen sábiin ne qyldyń? Mynaýyń endi sumdyq! – dep aiqailaidy.
– Aittym ǵoi sizge, – deidi Qyzyr áýlie, – menimen erip júre almaisyz!
Musa paiǵambar umytshaqtyǵyna nalyp, ári óziniń Rabby súietin isterdiń jer betindegi nasihatshysy ekenin esine alyp, áýlie men óziniń bitimindegi qaishylyqtarǵa bas shaiqap, Qyzyrdan kezekti ret keshirim surap, sońynan ere beredi.
Ushy-qiyry belgisiz, sary dalanyń kól-kósir saǵymy ekeýin qaltań qaqtyryp, súirep áketip barady. Bitip bolmas, bitip te bolmas, bir dúnie áiteýir. Jalpaiǵan jazyqtyń jiegin qum jutyp, qum etegin qubaqan tóbeler qymtap, qubaqan tóbelerdiń shalǵaiyn alyp taýlar aspanǵa kótergen qursaýy qyryq qabat, birtúrli tylsym ólke. Jolaýshylar dińkelep bitti, áldármenderi qurydy, ábden taryqty. Ǵaziz jannan endi túńilgende, qaraýytqan qystaqtyń shetine kep jyǵyldy. Bul qystaqtyń turǵyndary qaraý eken. Músápirlerge qara sý tatyrmady. Mańaiyna jýytpady. Biraq qystaqtan shyǵa bergende, qisaiyp qulaǵaly turǵan qujyra kezdesti. Álgi qujyrany kórgen áýlie tireý qoiyp, qamqorlyq jasady.
– Bunyńyz qaitkenińiz? – dedi Musa qairan qalmasqa amaly túgesilip.
Aldynda eki márte jańylysqanyn da, áý bastaǵy ýaǵdasyn da, múldem umytsa kerek.
– Sizdiń ýaǵdańyzdan taiyp, osylai suraryńyzdy birden bilgen edim.
Sirá, sizdiń Nábi paiǵambarlyq parqyńyzdyń da jóni bilýge, túsinýge umtylýyńyzdan-aý... Endi túsindireiin, – dedi Qyzyr áýlie.
– Alys jerdiń túbinde, zalym patsha jaý shaqyryp, qalyń láshker qol jiyp, sýda júzgen kemelerdi basyp alyp jatyr eken. Nápaqasyn adal eńbekten taýyp qana kúneltetin izgilikti jandardy sorlatpas úshin, kemeni qairańda qaldyrdym. Áitpese, zalym patsha ony tartyp alar edi. Qalai oilaisyz, qaisysy durys: kemeniń teńizde júrip, zalym patshanyń qolyna túskeni me, álde, qairańda qalyp, adamdarynyń aman-saý qaiyrly tirlik keshkeni me?
– Al, álgi balanyń ata-anasy Táńirine ǵana syiynǵan múminder eken. Sodan da olar balaǵa erekshe meiirimderin tógedi. Sheksiz erkeletedi. Bala – sol erkelikke toiynyp, astamsyǵan, oiyny oi buzar tirlikke bastap bara jatqan, bolashaqtyń bir buzyq adam edi. Sol neme erteń er jetse, áleýmetke álek salary bek múmkin-di. Aldap aparyp uiyqtatyp óltirgen sebebim – sol. Ata-anasy Jappar iesine jalbarynyp, jaqsylyqtan aýmaityn jandar bolǵandyqtan, Táńirimnen ol ekeýine álgi baladan da kórkem, odan da súikimdi, meiirli, aqyldy, tekti eki ul suradym. Táńirim, tilegimdi qabyl etti.
– Qulaǵaly turǵan qujyranyń ishinde eki jetimek otyr. Ol ekeýine aǵaiyn-týǵany qaramaidy. Jandary ashymaidy. Eki jetim – erteń er jeter. Sonda olar qujyranyń astyndaǵy altyn kómbeni tabar. Lekin, sodan keiin turǵyndary qaiyrsyz qystaqty túzetip jónge salar.
– Mine, – dedi Qyzyr áýlie Musa paiǵambarmen qoshtasyp turyp, – men osynyń bárine aqyl-parasattyń arqasynda jettim. Aqyl-parasatty Rabbyńyz bárimizge syilaǵan. Aqyl-parasatpen ne nárseniń de, aqyryna den qoiyp, is jasaýda ǵana kemdik qylamyz.
Ábirem qartpen áńgimemiz Qyzyr áýlie men Musa paiǵambardyń hikaiasy aiaqtala, basqa aýanǵa kóshti. Shal maǵan «kilet úiindegi» tastaryn tamashalatyp, qaidaǵy bir yqylym zamanalar jaiynan syr ańǵartyp júrdi. Men bul shamada mekteptegi oqýymdy támamdap, Almatyǵa asyǵýly edim.
Tań tamyljyp atatyn. Ainalam ózgeshe bir shattyqtyń shabytty kúiine elitken. Dúriia dúnie qustardyń áni úshin jaralǵandai. Bulańdap syrǵityn bulaqtardyń sylqyly men aryndy Aqsýdyń kúrkiri kezek órilip, mynaý aqnur álemniń áýezine ainalǵandai. Qarakóz qalqatailar qandai ádemi. Urymtal tustan tabylyp, umtylyp bir qushar ma edi ózderin. Súier me edi shólpildetip. Aqtamaq qarlyǵashtardyń qanatynda sýsyp alqynǵan beý, júregim, qaida áketip barasyń, sen meni?
Tús áleti. Oqý bitken. Erteń sońǵy qońyraý. Sońǵy qońyraýdan keiingi kún – Almaty. Úige simai káriia-dosyma soqtym. Shal «kilet úiinde» tastaryn aýdarystyryp otyr eken. Áidik áńgimege qulqym joǵyn ańǵartyp, jolsaparymnyń jaiyn málim ettim.
– Sen Almatyǵa ketesiń. Men qashan Erýsalimge jetemin? – dedi qart.
Tań qaldym. Abram «Ashybulaqtan» uzap qaida barady? «Oý, bu baiǵustyń osyndai da armany bar ma edi?»
Oiymdy oqyp otyrsa kerek «jóiitim»:
– Iá, – dedi, – Meniń ǵumyr boiǵy armanym – Báni Ysyraiyl topyraǵyna baýyrymdy tóseý. «Qarlagtyń» qarańǵy túnegi de, meni bul armanymnan áste ainyta alǵan emes. Ol zaman tamuq edi. Qazir erkindik. Átteń, bar ekenimdi, tiri ekenimdi bildirsem bitti, kóne shejireden habardar iahýdei balasy meni samǵatyp alyp keter edi.
Meniń ishim bozdap qoia berdi. «Qairan qartym, bul seniń eń sońǵy sóziń, ah urǵan aqtyq tilegiń ǵana shyǵar?..»
– Meniń amanat-tilegim mynalar, – dedi shal, – Men munyń bárin arqalap Erýsalimge alyp bara almaimyn.
Almaty da, Ábil naǵashym da meni qushaq jaia qarsy aldy. Naǵashymnyń jeteleýimen, oidaǵy oqýyma da top ete qaldym. Stýdenttik kúnder bastaldy. Abramnyń dárisin tyńdaǵan pále emespin be, birden kózge túsip, aýyzǵa ilindim. Úzdik dáriskermin. Naǵashym – ǵylymi institýtta qyzmetker. Ózimen ózi tuiyq júredi. Júdeý. Qaltasy – juqa. Maǵan sýyryp berer tiyny ámiianynan tabylmai, qynjylatyn. «Órekpeleýsiń be, qalai ózi? Oqy, talmai, qajymai oqy,» – deitin sondaida jupyny júdeý tirligin úlkendigimen jasyryp.
Kóktem shyǵa jataqhanama izdep kelipti. Óńi bal-bul janady. «Kitabym shyqty,» – deidi. Muqabasynda aiǵa basyn súiep, ulyp turǵan qasqyrdyń beinesi tańbalanǵan qaiystai, qalyń qara kitap. Ekeýmiz atap óttik. Men káýap jep, tátti sýsynǵa bas qoidym. Ol syra simirdi. Áńgime shertti. Áriden. Abram aitqysy kelgen yqylym zamanalardan. Men baiaǵy káriia-dosymdy onyń esine saldym.
– Tiri me ol shal?
– Byltyr tiri bolǵan.
– Ebirei ekenin aitty ma, aqyry?
– Bildirdi.
– Sóitse kerek. Olar shejirege myqty halyq qoi.
– Shejire demekshi, sol shal: «Kóne shejireden habardar iahýdei balasy tiri ekenimdi estise, Erýsalimge samǵatyp alyp keter edi,» – dep otyrǵan.
– Qoi, ei! Erýsalimge kóshpek pe eken?
– Ózi sói deitin.
– A, onyń jarasy jeńil. Men «jóiit» dostarymdy qulaǵdar eteiin. Samǵatyp alyp ketsin.
– Ol shal bizdiń taýlardan ylǵi tas jinap ákeledi. «Ainalaiyn, bul tastar – osy dalany meken etken, seniń ata-babalaryńnyń kózi. Biri – múlik, biri – qarý, biri – til. Zaty da, qarýy da, tili de ún qatýǵa beiil. Biraq sony esh eskermeisińder!» degen.
– Tap osylai dedi me?
– Tap osylai dedi.
Naǵashym túiilip otyryp qaldy.
– Onda bylai bolsyn, – dedi ol ekeýara bas qosýymyzdy qorytyndylap, – Men Abram Noimannyń tilegin oryndaýǵa shyndap kiriseiin, sen meniń kitabymdy aqsaqaldyń qolyna tigiz.
– Kelistik.
***
Jaz. Aýyldamyn. Saǵynysh maýqym basylǵan soń, úidegilerden kórshiler jaiyn suradym. Shal, Qudaiǵa shúkir, malyn órgizip, baqshasyn baptap, taqýa tirligimen eken. Kempiri boqyraýda qaitypty.
– Qazir Ábirem múlde jalǵyz. Esimbek moldamen ǵana aitysyp qalatyny bolmasa, bylaiynsha, aýyl qarttarymen aman-sálemi túzý. Beinetqor – ózi beishara. Qabyn arqalap, áli tezek terip júr.
Ájemnen osyny esti sala, Ábiremniń úiine tarttym.
Qarttyń júdeýbastylyǵy birden ańǵaryldy. Burynǵy jinaqylyq pen usynyqtylyqtyń sheti setinegendei. Mosqal peshtiń ústindegi sháýgimniń shúmegi men túbin kúie qaýypty. Ádette basy tiktelip, bosaǵada súieýli turatyn sypyrtqy oshaq aýzynda jatyr. Tóbesi alasa bólmelerdi búgilgen qarttyq meńdegen: sýyq, qasiretti.
Shal jazbai tanydy, meni. Sampyldap oqý-jaiymdy aityp jatyrmyn. Únsiz, sulq tyńdady. Áńgimege qulqy joq siiaqty. Ábil naǵashymnyń kitabyn kereýetiniń basyna tastadym da, sytylyp shyqtym.
Erteńinde Ábirem ekeýmiz onyń albarynda ushyrastyq. Keshegindei emes, qart kóńildi. Qýnaq. Shatyrash oinap, sharshatqan taǵdyrynan qutylyp, serpilgendei sergek.
– Túni boiy kóz ilmei oqyp tastadym. Bul qai bala edi, álgi alystan senderdiń úilerińe kep qaitatyn naǵashy aǵań ba? Bala bolǵaly turǵan bala eken. Joryqqa shyǵypty. Qoryqpaityn, taisalmaityn kórinedi. Qisyny, bailamy tastai. Eriksiz ilandyrady. Táńirin bek tanyǵan bekzat uldyń ózi me, dedim.
Osyny aityp, dabyrlaǵan shal: «Esińde me, Musa paiǵambardy Perǵaýyn áskerimen qýǵanda Rabby teńizden jol ashyp, Báni Ysyraildy qutqaratyn sáti», – dedi.
– Iá, esimde.
– Endeshe mine, mynany tyńda.
Shal kitap betine júgindi.
«...Endi iýdei Qudaiynyń bastapqy esimi nelikten «Aý» bolatyndyǵyna az-maz toqtala keteiik. Ol úshin jebirei halqynyń Musa ǵalaissalamnyń basshylyǵymen, Mysyr quldyǵynan qashqan kezde, jer betinde kórinis bergen oqiǵalarǵa, olardyń sebepterine úńilý kerek. Bul tabiǵi apattar Jer-Ana betinde, birinen keiin biri qaitalanǵan qasiretti ýaqyttar edi. Jerge tónip, kelip qalǵandai bolǵan aspandy, áldebir qudirettiń kúshimen paida bolǵan dybystyń keri laqtyryp jibergeni de ras. Áldeneshe táýlik boiy qarasyn kórsetpei qoiǵandai bolǵan Kún de, sodan keiin qaita jarqyrap shyǵa kelgen. Tabiǵattaǵy mundai qubylysty, búgingi ǵylym tilimen bylaisha dáiektep túsindirýge bolady: shamasy, tym jaqyn kelgen áldebir quiryqty juldyz kesirinen, nemese kórshi planetalarmen óris kúshin talastyrýdan soń, bálkim, ǵaryshta qańǵyp júrgen shoiyn tastardyń biri qulaǵannan keiin, orbitasynan shyǵyp kete jazdaǵan Jer shary yńyranyp baryp, Kún júiesindegi búgingiornyna sátimen túsken bolsa kerek. Apat zardaby birneshe apta nemese ailarǵa sozylǵandyǵy da anyq. Osy birneshe ondaǵan táýlik ishinde, adam sanasyna uialap qalǵan úrei-qorqynysh jańaǵy qutqarýshydai bolyp estilgen dybysty, Jaratqannyń óziniń úni dep qabyldaýǵa molynan jetip-artylatyn. Eki jarty shardaǵy adamdar qiialyn terbep, qudailar men qutqarýshy qaharmandar jaily áfsanalar týdyrǵan, ol dybys bizge qasqyr mifinen belgili «Aý-ý-ý», nemese qysqasha «Aý» edi.
Dybys nemese sóz iesi de belgili. Keńistikte terbelip baryp, búgingi beldeýine qaita túsken Jer-Ana bolatyn. Ol kezdi eski kitaptar «Ózender arnasynan aýytqyp, tik kóterilgen teńizder qurlyqty shaiyp kete jazdaǵan zaman edi,» – dep sýretteidi.
Kún júiesinde oryn alýy ábden múmkin bolǵan kezekti alapat apattan Jer-Ana aman hám jeńimpaz bolyp shyqty. Odan estelik retinde ár qurlyq, ár halyqtarda ózderine tán reńk-boiaýmen baiandalatyn ańyz áńgimeler qaldy. Ejelgi elladalyqtar anadan týǵan alyp uldary Gerkýleske aspandy kótertkizse, qytailyqtar sol kezdegi ámirshisine Iao nemese Iaý degen esim berdi. Úndi býddashylarynyń babalary «AÝM» dep dybystalatyn qasiettimantrany urpaqtaryna mura etip qaldyrdy. Jebirei qaýymy bolsa, Jaratqan on negizgiqaǵidany Musa ǵalaissalamǵa osy joly túsirdi dep sanady. Baǵzy túrkiler bolsa, Jer-Ana men Qasqyr-Anany astastyra izet tutty. Túrki qaýymy qoldan Qudai jasamady, qolynan kelmes isti moiyndaryna artyp, pende balasyn da mazalaǵan joq.
Iá, solai, qasqyr mifi men toteminiń kemi úsh myń jyldan asatyn tarihy bar, ol adamzat balasynda Uly Ana jalǵyz-aq ekendiginen, onyń esimi Jer-Ana dep atalatyndyǵynan syr shertedi»*
– Mine, jumyr jerdiń balasyn tutastyratyn osy túiin. Mine, qazaq oiynyń on segiz myń ǵalamdy erkin sharlaýy! Ne degen keńdik, ne degen darhandyq!
Shal shalqyp uzaq sóiledi.
***
Naǵashym myqty eken. Ýádesinde turdy. Abram Noimandy kóne shejireni jatqa soǵatyn iahýdei jigitteri Erýsalimge samǵatyp alyp ketti. «Ashybulaq» aýyly keshegi myjyraiǵan shaldyń munshama qurmetti ekendigine airan asyr bolyp qala bergen.
Aitpaqshy, Ábirem aqsaqal «kilet úiindegi» úiilgen tastardy «oqýdaǵy balalaryńa berińder» depti de, Ábil naǵashymnyń qoltańbasy jazylǵan kitapty ǵana qoltyǵyna qysyp kete barypty.
***
Jazymysh-aý... Abram Noiman Erýsalimge ushqan kúni Ábil naǵashym dúnie saldy.
Dáýren Qýat
