«جاقسى زاڭىڭ بولعانشا, جاقسى دەستٷرٸڭ بولسىن»
سالت-دەستٷر – ەر ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ دٸنٸ مەن سەنٸمٸنە, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە, ۇلتتىق قۇرىلىم ەرەكشەلٸگٸنە سەيكەس عاسىرلار بويى جيناقتالىپ, ٶمٸردٸڭ ٶزٸ تۋعىزعان عۇرىپتاردىڭ جيىنتىعى; قاۋىم مەن قوعامدا قالىپتاسقان مٸنەز-قۇلىقتىڭ ٷلگٸلەرٸ. كٷندەلٸكتٸ قولدانىستا بٸر مەدەني توپتى ەكٸنشٸسٸنەن ايىراتىن جەنە بەيرەسمي جولمەن رەتتەيتٸن قابىلدانعان مٸنەز-كۇلىق ەرەجەسٸنە نەمەسە ەلەۋمەتتٸك ەرەكەتتەردٸ جٶنگە كەلتٸرەتٸن تەرمينگە جاتادى .
سالت-دەستٷر ۇلت ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋ قاعيداسى, قوعام زاڭى بولىپ نەگٸزدەلٸپ, سانا, تاعىلىم, تەربيە, تٸرشٸلٸك ەرەجەسٸ رەتٸندە ەل زەردەسٸنە رۋحاني بايلىق – ٶنەگە تەجٸريبەسٸن قۇراعان. بۇل تالاپتار مەن ەرەجەلەردٸ حالىق بۇلجىتپاي ورىنداۋمەن بٸرگە ونى قۇرمەتتەمەگەن, ساقتاماعان ادامداردى سول زاڭ نەگٸزٸندە جازالاپ تا وتىرعان. ٶتكەن زاماندا قازاق قوعامى ٷشٸن سالت-دەستٷر بۇلجىماس زاڭ رٶلٸن اتقاردى. مىسالى, توي, ناۋرىز كٶجە, قىز ۇزاتۋ, قوناعاسى, شاشۋ, ەرۋلٸك اتا سالتى بولىپ سانالادى. سالت-دەستٷردٸڭ ەل اراسىنداعى تەلٸمدٸك, تەربيەلٸك, حالىقتىق مەنٸ زور. حالىقتىڭ اتادان بالاعا كٶشٸپ, دامىپ وتىراتىن تاريحي-ەلەۋمەتتٸك, مەدەني-تۇرمىستىق, كەسٸپتٸك, سالت-سانا, مٸنەز-قۇلىق, تەلٸم-تەربيە جەنە رۋحاني ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ دەستٷر ارقىلى تانىلادى. سالت-دەستٷر بايلىعى – مەدەنيەتتٸڭ بايلىعى. مىسالى, اتا-انانى, ٷلكەندٸ قۇرمەتتەۋ, بايعازى, كٶرٸمدٸك, سٷيٸنشٸ, كەدە سۇراۋ, سەلەم بەرۋ, ات تەرگەۋ, قۇرداستىق قالجىڭ, ت.ب. سالت-دەستٷرگە جاتادى. قازاق حالقى سالت-دەستٷرگە باي. ەدەت, عۇرىپ, يشارا, ىرىم, تىيىم, داعدى بەرٸ وسى سالت-دەستٷر كٶرٸنٸسٸ .
ەربٸر حالىقتىڭ ەدەت-عۇرپى بار
ەربٸر ٶركەنيەتتٸڭ, ەربٸر ۇلتتىڭ ٶزٸندٸك دٷنيەتانىمى بار. تٷرلٸ حالىقتاردىڭ تاريحىن زەرتتەگەن عالىمدار جەر بەتٸندە ەشقاشان دٸنسٸز, نانىم-سەنٸمسٸز ەل بولماعاندىعىنا انىق كٶز جەتكٸزدٸ.
ادامزات تٷرلٸ حالىقتاردان, ۇلت پەن ۇلىستان تۇرادى. ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸنە تەن ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ, تٸلٸ مەن دەستٷرٸ, دٸني نانىمدارى بار. مۇنداي الۋان تٷرلٸلٸك اللا تاعالانىڭ حيكمەتٸ.
جاراتقان يە بىلاي دەيدٸ: «ەي, ادام بالاسى! شٷبەسىز, سەندەردٸ بٸر ەر, بٸر ەيەلدەن (ادام مەن حاۋادان) جاراتتىق. سونداي-اق بٸر-بٸرٸڭدٸ تانۋلارىڭ ٷشٸن سەندەردٸ ۇلتتار, رۋلار قىلدىق. شىنىندا, اللانىڭ قاسىندا ەڭ ارداقتىلارىڭ – تاقۋالارىڭ. شەكسٸز, اللا تولىق بٸلۋشٸ, ەر نەرسەدەن حابار الۋشى» . وسى اياتقا زەر سالساق, مىناداي قورىتىندى شىعارامىز. قۇداي تاعالا ادامزاتتى تٷرلٸ ۇلتتارعا بٸر-بٸرلەرٸن تانۋلارى ٷشٸن بٶلگەن. بٸر-بٸرٸن تانۋى ارقىلى ولار ٶزدەرٸن تانيدى, ال ٶزدەرٸن تانۋلارى ارقىلى جاراتۋشىنى تانيدى. جەر بەتٸندەگٸ قانشاما ميلليونداعان ادامداردىڭ تٷبٸ – بٸر, بارلىعى ادام اتادان تارايدى. سوندىقتان دا مۇسىلماندار باسقا ۇلتتاردى كٶرگەندە شاراپاتتى ايات-حاديستەرگە سٷيەنٸپ: «بەرٸمٸزدٸڭ تەگٸمٸز – ادام اتا, ال ونىڭ تەگٸ – توپىراق», – دەپ ايتادى.
ادامزاتتىڭ اللا تاعالانىڭ الدىنداعى ەڭ قادٸرلٸ توبى بولىپ سانالاتىن مۇسىلمان ٷمبەتٸنٸڭ ٶزٸ نەشە تٷرلٸ ۇلت-ۇلىستاردان قۇرالعان. پايعامبار (س.ا.س.) ارابتان بولىپ, قۇران ارابشا تٷستٸ دەگەنمەن مۇسىلمانداردىڭ بارلىعى ارابتار ەمەس. كەرٸسٸنشە, قازٸردە ارابتار مۇسىلمانداردىڭ ازعانتاي بٶلٸگٸ بولىپ سانالادى. ەلەمدە ەكٸ ميللياردقا جۋىق مۇسىلمان بار دەسەك, سونىڭ ٷش جٷز ميلليوندايى عانا ارابتار. ال بٸر ٷندٸستاننىڭ ٶزٸندە ٷش جٷز ميلليونعا جۋىق مۇسىلمان بار.
ەندٸ وسى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ەربٸرٸنٸڭ تۇرعان جەرٸنە, ايماعىنا قاراي ٶزٸنە تەن نەسٸلدٸك, تٸلدٸك, ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. بٸراق بارلىعىنىڭ دٸنٸ, تانىمدىق تۇعىرى بٸر بولعاندىقتان سالت-دەستٷرلەرٸ, مەدەنيەتٸ ۇقساس بولىپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ بەرٸنٸڭ نانىم-تانىمى قۇران مەن حاديسكە نەگٸزدەلگەن.
ورنالاسقان ورتاسىنا, تابيعاتىنا قاراي ەربٸر مۇسىلمان حالقىنىڭ ٶزٸندٸك ايىرما بەلگٸلەرٸ, مەدەنيەتٸ, تٸلٸ بار. شاريعات بۇل ايىرماشىلىقتاردى تەرٸسكە شىعارمايدى. كەرٸسٸنشە, زامانى مەن مەكەنٸنە قاراي پەتۋالاردىڭ ٶزگەرۋٸ مٷمكٸندٸگٸن ەسكەرتەدٸ.
مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ بەرٸ بٸردەي شاريعات شارتتارىنا ساي كەلە بەرمەيدٸ. ولاردىڭ اراسىندا ناداندىق دەۋٸردەن قالعان, مۇسىلمانشىلىقپەن قابىسپايتىن سارقىنشاقتار دا بولۋى ىقتيمال.
دەستٷردٸ تەرٸسكە شىعارۋ – اداسۋشىلىق
مۇسىلمان شاريعاتىندا ادامداردىڭ ەركٸنە قالدىرعان مۋباح ياكي ەرٸكتٸ ٸستەر بار. مىسالى, تويلاردى, مەيرامداردى ٶتكٸزۋ جولدارى, سالت-جورالعىلارى ەربٸر حالىقتا ەركەلكٸ. ولاردىڭ بەرٸن شاريعاتقا ساي كەلمەيدٸ دەپ ايتۋعا بولمايدى. كەرٸسٸنشە, ولار ەربٸر مۇسىلمان حالقىنىڭ عۇلامالارىنىڭ كٶز الدىندا ەرٸ ولاردىڭ قۇپتاۋىمەن سان عاسىرلاردان بەرٸ اتقارىلىپ كەلە جاتقان عۇرىپتار. سونداي ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرگە, تٸلدٸك ەرەكشەلٸكتەرگە قارسى شىعۋ, ولاردى دەل ارابتاردٸكٸندەي ەتۋگە تىرىسۋ بارىپ تۇرعان ناداندىق. ٶيتكەنٸ ادامزاتتىڭ ۇلت-ۇلىسقا بٶلٸنۋٸ اتالمىش اياتتا ايتىلعانداي جاراتقاننىڭ ٶز جاراتىلىسىنا بەكٸتٸپ بەرگەن مىزعىماس زاڭى. ال جاراتىلىستىق قاعيداعا قارسى شىعۋ قاساڭدىققا شالدىققان شالا ساۋاتتىلاردىڭ ٸسٸ.
قازٸرگٸ قازاق قوعامىنداعى دٸني بٸلٸمگە دەگەن قۇشتارلىق ەسٸرەسە جاستاردىڭ اراسىندا باسىم. ەرٸ مەشٸتكە كەلۋشٸلەردٸڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ دە سولار. سونداي-اق, ناقتىلى دٸني بٸلٸم العانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ جاستار. ال جاستار عۇمىرلىق تەجٸريبەسٸ از بولعاندىقتان ٶزٸم بٸلەمدٸككە سالىنىپ, ماكسيماليستٸك كٶڭٸل-كٷيگە بوي الدىرىپ كٶپتەگەن قاتەلٸكتەرگە ۇرىنادى. جاسىنا جەتپەي شەيح اتانۋعا قۇلشىنادى. قۇران مەن حاديستٸڭ نەگٸزگٸ مۇراتتارىن تٷسٸنبەي, قاتەلٸكتەرگە جول بەرەدٸ. ناقتىلى ٷكٸمدەردٸ قامتيتىن مۋحكام دەرەجەسٸندەگٸ اياتتاردى ىسىرىپ قويىپ, قوعامدا جاڭالىق اشۋدى كٶزدەگەندەي ەكٸنشٸ دەرەجەلٸ ۇقساس ۇعىمدى مۋتاشابيھ دەرەجەسٸندەگٸ اياتتاردى العا شىعارىپ, عالىمدار اراسىندا تٷرلٸ كٶزقاراس تۋدىرعان مەسەلەلەردٸ كٶتەرٸپ, داۋ-داماي تۋعىزىپ جاتادى. مۇنداي كەلەڭسٸزدٸكتەردٸڭ باستى سەبەبٸ دٸني بٸلٸمگە يە بولعانداردىڭ شالا ساۋاتتىلىعى نەمەسە البىرتتىق كٶڭٸل-كٷيلەرٸ. ناق سوندايلاردىڭ اراسىندا ٶز ۇلتىنىڭ تالاي عاسىرلاردان بەرٸ قالىپتاسقان قۇندىلىقتارىن, مەدەني مۇرالارىن, تٸپتٸ, تاريحى مەن قازٸرگٸ بولمىسىن جوققا شىعاراتىندار دا تابىلادى. ەگەر ولار شاريعات شارتتارىن تەرەڭ تٷسٸنسە, ونداي اداسۋشىلىققا بارماس ەدٸ.
سونىمەن قاتار دٸن سالاسىندا تەجٸريبەلٸ, بٸلٸمدٸ دەپ ەسەپتەلەتٸن كەيبٸر دٸندارلاردىڭ ٶزٸ دٸنگە بولىسۋدىڭ جٶنٸ وسى ەكەن دەپ, قازاقشا بٸردەڭە جازعاندا اراب, تٷرٸك سٶزدەرٸن قاز-قالپىندا جازادى. مىسالى, قازاقتار جٷسٸپ, جاقييا, جٷنٸس دەۋگە ٷيرەنگەن ەۋ باستا بار ەسٸمدەردٸ اراب تٸلٸندەگٸ قالپىندا يۋسۋف, ياحييا, يۋنۋس دەپ بەرەدٸ. وسىنداي قىلىقتارى ارقىلى ولار ەكٸ تٷرلٸ قاتەلٸككە بوي الدىرادى. بٸرٸنشٸسٸ – دٸن مۇراتىن جاڭساق تٷسٸنۋ. يسلام دٸنٸ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ جويۋعا, ەربٸر تٸلدٸڭ تابيعي زاڭدىلىقتارىن مانسۇق ەتۋگە مٷلدە شاقىرعان ەمەس ەرٸ شاقىرمايدى دا. كەرٸسٸنشە, ەربٸر ەلدٸڭ ٶزٸنە تەن جاعىمدى ەدەت-عۇرىپتارى مەن قالىپتاسقان زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا ەرەكشە مەن بەرەدٸ. ولاردىڭ ەكٸنشٸ قاتەلٸگٸ ٶز حالقىنىڭ تاريحى مەن دٸلٸنەن, تٸلٸ مەن رۋحاني ەلەمٸنەن بەيحابار بولۋى. سوندىقتان ۇلتىمىزدىڭ گەنەتيكالىق جادىندا عاسىرلاردان بەرٸ ساقتالىپ كەلە جاتقان ٶزٸندٸك بولمىسىن, دەستٷرٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ تامىرىنا بالتا شابادى. قازاق تٸلٸنە اراب نە تٷرٸك تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىن ەكەپ تىقپالاپ, تازا قاينارىنىڭ تۇنىعىن لايلايدى. سٶيتٸپ, قازاق تٸلٸنٸڭ ەملەسٸ مەن گرامماتيكاسىنا «ەرەكشە جاڭالىق» ەنگٸزگٸسٸ كەلەدٸ. ەرٸ سولارىن ٷلكەن ابىروي, بٸلٸمپازدىق دەپ تانيدى. بۇدان اسقان بٸربەتكەيلٸك جوق. دٸننٸڭ شاريعاتقا قايشى كەلمەيتٸن ۇلتتىق ەدەت-عۇرىپتى, تٸلدٸك ەرەكشەلٸكتەردٸ تەرٸسكە شىعارمايتىنىنا قاراماستان, ولاردى مانسۇق ەتۋگە تىرىسۋ ناعىز مەڭگٷرتتٸڭ ەرەكەتٸ. سوندايلاردىڭ قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ دٸني تاقىرىپتاعى ٶلەڭدەرٸن «ٶز ەملەلەرٸنە», «سەنٸمدەرٸنە» ساي ەتٸپ ٶڭٸن ٶزگەرتٸپ جازاتىندارىنا دا كۋە بولىپ جٷرمٸز. اللا تاعالا ولارعا تۋرا جول, تەرەڭٸرەك بٸلٸم نەسٸپ ەتسٸن.
سونىمەن قاتار, قازٸرگٸ قازاق قوعامىندا حالقىمىزدىڭ دەستٷرٸ مەن تاريحىن, تٸلدٸك ەرەكشەلٸگٸن مانسۇق ەتەتٸن, نە جارتىلاي مويىندامايتىن نيگيليستەرمەن بٸرگە ەدەت-عۇرىپتى, قازاقشىلىقتى قورعاۋدىڭ جٶنٸ وسى ەكەن دەپ دٸندٸ تٶمەندەتٸپ, ۇلتتىق دەستٷردٸ ودان جوعارى قوياتىندار دا بار. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ تەرەڭ دٸني بٸلٸمٸ جوق. بٸراق وسى تاقىرىپتى تالقىلاۋعا اسا قۇشتار. دەلەلدەرٸنٸڭ دەنٸ دەستٷر مەن دانالار سٶزدەرٸ. شاريعاتتان ماردىمدى ماعلۇمات بولماعاندىقتان ەدەت-عۇرىپ پەن دٸن اراسىنداعى بايلانىستى تەرەڭٸرەك تٷسٸندٸرۋگە قاۋقارى جوق. نەتيجەسٸندە العاشقىسىنا باسىمدىق بەرٸپ, ەكٸنشٸسٸن تٶمەندەتەدٸ. مۇنداي قاساڭ پٸكٸرلەردٸڭ عۇمىرى قىسقا. سەبەبٸ, ادامداردىڭ دٸني ساۋاتتىلىعى ارتقان سايىن ايتۋشىعا دەگەن تالاپ تا كٷشەيمەك.
دەستٷردٸڭ دٸندەگٸ ورنى
دەستٷرٸڭدٸ باققانىڭ – ٷمٸتٸڭدٸ جاققانىڭ. سالت-دەستٷرٸنە, ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە ەرەكشە مەن بەرگەن ەلدٸڭ ٸرگەسٸ بەرٸك, كەلەشەگٸ كەمەل. ٶزگە ەلگە بارعاندا ٶز ەلٸڭنەن ايىرماشىلىعىن بٸردەن بايقايسىڭ. ٶز جۇرتىڭنىڭ ارتىقشىلىعىن, كەمشٸلٸگٸن باعالاي الاسىڭ. مۇنىڭ ٶزٸ جاراتۋشىنىڭ ەربٸر حالىقتاعى يلەھي بەلگٸلەرٸ, حيكمەتٸ.
تاريح بەتتەرٸن اقتارىپ وتىرىپ باسقىنشى ەلدەردٸڭ بودان جۇرتتىڭ ۇلتتىق ايىرىم بەلگٸلەرٸن, دەستٷرلەرٸن ۇمىتتىرۋعا تىرىسقاندىعىن كٶرەمٸز. سوسىن ولارعا ٶزدەرٸنٸڭ تٸلٸ مەن دٸنٸن, مەدەني قۇندىلىقتارىن ەكەلٸپ تىقپالاعان. ال ٶزٸنٸڭ تٸلٸ مەن دٸنٸن, سالت-دەستٷرٸن ۇمىتىپ, ونىڭ ورنىنا ٶزگەنٸكٸن سٸڭٸرٸپ العان جۇرتتىڭ بولاشاعى جوق. يسلام دٸنٸ دە مۇنى قۇپتامايدى. ادامزاتتىڭ اسىلى پايعامبارىمىز (س.ا.س.) مۇسىلمانداردىڭ ٶزگە حالىقتاردىڭ تەرٸس ەدەت-عۇرىپتارىنا ەرۋٸنە تىيىم سالعان. ٶيتكەنٸ ٶزگەنٸڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كٶرٸپ, ٶزٸندەگٸ رۋحاني قۇندىلىقتار, قاعيدالاردى اياق استى ەتكەن كەزدە يمان دا جوعالادى.
قازاق حالقىنىڭ يسلام دٸنٸمەن تانىس بولعانىنا مىڭ ەكٸ جٷز جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. سودان بەرٸ سالت-ساناسى, ەدەت-عۇرپى, ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸ مۇسىلماندىققا بەيٸمدەلٸپ, اقىرىندا يسلام دٸنٸ حالىق دٸلٸمەن بٸتە قايناسىپ, ۇلتتىق بولمىستىڭ اجىراماس بٶلگٸنە اينالدى.
يسلام شاريعاتى دۇرىس ۇعىمداردى, ٸزگٸ مۇراتتاردى بەكٸتٸپ, بۇرىس ۇعىمداردى توقتاتۋ ٷشٸن كەلدٸ. سوندىقتان مۇسىلمان حالىقتارىنداعى دەستٷرلەردٸ ەلەپ-ەكشەيتٸن باستى بەزبەن شاريعات بولىپ سانالادى.
حالىق ۇستانعان دۇرىس ەدەت-عۇرىپتار يسلام زاڭناماسىنداعى قۇقىقتىق نورمالاردىڭ باستاۋلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى.
اللا تاعالا: «عافۋ جولىن ۇستا, عۇرىپپەن ەمٸر ەت جەنە نادانداردان تەرٸس اينال», – دەپ بۇيىرعان .
اللانىڭ ەلشٸسٸنە (س.ا.س.) پايعامبارلىق تٷسكەن كەزدە ارابتاردىڭ اراسىندا دا الۋان تٷرلٸ ەدەت-عۇرىپتار, داعدىلار بار بولاتىن. پايعامبار (س.ا.س.) ولاردىڭ قۇداي تاعالانىڭ ەمٸر-تىيىمىنا كەراعار كەلمەيتٸنٸن قابىلداپ, قارسى كەلەتٸنٸنە تىيىم سالدى.
شاريعاتتا حالىققا ٷيرەنشٸكتٸ بولعان جاقسى داعدىلار مەن ەدەت-عۇرىپتاردى دەلەل رەتٸندە كەلتٸرۋدٸ بارلىق مازھابتاردىڭ يمامدارى قولدايدى.
(ماتەريال قمدب-نىڭ ماقۇلداۋىمەن جارييالاندى)
اعابەك قوناربايۇلى,
قمدب-نىڭ باسپاسٶز حاتشىسى
