31 مامىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸنە وراي ٷندەۋ جارييالادى. وندا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرۋ تۋرالى ايتىلعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى تاريحي عىلىمداردىڭ دوكتورى دارحان قىدىرەلٸمەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸنە وراي ٷندەۋ جارييالاپ, تاريحي ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن كٷشەيتۋ ٷشٸن ارنايى مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قاسٸرەتٸمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ باسىنا اشارشىلىقتىڭ تٷسٸرگەن نەۋبەتٸ وراسان بولعانى جيٸ قوزعالادى. ەندٸگٸ جەردە بۇل اقتاڭداقتاردىڭ اقيقاتىن قانشالىقتى اشىپ كٶرسەتە الامىز?
– ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەلٸ بەرٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە قاتىستى كٶپتەگەن جۇمىس اتقارىلىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, 1992 جىلعى كوميسسييا شەڭبەرٸندە تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرٸندەگٸ بٸراز اقيقاتقا كٶز جەتكٸزدٸك, 1993 جىلى ارنايى جارلىقپەن وسى اتاۋلى كٷن بەلگٸلەندٸ.
ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قاسٸرەتٸمەن قاتار اشارشىلىققا بايلانىستى دا كٶپتەگەن زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلدٸ. دەگەنمەن وسى تۇستا بٸر ايتا كەتەرلٸك جايت, قوعامدا اشارشىلىق مەسەلەسٸ جەكە قاراستىرىلسا دەگەن پٸكٸر بار. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ ۇيىمداستىرعان «عاسىر زۇلماتى» اتتى دٶڭگەلەك ٷستەل جيىنىندا عالىمدار دا وسى ويدى قۋاتتادى.
جالپى قۋعىن-سٷرگٸن بٷكٸل كەڭەستٸك كەزەڭدە جٷرگەن زۇلمات ەكەنٸ بەلگٸلٸ. جالپى, كەڭەستٸك كەزەڭدە قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراماعان حالىق كەمدە كەم بولدى. الايدا, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ تالايىنا تٷسكەن سىناق اسا اۋىر بولدى.
قىزىل قىرعىندا قازاقتىڭ قايماعى بولعان قانشاما الاش ارىستارى ازاپتى ايداۋدا بولىپ, اتىلىپ كەتتٸ. دەگەنمەن حالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋى اشارشىلىقپەن تٸكەلەي بايلانىستى. 1918 جىلى باستالعان, ارتىنشا 1921 جىلى جالعاسقان, ونىڭ سوڭى 1932 جىلعا ۇلاسقان الاپات اشتىقتىڭ ٷش تولقىنى 3 ميلليونعا جۋىق حالقىمىزدى جالماپ كەتتٸ. بۇعان سول تۇستا ۇجىمداستىرۋدان قاشىپ, كەمپەسكەلەۋگە ۇرىنباس ٷشٸن شەتەل اۋعان, جولدا كٶمۋسٸز, سٷيەگٸ دالادا شاشىلىپ قالعان قانشاما بوزداقتاردى قوسۋعا بولادى. ال ۇجىمداستىرۋدان قاشىپ, كەمپەسكەلەۋگە ۇرىنباس ٷشٸن شەتەل اۋعان, ازاپتى جولدا قازا تاۋىپ, سٷيەگٸ دالادا كٶمۋسٸز شاشىلىپ قالعان قانشاما بوزداقتاردا, تٸپتٸ, ەسەپ جوق.
بۇل تاريحتى ەلٸ تولىق زەرتتەلٸپ بٸتتٸ دەپ ايتۋعا بولمايدى. مامانداردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇعان گەنوتسيد دەپ تە باعا بەرە المايمىز. سەبەبٸ قاسٸرەتتٸڭ قولدان جاسالعانىن ايعاقتايتىن ناقتى قۇجات جوق. دەگەنمەن ونىڭ قازاقتىڭ باسىنا تٷسكەن الاپات قاسٸرەت ەكەنٸ انىق. وسى زۇلماتتا حالىقتىڭ جارتىسىنان كٶبٸنەن ايىرىلدىق. پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتالارى دا اشارشىلىق جىلدارىندا شەكارا اۋىپ, سونىڭ زاردابىن تارتقانىن ەستەلٸكتەرٸنەن بٸلەمٸز. بۇل ەربٸر قازاقتىڭ شاڭىراعىنا ٷلكەن نەۋبەت بولىپ تٷستٸ. بٸز ونى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. زۇلمات جىلداردىڭ قۇرباندارىنا لايىقتى دەڭگەيدە تاعزىم ەتكەنٸمٸز قازٸرگٸ بۋىنعا دا ٷلكەن تاعىلىم بولار ەدٸ. ٷلكەندەرٸمٸز بٸزگە بٸر ٷزٸم ناندى قاستەرلەۋگە ٷيرەتتٸ. سەبەبٸ اشارشىلىقتى كٶرگەن, جوقشىلىقتىڭ تاقسٸرەتٸن تارتقان اتا-ەجەمٸز الدىنداعى استىڭ, بەيبٸت كٷننٸڭ قادٸرٸنە جەتە بٸلدٸ. بٷگٸندە ونداي كٶنەكٶز قارييالاردىڭ قاتارى دا سيرەپ بارا جاتىر. سوندىقتان ۋاقىت وزدىرماي ولاردىڭ دا اۋزىنان تىڭ دەرەكتەردٸ جازىپ الۋ قاجەت. بۇعان قوسا بٷكٸل ٶڭٸردەگٸ, وبلىستار مەن اۋداندارداعى, قاجەت بولعان جاعدايدا كٶرشٸلەس ەلدەردەگٸ ارحيۆتەردٸ اقتارا وتىرىپ, وسى الاپات قاسٸرەتتٸڭ قۇرباندارىن تٷگەندەۋ, ولارعا بەلگٸ ورناتۋ, كٶرگەن قاسٸرەتٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاققا تاعىلىم ەتۋ يگٸلٸكتٸ ٸس بولارى انىق. مۇنىڭ بەرٸ اشارشىلىق قۇرباندارىن ارنايى ەسكە الىپ, تاعىلىم مەن تاعزىمعا تولى «الاپات قاسٸرەت» كٷنٸ رەتٸندە بەلگٸلەۋ ارقىلى ەرەكشەلەنە تٷسەر ەدٸ دەپ ويلايمىن.
