31 mamyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine orai úndeý jariialady. Onda Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi memlekettik komissiia qurý týraly aitylǵan bolatyn. Osyǵan bailanysty tarihi ǵylymdardyń doktory Darhan Qydyrálimen suhbattasqan edik.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine orai úndeý jariialap, tarihi ádildikti qalpyna keltirý jumystaryn kúsheitý úshin arnaiy memlekettik komissiia qurýdy tapsyrdy. Osy oraida saiasi qýǵyn-súrgin qasiretimen qatar qazaq halqynyń basyna asharshylyqtyń túsirgen náýbeti orasan bolǵany jii qozǵalady. Endigi jerde bul aqtańdaqtardyń aqiqatyn qanshalyqty ashyp kórsete alamyz?
– Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgeli beri saiasi qýǵyn-súrginge qatysty kóptegen jumys atqarylyp keledi. Máselen, 1992 jylǵy komissiia sheńberinde tarihymyzdyń aqtańdaq betterindegi biraz aqiqatqa kóz jetkizdik, 1993 jyly arnaiy Jarlyqpen osy ataýly kún belgilendi.
Saiasi qýǵyn-súrgin qasiretimen qatar asharshylyqqa bailanysty da kóptegen zertteýler júrgizildi. Degenmen osy tusta bir aita keterlik jait, qoǵamda asharshylyq máselesi jeke qarastyrylsa degen pikir bar. «Egemen Qazaqstan» gazeti uiymdastyrǵan «Ǵasyr zulmaty» atty dóńgelek ústel jiynynda ǵalymdar da osy oidy qýattady.
Jalpy qýǵyn-súrgin búkil keńestik kezeńde júrgen zulmat ekeni belgili. Jalpy, keńestik kezeńde qýǵyn-súrginge ushyramaǵan halyq kemde kem boldy. Alaida, sonyń ishinde qazaq halqynyń talaiyna túsken synaq asa aýyr boldy.
Qyzyl qyrǵynda qazaqtyń qaimaǵy bolǵan qanshama Alash arystary azapty aidaýda bolyp, atylyp ketti. Degenmen halyqtyń jappai qyrylýy asharshylyqpen tikelei bailanysty. 1918 jyly bastalǵan, artynsha 1921 jyly jalǵasqan, onyń sońy 1932 jylǵa ulasqan alapat ashtyqtyń úsh tolqyny 3 millionǵa jýyq halqymyzdy jalmap ketti. Buǵan sol tusta ujymdastyrýdan qashyp, kámpeskeleýge urynbas úshin shetel aýǵan, jolda kómýsiz, súiegi dalada shashylyp qalǵan qanshama bozdaqtardy qosýǵa bolady. Al ujymdastyrýdan qashyp, kámpeskeleýge urynbas úshin shetel aýǵan, azapty jolda qaza taýyp, súiegi dalada kómýsiz shashylyp qalǵan qanshama bozdaqtarda, tipti, esep joq.
Bul tarihty áli tolyq zerttelip bitti dep aitýǵa bolmaidy. Mamandardyń pikirinshe, buǵan genotsid dep te baǵa bere almaimyz. Sebebi qasirettiń qoldan jasalǵanyn aiǵaqtaityn naqty qujat joq. Degenmen onyń qazaqtyń basyna túsken alapat qasiret ekeni anyq. Osy zulmatta halyqtyń jartysynan kóbinen aiyryldyq. Prezidentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń atalary da asharshylyq jyldarynda shekara aýyp, sonyń zardabyn tartqanyn estelikterinen bilemiz. Bul árbir qazaqtyń shańyraǵyna úlken náýbet bolyp tústi. Biz ony umytpaýymyz kerek. Zulmat jyldardyń qurbandaryna laiyqty deńgeide taǵzym etkenimiz qazirgi býynǵa da úlken taǵylym bolar edi. Úlkenderimiz bizge bir úzim nandy qasterleýge úiretti. Sebebi asharshylyqty kórgen, joqshylyqtyń taqsiretin tartqan ata-ájemiz aldyndaǵy astyń, beibit kúnniń qadirine jete bildi. Búginde ondai kónekóz qariialardyń qatary da sirep bara jatyr. Sondyqtan ýaqyt ozdyrmai olardyń da aýzynan tyń derekterdi jazyp alý qajet. Buǵan qosa búkil óńirdegi, oblystar men aýdandardaǵy, qajet bolǵan jaǵdaida kórshiles elderdegi arhivterdi aqtara otyryp, osy alapat qasirettiń qurbandaryn túgendeý, olarǵa belgi ornatý, kórgen qasiretin búgingi urpaqqa taǵylym etý igilikti is bolary anyq. Munyń bári asharshylyq qurbandaryn arnaiy eske alyp, taǵylym men taǵzymǵa toly «alapat qasiret» kúni retinde belgileý arqyly erekshelene túser edi dep oilaimyn.
