بٸرٸنشٸ تٷيٸن
…«تۇلپار قورادا تۇرسا دا, كٶڭٸلٸ دالادا تۇرادى» – دەگەن اتام قازاق, ەركٸن جۇرتىمنىڭ, بودانسىز قازاعىمنىڭ جيىرماسىنشى قىسى جاقىنداعان سايىن ساندىعىمنىڭ تٷبٸندە قوس ديپلومىم سارعايىپ, شاڭ قاۋىپ جاتسا دا, «كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي عوي» دەپ, ەلمەن بٸرگە بولىپ, ەرمەن قاتار جٷرٸپ قالعان مىرزا-كٶڭٸلٸم ارقانىڭ تٶرٸنە – استاناعا قاراي الاڭداي بەردٸ…
…قاي زاماندا دا كٷشتٸ قۋاتىمەن العان, مىقتىعا بەرٸ جاراسقان. قازاق – تەكتٸنٸڭ تارالعىسى. بٸز وراسان ويلاپ, ٸرٸ تۋرايمىز: قازاق الا تاقييا كيٸپ, كەلٸلەپ الجۇمىر ساتپايدى, ساۋداعا دەن قويسا – شويىنجول قايىستىرىپ, ەسەپ-قيساپ قىلادى; قازاق تامنىڭ تٶبەسٸنە ساسىق سارىمساق ٶسٸرٸپ, الا سٶمكەمەن تاسىمايدى, بەل شەشٸپ كٸرٸسسە – ساۋدا-كٶلٸكتەرٸنٸڭ كەرۋەنٸ كەدەن بەكەتتەرٸن كەپتەپ تاستايدى…
قازاقتىڭ كيەلٸ توپىراعى – ەر تٷرٸكتٸڭ تۋعان بەسٸگٸ, اتا قونىسى. قازاق جۇرتى – كەۋدەسٸن ەشكٸمگە باسقىزباعان تەكەپپار تۇراننىڭ تٶل يەسٸ. قازاقتىڭ جايساڭ دالاسى – التى الاشتىڭ التىن كٸندٸگٸ. «اتتىڭ بەرٸ تۇلپار بولماس, قۇستىڭ بەرٸ سۇڭقار بولماس», قازاقتاي ٶر كەۋدەلٸ, جاسىن جٸگەرلٸ جۇرت جەردٸڭ بەتٸندە ساناۋلى عانا…
قاھارمان قازاق بالاسى باسىنا قانشالىقتى قيياپات-زومبىلىق تۋسا دا, تۇران توپىراعىن تاستاپ, قيىرعا قييا باسپاعان. جات جەردەن – جاقسى ٶمٸر, بٶتەن بەتكەيدەن – باياندى باقىت ٸزدەمەگەن. اقىرعى قاسىق قانىن تەكتٸ توپىراعىنا سٸڭٸرۋگە پەيٸل بولعان. اتا-بابامىز دا, اتا-انامىز دا, اعا-اپامىز دا بٸزدٸ تەكتٸلٸككە تەربيەلەپ, ٸزگٸلٸككە ۇيىتقان, ٸرٸلٸككە ٷيرەتكەن…
…باعزى بٸر زاماندا بٸر سۇلتاننىڭ ەكٸ قۇلى قىستىڭ سۋىعىندا قوجايىنىنان قاشىپ كەتەدٸ. ەر جەردە تٷنەپ, شارشاپ دەمالعاندا, قاشقىننىڭ بٸرەۋٸ استىنا شٶپ-شالام تٶسەپ, بويىن سۋىقتان جاسىرادى ەكەن دە; ەكٸنشٸسٸ, جەتكەن جەرٸندە ەشتەڭەگە قاراماي, قۇلاي كەتەتٸن كٶرٸنەدٸ. كٶپ ۇزاماي, قاشقىندار قولعا تٷسٸپ, ەلٸنە ەكەلٸنەدٸ.
«قاشىپ جٷرٸپ, ٶزٸن كٷتكەن كٸم? كٷتە الماعان قايسىڭ?» – دەپ, سۇرايدى سۇلتان. قاشقىننىڭ بٸرٸنشٸسٸ: «ٶزٸمدٸ كٷتكەن مەنمٸن. از كٷن بولسا دا, ادامشا دەمالىپ, جان تىنىقتىردىم» – دەيدٸ. ەكٸنشٸسٸ: «قاشىپ-پىسقان كٸسٸ جانىنا جايلى جاعدايدى قايدان ويلايدى, مەن بۇيىرعان جەردە اۋناي كەتتٸم?!.» – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ.
سۇلتان ٶزٸن كٷتكەن قاشقىنعا بوستاندىق بەرٸپ, ەكٸنشٸسٸن: «ٶز باسىنىڭ قادٸرٸن بٸلمەگەن ادام, ٶزگەنٸڭ دە قادٸرٸن تٷسٸنبەيدٸ» – دەپ, جازالاعان ەكەن…
…وسى وقيعانى ويلاسام, مەنٸڭ ساناما ون جەتٸ جىل بۇرىنعى جاعداي ورالا كەتەدٸ. بٸر قاراعاندا, قاتارداعى قاراپايىم جاعدايداي كٶرٸنگەنٸمەن, ارادا بٸراز قار ەرٸپ, سۋ اققاننان كەيٸن تەرەڭٸنە ٷڭٸلسەم, كەيدە ادامنىڭ عۇمىرلىق ۇستانىمدارى قالىپتاسۋى ٷشٸن بٸر عانا وقيعانىڭ نەمەسە جالعىز اۋىز سٶزدٸڭ ٶزٸ جەتٸپ-ارتىلاتىن سيياقتى.
…مەنٸڭ قازاق ٷكٸمەتٸ اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرٸ كەزٸم. كەڭەستٸڭ قيراعانىنا بەس كٶكتەم ٶتسە دە, ورىستىڭ ويرانىنىڭ تازالانىپ ٷلگەرمەگەن كەزەڭٸ ەدٸ. ٷكٸمەت كەڭسەسٸندەگٸ كەلٸمسەكتەردٸڭ كەۋدەسٸ باسىلىپ ٷلگەرمەگەن. جەتپٸستٸ القىمداعان جٶيتتٸڭ كەكسە قاتىندارى تالتاڭداپ, ٷكٸمەتتٸڭ داڭعاراداي دەلٸزگە سىيماي, نار اتانداي تەڭسەلەدٸ. بۇلاردىڭ نە سيقىرى بارىن قايدام, ەيتەۋٸر, قازاق كٶكەلەرٸمٸزدٸ ۇرشىقشا ٷيٸرٸپ, كٶبەلەكشە قالبالاقتاتىپ قويعان…
ەيتكەنمەن, يمەكەڭنٸڭ كٶمەكشٸسٸ امانيياز: «باستىقپەن جاڭا سٶيلەستٸم, كٶڭٸل-كٷيٸ جوق!» – دەپ, كٶڭٸلٸمدٸ سۋ سەپكەندەي باستى. قايتەسٸڭ, «جازمىشتان – وزمىش جوق», پەسەيگەن كٷيدە دالاعا بەتتەگەنٸمدە, تاسماعامبەتوۆ قارسى الدىمنان شىقتى. «قالايسىڭ? ماعان كەلدٸڭ بە?» – دەپ, سۇرادى قاعىلەز يمەكەڭ كٶڭٸل-اۋانىمدى دٶپ باسىپ. قاپەلٸمدە كٸبٸرتٸكتەپ قالدىم…
«نە بۇيىمتاي?» – دەپ, تاسماعامبەتوۆ تٶتەسٸنەن سۇرادى, كابينەتٸندە. جاعدايىمدى ايتتىم. تەلەفون تۇتقاسىن كٶتەرگەن يمانعالي سۇقباتتاسقان ادامىنا باتىل سٶيلەپ, باتىرىپ ايتتى: «قازاقتىڭ قولى ٶز اۋىزىنا جاڭا جەتتٸ. ەس جيدىق, ەتەك جينادىق, مەملەكەت باسشىسىن سايلادىق. ەندٸ قازاق ٷشٸن باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزدايتىن, ەلدٸڭ باسشىسىنا شىنايى جانى اشىپ, قولعابىس ەتەتٸن ازاماتتار كەرەك!..». …تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويعان تاسماعامبەتوۆ ەۋپٸرٸم ۋاقىت ويلانىپ وتىرىپ: «يە, بٸز وسىندايمىز?!.» – دەپ, قاباعىن شىتقانداي بولدى.
«ناعىز جٸگٸتتە ەكٸ ٶنەر بولادى: اتقاندا – جىعادى, ايتقاندا – ۇعادى!» – دەپتٸ, قادام زامانداعى قارييالارىمىز, سٶز جوق, قىزمەت باسپالداقتارىمەن ارىنداپ ٶسٸپ, ابىروي-بەدەلٸ ٷزدٸكسٸز بيٸكتەپ كەلە جاتقان تاسماعامبەتوۆكە قارسى ۋەج ايتۋعا جٷرەك جۇتقان باتىلدىق كەرەك. مەنٸڭ مەسەلەم شەشٸلدٸ. العىسىمدى ايتىپ, ەسٸككە بەتتەگەنٸمدە, جاستاردىڭ جەتەكشٸسٸ: «ەسٸڭدە بولسىن, قادٸرٸڭدٸ بٸلمەگەن جەرگە, قادام باسپا!» – دەدٸ…
يمەكەڭنٸڭ وسىناۋ عيبراتتى سٶزٸ – مۇستافا كەمال اتاتٷرٸكتٸڭ بٸر ۋەجٸن ىلعي ەرٸكسٸز ەسٸمە تٷسٸرەدٸ. مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك – ٶزٸ تٷرٸك, تٷبٸ تٷركٸ, تاريح تەزٸندە تٸزەلەپ قالعان تٷرٸك ەلٸن تٸك تۇرعىزىپ, جالپاق جۇرتىن جيناقتاپ, ۇلتىن ۇيىتىپ, ەل قاتارىنا قوسقان تۇلعا.
بٸردە اتاتٷرٸكتٸڭ شاقىرۋىمەن ۇلىبريتانييا كورولٸ تٷركيياعا كەلٸپ, قوناق بولىپتى. بۇل كەزدەسۋگە اتاتٷرٸك جان- جاقتى دايىندالادى. ٶزٸن تاماشا كوشەمەتپەن قارسى العان تٷركييا باسشىسىنا ريزا بولعان اعىلشىن پاتشاسى: «كەمال پاشا, مەنٸڭ سٸزگە العىسىم شەكسٸز! مەن ٶزٸمدٸ تۋعان ەلٸمدە جٷرگەندەي سەزٸنٸپ تۇرمىن!» – دەي بەرگەندە, بٸر داياشىنىڭ اياعى شالىنىپ, ىدىستار كٷل-پارشا سىنىپ, ىڭعايسىز جاعداي تۋادى. سوندا اتاتٷرٸك سابىرمەن عانا: «عافۋ ەتٸڭٸز, مەن تٷرٸك ۇلتىنا كٶپ نەرسەنٸ ٷيرەتتٸم. بٸراق, بٸرەۋگە مالاي بولۋدى, قۇل بولۋدى ٷيرەتە المادىم!» – دەپتٸ…
يمەكەڭنٸڭ سول بٸر مۇڭلىلاۋ كەيٸپتە ايتقان توبىقتاي تٷيٸن سٶزٸ دە ەلٸ كٷنگە دەيٸن قۇلاعىمدى. قاشاندا «ەر – ەلدٸڭ جاۋ جاعىنىڭ قالقانى, جەل جاعىنىڭ قورعانى» بولعان عوي, يماش اعانىڭ قوشتاسارداعى سٶزٸ بٷكٸل ٶمٸرٸمنٸڭ جول كٶرسەتكٸش شىراعىنداي ماعان باعىت سٸلتەپ, اداستىرماي, ەلٸ كٷنگە دەيٸن العا سٷيرەپ كەلەدٸ…
تەربيە تٷزۋ بولعانىمەن, تەگٸڭ كەمشٸن, بولمىسىڭ بولبىر تارتسا – بۇل دا بٸر بٸتپەس قاسىرەت. قارابايىر قاسيەتسٸزدٸك پەن تاپىراڭ تەكسٸزدٸك – بٸزدٸڭ تابيعاتىمىزدان تىس, بولمىسىمىزعا بٶتەن, جاراتىلىسىمىزعا جات. قازاق باعىنسا دا – شاعىنباعان, بودان بولسا دا – بوداۋ بولماعان, قۇر بولسا دا – قۇل بولماعان, قالاي بولسا دا – مالاي بولماعان جايساڭ جاماعات!
مەرەيٸمٸزدٸ تاسىتىپ, مەيماناسىمىز اساتىن كەشەنٸڭ ٶسيەتٸ از ەمەس, بٸزدە. بەكەت اتا پٸرٸمٸز: «كيەلٸ ٶسيەت – ەلدٸڭ قازىعى, ۇرپاقتىڭ ازىعى, ەرۋاقتىڭ ەسٸگٸ, يماننىڭ بەسٸگٸ, قۇراننىڭ ٶڭٸ, شاريعاتتىڭ بەلٸ, تەكتٸلٸكتٸڭ تٶلٸ! بۇرمالاعان پەندە – ەلدٸڭ شٶلٸ!» – دەپتٸ.
…ەتتەڭ, قازٸر جاقسى – ٶشكەن, جامان – ٶسكەن كەرتارتپا-كەززەپ, كەساپات كەزەڭگە تٸرەلسەك – تاعدىر-تالايىمىزدىڭ جازۋى شىعار, جۇمىسسىز قالساق تا – جالىناتىن, تيىنسىز بولساق تا – تابىناتىن جايىمىز جوق, ەشكٸمگە.
ەكٸ قولعا – بٸر كٷرەك. تايسالمايتىن بٸر جٷرەك. كٷرەك – قالماسىن, جٷرەك – تالماسىن! كٷش-قۋات كەمٸمەسٸن! قارنىنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادٸرٸنٸڭ قاشقانىنا جىلاعان ۇرپاقتىڭ ۇلىقتى ۇلانىنىڭ قارىمى جەتپەسە دە – قادٸرٸ كەتپەسٸن!.. كٸم نە دەسە, و دەسٸن – قازٸرگٸ قازاق كەشەگٸ سايىن دالانىڭ تٶسٸن تەسكەن ساڭلاق ساقتاردىڭ سارقىتى, قايسار عۇنداردىڭ عيبراتى, قاسيەتتٸ كٶشپەندٸنٸڭ كٶزايىمى!..
ەكٸنشٸ تٷيٸن
جاسىراتىنى جوق, قازاق ەلٸ ەركٸندٸككە جەتكەن توقسانىنشى جىلدارى قازاق جاستارىنىڭ باسشىسى دا, ٷلگٸسٸ دە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ بولدى. مەملەكەت باسشىسى كوممۋنيستٸك پارتييا مەن كومسومول تاريحتىڭ ساحناسىنان بٸرجولا كەتكەندە, ي.تاسماعامبەتوۆ ٷشٸن ارنايى «مەملەكەتتٸك جاستار كوميتەتٸن» قۇردى. سول تۇستا: «قىزمەتتٸك لاۋازىم – ادامدى ەمەس, ادام – قىزمەتتٸك لاۋازىمدى كٶرٸكتەندٸرەدٸ» – دەگەن, تۇجىرىم پايدا بولىپ, قالىپتاسا باستادى. ەلباسىمىز اتىراۋدان اتتاي قالاپ, الماتىعا ەكەلگەن جاس جٸگٸت يمانعالي ٶزٸنٸڭ ٸسكەرلٸك قابٸلەتٸمەن, بٸلٸم-بٸلٸگٸمەن, ازاماتتىق كەلبەتٸمەن كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىقتى…
…الىپ عاسىردىڭ الماعايىپ اقىرعى جىلدارىنىڭ اپتاپ ىستىق بٸر جازىندا الماتىداعى ٷيسٸز-كٷيسٸز اۋىل جاستارى ٶزدەرٸنٸڭ تۇرعىن-ٷي مەسەلەلەرٸن شۇعىل شەشۋدٸ تالاپ ەتٸپ, الماتىداعى ەسكٸ الاڭدا اشتىق جارييالاپ, كٷندٸز-تٷنٸ جاتىپ الدى. كٷن ارتىنان كٷن, اپتا سوڭىنان اپتا ٶتتٸ. جاستاردىڭ قاتارى ون ەسەلەپ ٶسٸپ, قالانىڭ بارلىق ٷيسٸزدەرٸ شوعىرلانا باستادى. ٸس ناسىرعا شابۋعا اينالدى.
جاستاردىڭ جەتەكشٸسٸ يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە دە سىن ساعاتى تۋدى. بۇرىن-سوڭدى تەجٸريبەدە كەزدەسپەگەندٸكتەن, بۇل شيەلەنٸستٸڭ شەشٸمٸن ەشكٸم كٶپكە دەيٸن تابا المادى. تەك, يمانعالي عانا: «ەزٸر تۇرعان پەتەرلەر جوق, سوندىقتان, جاستارعا جەكە ٷي سالۋعا جەر تەلٸمدەرٸن بەرۋ كەرەك» – دەگەندٸ ايتتى.
سول كەزەڭدە الماتى وبلىستىق كومسومول ۇيىمىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشٸسٸ بولعان مەن رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ بٸرٸنشٸ باسشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى زامانبەك نۇرقادٸلوۆكە: «زامانبەك قالابايۇلى, تٸركەۋٸ جوق, ٷي-كٷيسٸز قازاق جاستارىنا قالادان جەر بٶلٸپ بەرۋدٸ تەجٸريبەگە ەنگٸزسەك دەيمٸن. قازاقتىڭ توپىراعىن جاۋدان قورعاۋدا وسى قىزدار مەن جٸگٸتتەردٸڭ اتا-بابالارى دا قاندارىن تٶكتٸ عوي. بۇلارعا بەرمەگەن جەردٸ – كٸمگە بەرەمٸز? مەسەلەنٸڭ بۇدان باسقا شەشٸلۋ جولىن كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن!» – دەگەنٸن ەسٸتٸپ, ايىزىم قانىپ, رازى بولىپ ەدٸم.
«سىبىرلاعاندى قۇداي ەستٸمەيدٸ مە?» – دەمەكشٸ, قازاقى قاسيەتٸ مەن ۇلتشىلدىق ۇلاعاتى كەز كەلگەن قازاقتان اسىپ تٷسٸپ, تاسىپ-جىعىلاتىن تاسماعامبەتوۆتى وسى كٷنٸ سان سيقىرلى ساياساتتىڭ جالالىعى مەن قارالىعىنىڭ قۇرىعىنا قامالعان بازبٸرەۋلەر الماتىداعى «شاڭىراقتىڭ» «شاتاعىنا» شىرماپ, «باقايدىڭ» داۋىنا باتىرعىسى كەلٸپ, بوس ەۋرە, قۇر قوقان-لوققىعا ەرٸپ جٷرگەن سيياقتى. قازاقتىڭ قوڭىر اۋىلىنىڭ بار قادٸر-قاسيەتٸن بويىنا تەرەڭدەي سٸڭٸرٸپ, تٸلٸ دە, دٸلٸ دە, دٸنٸ دە, تابيعاتى دا قازاقيلىققا تۇنىپ تۇرعان قازاقتىڭ قارا بالاسى يمانعاليدىڭ تۋعان ۇلتىنا قارسى شىققانىنا, ساناعا سيمايتىن مۇنداي مىلجىڭ-ساندىراققا – ەسٸ دۇرىس, باۋىرى بٷتٸن, يمەكەڭنٸڭ بولمىسىمەن از-كەم تانىس ادام سەنبەيدٸ…
…اتىراۋداعى ەكٸمدٸك قىزمەتٸندە يمانعالي قالادا ەڭ زەۋلٸم مەشٸت سالعىزدى. تاسماعامبەتوۆتىڭ: «مەشٸتتٸ كٸسٸنٸڭ ەسٸمٸمەن اتاماڭدار!» – دەگەن تالاپ-ٶتٸنٸشٸنە «قاراماي», جۇرت قازٸر وسى ەڭ ٷلكەن عيبادات ورىنىن «يمانعالي مەشٸتٸ» دەپ اتايدى. اۋداندار مەن اۋىلداردا دا تاسماعامبەتوۆ مەشٸتتەردٸ كٶپتەپ تۇرعىزىپ, كەسەنەلەردٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزدٸ. قاراۋسىز قورىمداردى قورشاتتى. مەجٸلٸس ارقىلى قورىمداردىڭ مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنۋىنا ىقپال جاسادى. قالانىڭ ەڭ ٸرٸ كٶلٸك كٶپٸرٸن سالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ العىسىن العان اتىراۋ كٶپٸرٸنٸڭ قۇرىلىسىنان كەيٸن-اق كٶپٸر سالۋ – ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە ٷردٸسكە اينالدى
قازٸرگٸ ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸمەن سيرەك ارالاسىپ, مەيٸرٸمٸنٸڭ ازايىپ, كٸسٸكيٸكتەنٸپ بارا جاتقانىن اڭداپ-الاڭداعان يمانعالي ادامدار جٷرەتٸن اسپالى كٶپٸر سالۋعا كٸرٸستٸ. «كٶپٸردٸڭ ۇزىندىعى ۇزاق بولعاندىقتان, ەكٸ جاعالاۋدان اعىلعان ادامدار قاتار جٷرٸپ, بٸر-بٸرٸمەن تانىساتىن بولادى, سٶيلەسٸپ-شٷيٸركەلەسەدٸ, باۋىرمالدىعى ارتادى…» – دەپ تۇجىرىمدادى, تاسماعامبەتوۆ.
يمانعالي – اتىراۋ القابىنىڭ الىس اۋىلدارىنا وقتاي تٷزۋ تاس جولدار تارتۋدى قولعا الدى…
يمانعالي – كاسپيي تەڭٸزٸ جاعالاۋىنداعى ەزەربايجان, يران, رەسەي مەملەكەتتەرٸنٸڭ ديپلوماتييالىق كورپۋستارىن شۋلاتىپ, ەرٸ نەپاقاسىن بالىق بارىمتالىعىمەن تاپقاندارمەن جاعالاسىپ جٷرٸپ, اتىراۋلىقتاردىڭ اتىشۋلى بالىعىن زاڭدى جولدارىمەن ٶزدەرٸنە تولىق قايتاردى…
يمانعالي – امەريكا قۇرىلىعىنىڭ, ەۋروپانىڭ, قىتايدىڭ باسپاسٶز قۇرالدارىنىڭ «قۇرىعىنا ٸلٸگٸپ», قازاقتىڭ اۋاسىن لاستاپ جاتقان وسى ەلدەردٸڭ مۇناي كومپانييالارىنا دٷنيەجٷزٸلٸك قالىپتاسقان تەجٸريبەلەرگە سٷيەنٸپ, كٶلەمدٸ مٶلشەردە ايىپپۇلدار سالدىردى…
اناسىنىڭ سٷتٸمەن, اتاسىنىڭ قانىمەن سٸڭگەن قىمبات قاسيەتتەرٸ – تاسماعامبەتوۆكە قازاقتىڭ تٸلٸن, دٸلٸن, دٸنٸن, تاريحىن, ەدەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن جەنە رۋحاني قۇندىلىقتارىن تەرەڭ تٷسٸنٸپ, قاي قىزمەتٸندە دە جەدٸگەرلەردٸ قىزعىشتاي قورعاۋىنا ىقپال ەتۋمەن كەلەدٸ. ونىڭ تٸكەلەي باستاماسىمەن ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى بەيبارىس سۇلتاننىڭ توپىراعى ارىستان باب كەسەنەسٸنە ەكەلٸنٸپ, بەلگٸسٸ قويىلدى…
پايعامبار ٷمبەتٸنٸڭ باستى ساۋاپتارى: مەشٸت تۇرعىزۋ, جول تٶسەۋ, كٶپٸر سالۋ, قۇدىق قازۋ, اعاش ەگۋ بولسا, بٸرەۋلەردٸڭ بۇعان شاماسى كەلمەيدٸ, شاماسى بار كەيبٸرٸنٸڭ – يمانى جەتپەيدٸ.
يمانعاليدىڭ يمانىنىڭ بەرٸكتٸگٸ بارلىعىنا جەتتٸ. اتالعان ساۋاپتاردىڭ قاي-قايسىسىن دا دابىرا-دٷرمەكسٸز, ايقاي-شۋسىز, سابىرلى ساليقالىلىقپەن ٸسكە اسىردى.
…بٸرەۋلەر تاسماعامبەتوۆتٸ «تاستاي قاتتى» دەپ جاتادى. قاتتى بولماي قايتسٸن – ناقاقتان-ناقاق تاسادان تاس اتىپ جاتسا…
كەلەسٸلەرٸ تاسماعامبەتوۆتٸ «قۇرىشتاي قاتاڭ» دەيدٸ. قاتاڭ بولماسا – حالقى قاتاردان قالىپ, ٶركەنيەتتەن كەنجەلەپ قالماي ما?!.
ٷشٸنشٸلەرٸ تاسماعامبەتوۆتٸ «تەمٸردەي قاتال» دەپ اتايدى. قاتال تەرتٸپ – تازالىق پەن جيناقىلىققا, جٸگەرلٸلٸك پەن رۋحتىلىققا, جاۋاپكەرشٸلٸك پەن شىنشىلدىققا, كەسٸبيلٸك پەن كٶرەگەندٸككە تەربيەلەيدٸ…
قادىم بٸر زاماندا قازاقتىڭ داۋىلپاز جىراۋى دوسپامبەت اقاۋ جٷرەكتٸ قاتايتىپ, جاقاۋ جٸگەردٸ جانيتىن جالىندى جولدار قالدىرىپتى, ارتىنا…
توعاي, توعاي, توعاي سۋ,
توعاي قوندىم, ٶكٸنبەن,
تولعامالى الا بالتا قولعا الىپ,
توپ باستادىم, ٶكٸنبەن,
توبىرشىعى بيٸك جاي سالىپ,
دۇسپان اتتىم, ٶكٸنبەن,
توعىندى سارتى نار جەگٸپ,
كٶش تٷزەدٸم, ٶكٸنبەن,
تۋ قۇيرىعى بٸر تۇتام,
تۇلپار مٸندٸم, ٶكٸنبەن,
تۋعان ايداي نۇرلانىپ,
دۋلىعا كيدٸم, ٶكٸنبەن!
ال, جاقىن ەڭگٸمەلەسٸپ, جىلى سىرلاسا قالساڭ – يمانعاليدٸڭ مٸنەزٸ جٷزٸمنٸڭ يلٸككەن بۇتاعىنداي جۇمساق. قوڭىر داۋىسىنان, اقىلدى سٶزدەرٸنەن, مەيٸرٸمدٸ كٶزدەرٸنەن ىستىق باۋىرمالدىق, ايرىقشا اعالىق قامقورلىق, رۋحاني جاقىندىق پەن جىلىلىق سەزٸنەسٸڭ. حاكٸم اباي ايتقان «رۋحاني جاقىندىق» وسىنداي-اق شىعار-اۋ…
…قۇنانباي قاجى ابايدى «ٷلگٸ-ٶنەگەسٸن كٶرسٸن» دەپ, دوسى قاراتاي شەشەنگە جاقىن ۇستاعان عوي. بٸردە قاراتاي اقساقال ابايدى ۋەجدەن ۇتپاق بولىپ: «بٸزدٸڭ زامانىمىز پايعامبارعا جاقىنداۋ, سوندىقتان, سەنٸڭ دەۋٸرٸڭنەن ارتىق!» – دەپتٸ. سوندا, جاس اباي مٷدٸرمەستەن: «پايعامبارعا تۋعان ەكەسٸنەن جاقىن بولا المايسىز عوي, قارەكە, ال, ونىڭ ەكەسٸ دٸنگە كٸرمەگەن كەپٸر بولاتىن. ەندەشە, ەڭ ابزالى – رۋحاني جاقىندىق قوي» – دەپ, ۇستازىن سٶزدەن جىعىپ كەتٸپتٸ.
شاريعاتتا ۋەدە ەتٸلگەن: «قاراپايىم ادامدى – حاق تاعالانىڭ جەتٸ قابات كٶككە دەيٸن كٶتەرەتٸنٸ» راس شىقسا, يمانعالي شارىقتاعان بيٸككە كٶپتٸڭ كٶز-جانارى جەتپەيتٸن بولدى عوي. باياعىدا بٸر اقجاۋلىقتى ەجەمٸز ايتقان ەكەن: «ٶزٸم «جوقتاۋ» بٸلمەيمٸن, «جوقتاۋ» بٸلگەننٸڭ – شالى ٶلسٸن!» – دەپ. باسقانى قايدام, مەن بٸلەتٸن يمانعالي – سٶزدەرٸ سارى مايداي جۇمساق, كٶڭٸلٸ قۇلاپ, سەنٸمٸنە كٸرگەن كٸسٸگە ٸشكٸ سىرلارىن شىن جٷرەگٸمەن, شىنايى پەيٸلٸمەن بٷكپەسسٸز اقتاراتىن, بارىنشا اشىق-جارقىن قازاقتىڭ قارا بالاسى…
سول قازاقتىڭ يمانعاليداي قارا بالالارىنىڭ قوينى-قونىشى بايلىققا لىقا تولى كەڭ-بايتاق اتامەكەنٸ – قازٸر جاقىننىڭ دا, الىستىڭ دا; دوستىڭ دا, دۇشپاننىڭ دا كٶزقۇرتىنا اينالدى. بٷگٸنگٸ بيلٸكتەگٸ قازاق تٸلٸنە كەكٸرەيە قاراپ, تەك ورىس پەن اعىلشىنشا شٷلدٸرلەگەن «ٶركەنيەتسىماق» كٶركەۋدەلەرگە ەرٸك بەرسەڭ, جەرٸمٸزدٸڭ كٷللٸ قازىناسىن سىرتقا پۇلداپ, قازاقتى يت قوسىپ قۋىپ-تەنتٸرەتٸپ, تەزەك تەرٸگٸزٸپ جٸبەرەر مە ەدٸ, قايتەر ەدٸ?!.
قۇداي قولداپ, يمانعاليداي قايسار دا قايراتتى, ناعىز قازاقي جٸگٸتتەردٸڭ ادۋىندى كٷش-قۋاتىمەن, ٶركەني بٸلٸم-بٸلٸگٸمەن, ىستىق ىنتا-جٸگەرٸمەن عانا قازاقتىڭ كيەلٸ توپىراعى مۇرتىن بالتا شاپپاي, تۇتاس ساقتالىپ وتىر…
…بٷگٸنگٸ جاڭا زاماننىڭ ەكٸمٸنە ٸسكەرلٸك ازدىق ەتەدٸ, تىنىمسىز, تولىققاندى, جاڭا تەحنولوگييا جاڭالىقتارىنان جارتى ادىم قالىسپايتىن ٸلكٸمدٸ ٸلٸم-بٸلٸم قاجەت. وق بويى وزا شاۋىپ, ويىن وڭىنان, شارۋاسىن سوڭىنان ورامدى اتقارۋعا داعدىلانعان يمانعالي نۇرعاليۇلى ەردايىم ەرٸپتەستەرٸنٸڭ الدىندا. اتىراۋداعى, الماتىداعى, استاناداعى ەڭ ٷزدٸك تەحنولوگييالىق تەسٸلدەرمەن, ٶركەنيەت سەۋلەتٸنە ساي تۇرعىزىلعان, كٶز جاۋىڭدى الاتىن زەۋلٸم شىنىلى عيماراتتار مەن مىڭ بۇرالعان اسپالى كٶپٸرلەر تاسماعامبەتوۆتەن بۇرىن-سوڭدى قازاق توپىراعىندا بولعان ەمەس. مۇنداي توسىن جاڭعىرتۋلار مەن قابىرعالى ٶزگەرٸستەر ورتاق وتارباداعى ورتانقول ەكٸمنٸڭ قولىنان كەلمەيدٸ…
باعزى بٸر ۋاعىزدىڭ عيبراتى ايتادى: «يەمەندە قۇرما اعاشتارىن باسقاشا ەگٸپ, مول قۇرما جينايتىن كٶرٸنەدٸ. بٸز اعاشتارىمىزدى بابالارىمىزدىڭ بۇرىنعى ەدٸسٸمەن ەگەيٸك پە, ەلدە, يەمەندەگٸدەي ەتٸپ ەگەيٸك پە? – دەگەن ساحاباسىنىڭ سۇراعىنا, حاقتىڭ ەلشٸسٸ بىلايشا جاۋاپ بەرٸپتٸ: – بٸرازىن بابالارىمىزدىڭ تەسٸلمەن, قالعانىن يەمەندٸك ەدٸسپەن ەگٸڭدەر. جاقسى قۇرما بەرگەن ەدٸستٸ تۇراقتى قولداناتىن بولامىز!»
تىنىمسىز ٸزدەنۋ, ٸلٸم-عىلىمعا ٷزدٸكسٸز ۇمتىلۋ, تەجٸريبە ٷيرەنۋ, جاڭالىققا جارعاققۇلاق بولۋ – ادامزاتتى ٶركەنيەتكە جەتەلەيدٸ. جاڭا سەرپٸن, تىڭ جاڭالىق, تاڭسىق جوبا, سەرگەك باستامانىڭ قاي-قايسىسى دا ادامداردىڭ جٷرەكتەرٸن جىلىتىپ, جاندارىنا شاتتىق-نۇرىن قۇيادى, ٷمٸتٸ مول ەرتەڭگە جەتەلەيدٸ…
…اتىراۋلىقتاردى ەڭسەنٸ باسقان ەسكٸ ٷيلەردەن, كٶك مۇزدى كەسٸپ ٶتەتٸن كٶپٸرسٸز ٶزەننٸڭ قاۋپٸنەن, اياق الىپ جٷرگٸسٸز ميباتپاقتان قۇتقارعان يمانعاليدىڭ الماتىداعى «تاسماعامبەتوۆتىڭ كٶپٸرلەرٸ» – وڭتٷستٸك استانا جۇرتشىلىعىنىڭ كەۋدەسٸن اشىپ, تىنىسىن كەڭەيتتٸ. الماتىنىڭ كٶشەلەرٸ مەن عيماراتتارى اجارلاندى, اۋلالارى تازارىپ, جولدارى بٷتٸندەلدٸ. تابانىندا كەپتەلگەن عاسىرلىق قوقىستارىنان تازارىپ, جاعالاۋلارى جاڭارعان الماتىنىڭ ەركە ٶزەندەرٸ ەرەكشە قۇلپىردى. باۋ-باقشالاردىڭ ەدەمٸ دە ەسەم ورىندىقتارى دەمالۋشىلاردىڭ كٶز-قۋانىشتارىنا اينالدى…
…تۇرسا – كٷلكٸسٸن, جاتسا – ۇيقىسىن ۇمىتىپ, تولاسسىز ٸزدەنٸپ, جان-تەنٸن سارقا ەڭبەكتەنگەن تاسماعامبەتوۆتەي بٸلٸكتٸ باسشى بٷگٸندە ٸلەۋدە بٸرەۋ عانا… ٶنەرگە شىن عاشىق, عىلىمعا شىنايى قۇشتار يمانعالي تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جيىرما جىلىنىڭ ٸشٸندە جانىنا جاقىن ەلەۋمەتتٸك سالانىڭ ٶكٸلدەرٸن ىنتىق قۇشاعىنا قىسىپ, ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەۋدە الدىنا قارا تٷسٸرگەن جوق…
ٷشٸنشٸ تٷيٸن
…استانا قالاسىنىڭ ەكٸمٸ يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ قابىلداۋ بٶلمەسٸنە ەلٸمٸزدٸڭ كەزكەلگەن تٷكپٸرٸنەن تەلەفون شالادى. ەدٸلدٸك ٸزدەگەن ادام شىر-پىر بولىپ, مٸندەتتٸ تٷردە يمانعالي تاسماعامبەتوۆپەن جولىعۋى كەرەكتٸگٸن ايتادى. بۇل مەسەلەنٸڭ استانا قالاسى ەكٸمٸنٸڭ قۇزىرىنا مٷلدەم جاتپايتىندىعى كٶبٸنە ويلارىنا كٸرٸپ-شىقپايدى…
…يە, قاي زاماندا دا قاراشا حالىق قارا قىلدى قاق جارعان جاۋجٷرەك پەرزەنتتەرٸنەن عانا ەدٸلدٸك ٸزدەپ, اراشا سۇراعان. تاڭداۋلى تارلاندارىنىڭ جوعارى لاۋازىمىن ەمەس, بيٸك بەدەلٸن قىمبات كٶرگەن.
راسىندا, ەلٸمٸزدٸڭ ٶڭٸرلەرٸندەگٸ كٷرمەۋٸ قيىن سانقاتپارلى مەسەلەلەر – استانا ەكٸمٸنٸڭ بيلٸگٸندە ەمەس. بٸراق, قابىرعالى قازاقتىڭ: «قۇلىنىم, يمانعالي!» – دەگەن سەنٸممەن سوققان عازيز جٷرەگٸنٸڭ دٷرسٸلٸنەن ارتىق قانداي قىمبات قۇدٸرەت بار?!. قازاقتا ەكٸم از ەمەس, ال, تاسماعامبەتوۆ جالعىز عوي… اي تٷندە كەرەك ەكەن, اقىل كٷندە كەرەك ەكەن!..
…عۇن مەنەن تٷركٸ تۇقىمى,
زامانا جالىن جۇلقىڭدار!
اسىل تەكتٸ ۇلىڭ مەن,
ارتىق تۋعان جۇرتىڭ بار!
بٸلگە بٸلگەن جول باسىن,
اسپان استى… ول دا – سىن!
قادامىڭ تونى بەك قولداپ,
كٷلتەگٸن قاعان قورعاسىن!
اق تاڭدار اتىپ جىلىمشى,
شۋاققا, جۇرتىم, جىلىنشى!
…توقسان ات تاپتاپ شاپسا دا,
تۇلپارىڭ كەلسٸن, بٸرٸنشٸ!!!
…سٸرە, ۇلتقا, وتانعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك – ەلدٸڭ ەلورداسىنان باستالادى. استانا – ەركٸن قازاق ەلٸنٸڭ جٷرەگٸ. ەلورداعا ەكٸم بولىپ تاعايىندالعاندا: «استانا – قازاقستان سٶزٸنٸڭ سيمۆولى. استانا – نازارباەۆ ەسٸمٸنٸڭ سيمۆولى. استانا – كەلەشەككە قول سوزعان قالا. الدىندا وراسان مٸندەتتەر تۇرعان قالا. بۇل قالانىڭ ەكٸمٸ بولۋ – شەكسٸز جاۋاپكەرشٸلٸك» – دەپ تەبٸرەنٸپ ەدٸ, يمانعالي نۇرعاليۇلى.
استانا – ەربٸر قازاقتىڭ جٷرەگٸنٸڭ لٷپٸلٸ. قازاقتىڭ جٷرەگٸنٸڭ دٷرسٸلٸ – قازاق تٸلٸ, دەپ سوعادى. «اۋىلىنا قاراپ, ازاماتىن تانيمىز», قازٸر استانانى قازاقى ەكٸمنٸڭ باسقاراتىنى – ەۋەجايىنان باستاپ, تۇلا بويىندا ايقىن بايقالادى.
يمەكەڭنٸڭ قازاقي قاسيەتٸ مەن ۇلتشىلدىق ۇستانىمى دا ۇزاق جىلداردىڭ تەزٸندە قالىپتاستى. كەشەگٸ كەڭەستٸڭ تۇسىندا قىزىل بەسجۇلدىزدى قالقان ەتٸپ, ورىستىڭ باسقا ۇلتتارمەن قابات قازاقتى دا «بالعاسىمەن جانشىپ, وراعىمەن ورىپ تاستاپ» (مۇستافا شوقاي), اياۋسىز جانشىعانى جاسىرىن ەمەس. «شەگٸرتكەدەن قورىققان – بيداي ەكپەس» دەمەكشٸ, جاستايىنان بويىنداعى ۇلتتىق نامىسى ايرىقشا اتويلاعان يمانعالي قاي جەردە دە قازاقتىڭ مٷددەسٸن قولدان بەرمەدٸ.
تٸپتٸ, يمەكەڭنٸڭ جاستىق شاعىنداعى بٸر ۋاقيعانى بىلايشا قىزبالانىپ ەڭگٸمەلەنٸ بار: «ستۋدەنتتٸك ٶمٸرٸم ورال قالاسىندا ٶتتٸ. ول كەزدە بودان ەلمٸز, ورىس اعايىنداردىڭ «اق دەگەنٸ – العىس, قارا دەگەنٸ – قارعىس» بولىپ تۇرعان شاعى. ەلٸ بالاڭ كٶڭٸلمٸز, كٷنۇزاق جايىقتان بالىق اۋلاپ كەلە جاتىپ, شٶلدەگەسٸن بٸر ورىس ەجەيدەن اۋىز سۋ سۇرادىق. بٸراق, بٸزگە سۋ بەرگەن ورىستىڭ كەمپٸرٸ بٸز سۋ ٸشكەن ىدىستى جالما-جان الىسقا لاقتىرىپ جٸبەردٸ. قازاقتىڭ سۋى مەن نانى قايداعى بٸر كٸرمەلەرگە ادال دا, اۋىزى ارام بولعانى ما, سوندا?!. وسى كٶرٸنٸس مەنٸڭ جٷرەگٸمدە مەڭگٸلٸك ساقتالىپ قالدى...». بەلكي, يماش اعانى بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ ٶنەرٸ مەن مەدەنيەتٸنە قامقورشى ەتٸپ, ۇلتىنىڭ مٷددەسٸن قورعاۋىنا تەربيەلەپ-تەلٸمدەگەن – بالاڭ جٷرەگٸندە شەمەندەلگەن وسىنداي وسپادارسىز وتارشىل جاعدايلار ما ەكەن?!.
…2008 جىلدىڭ جىلىمىق سەۋٸرٸندە قازاقتىڭ: «جاقىنىڭدى جاتتاي كٶر, جات جانىنان تٷڭٸلسٸن!» – دەگەن ٶسيەتٸمەن ٶسكەن ەلباسىمىز ىلعي داۋىلى سوعىپ, قۇيىنى بوراعان ەڭ قيىن-قيياپات ٸستٸ تاسماعامبەتوۆكە تاپسىراتىن داعدىسىمەن, الماتىداعى جىلى ورنىنان جۇلىپ الىپ, يمانعاليدى ارقانىڭ ارقار اۋىپ كەتەتٸن اڭىراقايىنا اپارىپ سالىپ جٸبەردٸ…
ەڭسەسٸ بيٸك, ەڭبەگٸ ەرەن ەلباسىمىزدىڭ ٸلكٸمدٸ ٸس-ەرەكەتٸ قۇستىڭ پاتشاسى, قاناتتىنىڭ سۇلتانى – قايسار قىراننىڭ قىلىعىنا ۇقسايدى. قىراندار كٸسٸنٸڭ كٶز جانارى جەتپەيتٸن كٶگٸلدٸر اسپانمەن تالاسقان ٶتە زەۋلٸم بيٸكتەرگە شارىقتاپ كٶتەرٸلٸپ, بالاپانىن تٶمەندەگٸ جارتاستارعا تاستاپ جٸبەرەدٸ ەكەن. بالاپان بايعۇستىڭ جان-يمانى قالماي, شىقىلىقتاپ-شىڭعىرىپ: «ٶلدٸم-اۋ!» دەگەندە, ەلگٸ قىران كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن اتقان وقتاي زۋلاپ, تٶمەنگە قاراي اعىزىپ كەلٸپ, جارتاسقا سوعىلۋعا جارتى ەلٸ قالعان قاس-قاعىم سەتتە بالاپانىن اسقان ەپتٸلٸكپەن ٸلٸپ الىپ, قايتادان جوعارى قاراي كٶتەرٸلٸپ, سامعاپ كەتەتٸن كٶرٸنەدٸ. سٶيتٸپ, بالاپانىن ەرجٷرەكتٸلٸككە, ەپتٸلٸككە, قايسارلىققا تەربيەلەيتٸنگە ۇقسايدى…
ەلباسىنىڭ قاتاڭ دا بولسا – ەدٸل, اۋىر دا بولسا – كەمٸل تەلٸم-تەربيەسٸنٸڭ ارقاسىندا يمانعالي قۇرىشتاي شىنىقتى, تەمٸردەي تارتىلدى, قورعاسىنداي قاتايدى. مينيستر كەزٸندە دە, اتىراۋدا دا, ٷكٸمەت باسىندا دا, مەملەكەتتٸك حاتشى بولعاندا دا, الماتىدا دا ۋاقىتپەن ساناسپاي, سالماعى زور, جاۋابى مول مٸندەتتەرٸن مٷلتٸكسٸز اتقاردى.
قالت ايتپايتىن حالىق: «ەكٸم تاسماعامبەتوۆ تٷن ۇيقىسىن تٶرت بٶلٸپ, تٷننٸڭ جارىمىندا قالانىڭ ماڭىزدى قۇرىلىستارى مەن قۇرىلىمدارىن ٶزٸنٸڭ جەكە كٶلٸگٸمەن جيٸ ارالاپ, جۇمىستاردىڭ بارىسىن ٶز كٶزٸمەن كٶرٸپ, پىسىقتاپ-باقىلايدى ەكەن. ٶزٸ دە ۇيىقتامايدى, جۇرتقا دا تىنىم جوق...» – دەگەندٸ جيٸ قايتالايدى. قۇسۇيقىلى سەرگەك ەكٸم, ەلوردانىڭ جۇمىسشىلارى مەن قۇرىلىسشىلارىنىڭ تٷن ۇيقىسىن تٶرت بۇزىپ, استانانىڭ ٸشٸ مەن اينالاسىن قيساپسىز كٷل-قوقىستان تازارتىپ, كٶگالداندىرۋدى جەدەل قولعا الدى دا, قۇرىلىس قارقىنىنا دەم بەردٸ.
ادۋىندى ارقانىڭ تاپىراڭ تابيعاتىنا تٶتەپ بەرٸپ, استانانىڭ جاڭا ينفراقۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرۋعا شۇعىل كٸرٸسكەن تاسماعامبەتوۆ كٷللٸ ەلەمگە ەيدٸكتەپ كٶرسەتەتٸن استانانىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىن نەبەرٸ ون ەكٸ جەتٸنٸڭ ٸشٸندە ەزٸر ەتۋگە تيٸس بولدى.
دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸنٸڭ باسشىلارى كٷتٸلگەن مەرەكەلٸك شارالار حالىقارالىق دەڭگەيدە ٶتكٸزٸلۋگە تيٸس. وسىنداي وراسان شارۋالاردى ون ەكٸ جۇمادا اتقارۋعا بولا ما? ەڭ ارعىسى, استانادا تاكسي تاسىمالىنىڭ ٶزٸ جولعا قويىلماعان ەكەن, كٶلٸك تاپشى.
كٷتپەيتٸن كەزەكتٸ مەسەلە: كەر مارالداي كەرٸلگەن ەسٸل سۋىنىڭ ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ, ٶزەن كٶلٸگٸ شارۋاشىلىعىن ۇقىپتى ۇيىمداستىرۋ بولاتىن. ەركە ٶزەندە مامىراجاي سەرۋەن قۇرىپ, ساياحات جاسايتىن ارنايى كاتەرلەر مەن سۋ ٷستٸندە جٷزەتٸن جىلجىمالى مەيرامحانالار سالۋدى ٸسكەر اسىرۋ قاجەت.
بەرٸنەن ماڭىزدىسى: استانانىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قوناقتارى قازاق ەلٸنٸڭ جاڭا ەلورداسىنىڭ ەسەمدٸگٸ مەن ەدەمٸلٸگٸنە سٷيسٸنٸپ قانا قويماي, ەۋرازييا كٸندٸگٸنٸڭ ەڭ تارپاڭ دا تانىمال جۇرتىنىڭ اسا ٸرٸ عاسىرلىق جوبالاردى اتقارا الاتىن اساۋ-ارتىقشىلىعىنا, سايىن دالانىڭ ساردار-ەلٸنٸڭ سارقىلماس كٷش-قۋاتىنا تاڭداي قاعىپ, شىنايى كٶزٸ جەتۋگە تيٸس.
مٸندەت – مٷمكٸن ەمەستەي اۋىر, شارۋا – شاش جەتپەستەي شاش-ەتەك…
كٷنٸ كەشە ٷكٸمەتتٸڭ ٷكٸلٸ كٶشٸن سٷيرەگەن يمانعالي نۇرعاليۇلى ٶزٸن-ٶزٸ ٸشتەي قايراپ, اۋىر ويلاردى الىسقا قۋىپ, ەلباسىنىڭ سەنٸمٸن سەلكەۋسٸز اقتاۋعا بەل بۋدى. «قازاقستاننىڭ جاس استاناسىن سالۋ – تەڭدەسٸ جوق, ەڭ امبيتسييالىق جوبالاردىڭ بٸرٸ. بۇل – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ كٶرەگەندٸگٸ عوي!» – دەگەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ كەلەشەكتٸ بولجاعان كٶرەگەندٸك ٸستٸڭ ٸلكٸمدٸ ٸلگەرٸلەۋٸ ٷشٸن ەلباسىنا ٶزٸندەي ٸسكەر ٸنٸ – كٶرگەندٸ كٶمەكشٸنٸڭ قاجەتتٸگٸن تەرەڭ تٷسٸندٸ…
اقىلدىڭ قازىنا-كٶمبەسٸندەي قارييالارىمىز قاداپ كەتٸپتٸ: «ٸسٸڭدٸ كٶپكە بەر, كٶپتٸ قۇدايعا بەر!» – دەپ. مەرەيتوي مەرەسٸنە جەتتٸ. كٶرگەن كٶزگە – سەنۋ قيىن بولدى, ايتقان تٸلگە – جەتكٸزۋ اۋىرعا تٷستٸ. ەلەم پاتشالارىنا تەبەرٸك قىلىپ-كٶرسەتكەن تەكتٸ دە تەكەپپار سۇلۋداي جاسانعان, تٸزگٸنٸن تاسماعامبەتوۆ ۇستاعان ايبىندى استانا – ادامزاتتىڭ جەرجٷزٸندەگٸ كەزكەلگەن استاناسىمەن تەرەزەسٸ تەڭ دەرەجەدە دٷركٸرەپ, جۇلدىزداي جارقىرادى…
تالاس جوق, ەلٸمٸزدٸ ەرتەڭگە جەتەلەيتٸن دە, ەلباسىنىڭ ەڭسەسٸن ەسەلەيتٸن دە, قازاقتىڭ – تۇلپارداي تەكتٸ, سۇڭقارداي ەپتٸ, جەبەدەي ۇشقىر, قانجارداي ٶتكٸر – يماندى يمانعاليلارى عوي! كٶڭٸل توق, تۇجىرىم وسى بولدى…
تٶرتٸنشٸ تٷيٸن
زەينوللا قابدولوۆ! عيبراتتى عالىم. ۇلتتىڭ ۇستازى…
…اعام جوق, قازٸر ارامىزدا. جٷرەگٸمٸز جوقتايدى, جانىمىز سىزدايدى, سٶزٸن ساعىنامىز, داۋىسىن اڭسايمىز. زەينوللا اعامنىڭ ەۋلەتٸندە ەلگٸ: «باي ەدٸ, باتىر ەدٸ!» – دەپ, كٶپٸرتٸپ, بوس كٷبٸ پٸسٸپ جاتاتىنداي ەشكٸم بولماپتى. بٸراق, ەرتەدە ٶز اۋىلىنىڭ سىيلى, اۋىل اراسىنداعى اناۋ-مىناۋ داۋ-دامايدى شەشەتٸن ارعى اتاسى – كٶپجان دەگەن كٸسٸ بولعان ەكەن. كٶپجان اتامىز باي بولماپتى, باتىر بولماپتى, دەگەنمەن, تٸلگە شەشەندٸگٸمەن شەن-شەكپەنگە جەتٸپتٸ. «اقىلى العىر, سٶزٸن ٶتكٸزەتٸن ادام» بولعان دەسەدٸ.
زەينوللا اعامنىڭ سٶزگە ٷيٸرلٸگٸن, ويىنىڭ ۇتقىرلىعىن, قالامىنىڭ جٷيرٸكتٸگٸن, تٸل ۋىتىنىڭ قانىقتىعىن: «سول ٷلكەن اتاسىنان جۇققان-اۋ?!.» – دەپ توپشالايدى, زەكەمنٸڭ بەيبٸشەسٸ سەۋلە اپام…
…«تٸلدٸڭ ۋىتى» دەمەكشٸ, بٸردە «الماتى» دەمالىس ٷيٸندە بٸر ٸرٸ شىعارمانىڭ «شىلبىرىنان ۇستاپ, جالىنا جابىسىپ» جاتقان زەينوللا اعام ماعان: «قاتپارى كٶپ قۇپييامدى ايتسام, قىرىق رۋلى ەلگە جەتە مە دەپ قاۋٸپتەنٸپ وتىرعانىم…» – دەدٸ…
ە دەگەندە, اعامنىڭ سٶز اۋانىن اڭداي المادىم. ٶزٸم عىلىم اكادەميياسىنىڭ ەكونوميكا ينستيتۋتىندا عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسىپ جٷرگەنمٸن. زەينوللا اعاما: «مەنٸڭ عىلىمي جەتەكشٸم كەنجەعالي ساعاديەۆپەن بٸر اۋىز سٶيلەسسەڭٸز!» – دەگەن بۇيىمتايمەن كەلگەنمٸن, ويىمنىڭ بەرٸ ەكونوميكادا, عىلىمنىڭ كٷيبەڭ-تٸرلٸگٸندە…
ال, زەينوللا اعا كەنەت قاناتتانىپ كەتكەندەي: «سەن ەسەپكە جاقىن ادامسىڭ عوي, ايتشى, مىسالى, يماش جايلى قانشا توم كٸتاپ جازۋعا بولادى?» – دەپ, سۇرادى. مەن قايدان بٸلەيٸن: اتتىڭ باسىن تارتسام – ازىرقانۋى مٷمكٸن, كٶپٸرتٸپ جٸبەرسەم – كٶڭٸلٸنە كەلٸپ قالۋى كەدٸك?!. ٷندەمەدٸم…
سوسىن, اعامنىڭ جٷزٸ جارقىراپ, جاس بالاداي قۋتىڭداپ, اسىعىس-ٷسٸگٸس: «جارايدى, جۇمىسىڭدى قورعاۋىڭا بارامىن, سول «عىلىم كانديداتى» بولعان كٷنٸ ەلگٸ سۇراعىمنىڭ جاۋابىن ايتاسىڭ. ۋاقىتىڭ مول: ويلان, ەسەپتە, ساناعا سال, جٷرەككە «تىڭدات»! يماش اعاڭداي ادام – مىڭ جىلدا…» – دەپ بارىپ, سٶزٸنٸڭ ارتىن شولاق قايىردى…
…زەينوللا اعام دٷنيەنٸڭ ەسٸگٸن اتىراۋ القابىنىڭ ەڭ قييانىنداعى قىزىلقوعا اۋدانىنا قاراستى جالعىزاعاش دەيتٸن جەردە اشىپتى. جاستايىنان ٶلەڭگە قۇشتار بولىپتى. سەگٸزٸنشٸ كلاستا عوي دەيمٸن, اعام «تٷنگٸ نايزاعاي» دەگەن تىرناقالدى ٶلەڭٸن جازىپتى. سول ٶلەڭٸ سەۋلە اپامدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتاۋلى…
سۇراپىل سوعىس كەزٸندە ايتىسقا دا بەلسەنە قاتىسىپتى. «ٶزٸمدٸ ەلدەقانداي اقىن سەزٸنٸپ ەدٸم, بالالىق-شالالىق ەكەن» – دەيتٸن, اعام. كٶپ ۇزاماي, ٶزٸنٸڭ ۇلىقتاعان ۇستازى, قازاقتىڭ اقيىق اقىنى حاميت ەرعاليەۆ دەرەۋ پروزاعا اۋىسۋىنا كەڭەس بەرگەن كٶرٸنەدٸ. قازٸر ٷلكەن اقىننىڭ اداسپاعانىنا دا, شالقار شەكٸرتتٸڭ شاتاسپاعانىنا دا قانىق كٶزٸمٸز جەتتٸ…
يە, زەينوللا اعام اسا سىرباز كٸسٸ ەدٸ. «ويلى ادام ورنىقتى كەلەدٸ, وزبىر ادام زورلىقتى كەلەدٸ» دەمەي مە, تابيعاتى ٶتە سابىرلى بولاتىن. كٷللٸ عۇمىرىن قازاقتىڭ تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنە قۇربان قىلدى. قازاقتىڭ جولىندا, حالقى ٷشٸن, ۇلتىنىڭ ٶنەرٸ ٷشٸن جانىن قيعان اسىلداردى دا قاتتى قادٸر تۇتاتىن.
«احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ تٸلٸنە تاڭ-تاماشا قالىپ: «ويپىرماي, بۇل نە قىلعان سۇڭعىلا ادام, بٸر سٶزدٸ ون مەرتە قۇبىلتادى دا, جازدى دا. قازاقتىڭ تٸلٸن ودان ارتىق بٸلەتٸن پەندە جوق شىعار..» – دەپ وتىراتىن, دەگەندٸ ايتتى ساۋلە اپام…
زەينوللا اعا قازاعىن ٶلەردەي جاقسى كٶردٸ. بٸردە: «قازاقتىڭ بٸرٸ – يماش قوي, ەندەشە, قازاعىمدى قالاي جاقسى كٶرمەيمٸن?!.» – دەپ, تٷپكٸ ويىن دٶپ باسىپ ايتسا, كەلەسٸ بٸر ەڭگٸمەسٸندە: «قازاق – قۇدايدىڭ كەڭ جاراتقان جۇرتى عوي, ونىڭ جاراتىلىسىندا مٸن جوق, بٸراق, كٶپشٸلٸك بولعاسىن, كەم-كەتٸك بولماي تۇرمايدى» – دەپ, ۇلتىن ۇساقتىقتان اراشالاپ الاتىن.
…اعام «اتتانعالى» بەرٸ, سەۋلە اپام جٷدەۋ تارتتى. شٷكٸر, تاماعى ساۋ, ويى انىق, سٶزٸ قانىق, سىرقاۋدان امان. بٸراق, قۇر سٷلدەرٸن سٷيرەتٸپ جٷرگەن سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. قايتسٸن, تيتتەيٸنەن تەل قوسىلىپ, كٷللٸ تاعدىرىن بٸرگە ٶتكٸزگەن ٶمٸرلٸك سىڭارىنان, عۇمىرلىق سىرلاسىنان اجىراپ قالۋ وڭاي ما?!.
اپام اڭداپ باسىپ, بەسەڭ سٶيلەيدٸ. بارلىق وي-جٷيكەسٸ, سانا-سەزٸمٸ تەۋلٸگٸنە جيىرما تٶرت ساعات بويى بٸر ادامدى جوقتاپ, بٸر ادامدى اڭساپ تۇراتىن تەرٸزدٸ. تۇرسا – ەسٸنەن, جاتسا – تٷسٸنەن كەتپەيدٸ…
«قازٸر بٸر ميداي شٶل دالادا, قۇبا قۇمنىڭ ورتاسىندا قاڭباقپەن بٸرگە دالا كەزٸپ, اۋىزى كەبەرسٸپ, ەرنٸ كەزەرٸپ, ەزەر ٸلبٸپ كەلە جاتقان جالعىز جولاۋشى سيياقتى سەزٸنەمٸن, ٶزٸمدٸ…» – دەپ, كٶڭٸلٸ بوسايدى, اپامنىڭ. – تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸم دە, ساعاتتارىمنىڭ بەرٸ دە, قۇددى, توقتاپ قالعان سەكٸلدٸ, جان دٷنيەمە بٸر نەرسە جەتپەيدٸ دە تۇرادى. بٸر قاراعاندا, اينالامدا بالالارىم جٷر, تاماق توق, كيٸم كٶك – بەرٸ بار, بٸراق, ەكٸنشٸ جاعىنان, ەشتەڭە دە جوق تەرٸزدٸ, كەڭ دٷنيە تارىلىپ, قاڭىراپ قالعانداي – بٸر جالعىزدىق كەرنەيدٸ دە تۇرادى…
تٷسكٸ شەيدا جاس كەلٸنٸم سىنىق جٷزٸمە قاراپ, ەلەڭدەي بەرگەن سوڭ: «بٸر نەرسە جەتپەي تۇرادى…» – دەسەم, تاماق پا, ەلدە, كيٸم بە دەپ, تٷسٸنٸپ قالدى. ال, ماعان زەكەڭنٸڭ داۋىسى جەتپەيدٸ, زەكەڭنٸڭ: «ەي, سەۋلە!» – دەگەن, جالعىز اۋىز سٶزٸ جەتپەيدٸ»…
…زەينوللا اعام ٶمٸرٸنٸڭ اقىرعى كەزەڭٸندە ينسۋلت الىپ, اۋرۋحانادا ۇزاق جاتتى. تٸلدەن قالدى. اۋرۋحاناعا دا قايتالاپ تٷسە بەردٸ. سەۋلە اپام ايتادى: «بٸر كٷنٸ زەكەم پالاتانىڭ سىرتقى ەسٸگٸنە ۇزاق تەسٸلٸپ قاراپ جاتتى. بٸر نٷكتەگە قادالدى. مەن يىعىنان ۇستاپ ەدٸم, زورعا تٸلگە كەلٸپ: «شٸركٸن, قازٸر انا ەسٸكتٸ ايقارا اشىپ, وسىندا يماشجان جارقىراپ كٸرٸپ كەلسە عوي!» – دەپ, بٸراز جىميىپ, كٶڭٸلدەنٸپ جاتتى. سٸرە, يمانعاليمەن بٸرگە بولعان, سىرلاسقان كەزدەرٸ ەسٸنە تٷستٸ-اۋ…».
شىندىعىندا, سٶز زەرگەرٸ, قازاقتىڭ اسىل جاراتىلعان بٸر ابزال ۇلى, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ اعام يمانعالي تاسماعامبەتوۆتى شەكسٸز جاقسى كٶردٸ: شاڭ جۋىتپاي, شىبىنىن قاعىپ; سٶز جۋىتپاي, ۋىتىن شاعىپ وتىراتىن ەدٸ.
كٸم بٸلسٸن, بەلكٸم, تٸلٸ سٶيلەۋگە كٶنبەي, ۇزىن ايلار تٶسەككە تاڭىلىپ, ٷن-تٷنسٸز تاپجىلماي جاتقاندا, وي-تٷيسٸگٸ ۇزاقتى كٶرٸپ, قيياندى شارلايتىن زەينوللا اعام يماشىن ۋايىمداپ, ونىڭ قىم-قيعاش قىزمەتٸنٸڭ قاۋٸپ-قاتەرٸنە قايعىرىپ, «شارشاپ-شالدىعىپ, قينالىپ-قامىعىپ» جٷر-اۋ دەپ, ٸشتەي تاۋسىلىپ, بورداي ەزٸلٸپ جاتتى ما ەكەن?!.
زەينوللا اعام اۋرۋحانادا جاتقان ۇزاق كٷندەردٸڭ بٸرٸندە تٸلٸ سٶيلەۋگە ەزەر كٶنٸپ, ٶزٸنٸڭ ٶلەڭ شىعارعانىن ايتادى. سەۋلە اپام اعانىڭ تالپىنىسىنا قۋانىپ كەتٸپ: «كەنە, زەكەم, تىڭداپ كٶرەيٸك!» – دەيدٸ.
سوندا بٸر اۋىز سٶز ايتۋ ٷشٸن سۋداي اققان بورشا-بورشا قارا تەرگە مالشىنعان, قازاقتىڭ قارا سٶزٸنٸڭ پاديشاحى, مەنٸڭ اسىل تەكتٸ, ادال جٷرەكتٸ زەينوللا اعاتايىم جانسىز تٸلٸن وراسان زورلىقپەن ەزەر «تٸرٸلتٸپ»:
«يماشىم, مەنٸڭ, يماشىم!
جالعاندا جالعىز قيماسىم!» – دەپ, جٷرەگٸن جارىپ جٸبەرەردەي ەرەڭ بوساعان كٶزٸنٸڭ كەرمەك جاستارىن تٶگٸپ-تٶگٸپ جٸبەرٸپتٸ…
…ادامعا دەگەن نەتكەن زور ماحاببات, دەسەڭشٸ!..
بەسٸنشٸ تٷيٸن
ەل باسقارعان ازاماتتىڭ ازابى بار…
تاسماعامبەتوۆتەي تۋراشىل دا, تارپاڭ تۇلعالاردىڭ ازابى بەس باتپان. باتپان ازاپتى اپاي تٶس, اياققاپ كەۋدەمەن كٶتەرۋ – ەركٸمنٸڭ پەشەنەسٸنە جازىلمايدى. يمانعاليدى بٷگٸنگٸ بيٸگٸنە باستاعان سوقپاقتار تاقتايداي تەگٸس, وقتاۋداي تٷزۋ بولعان جوق. تار جول, تايعاق كەشۋدٸڭ سويقان سىناقتارىنان قامىستاي مايىسقانىمەن, ەمەندەي سىنباي ٶتتٸ. تابانى الماتىنىڭ توپىراعىنا تيگەلٸ «جاپتىم جالا, جاقتىم كٷيە» دەيتٸن دٸمكەس-كٷستانالاۋدىڭ قيساپسىز قۇقايلارىن كٶردٸ.
…باياعىدا گۋرەۆتە قىزمەتتە جٷرگەنٸندە قىلشىلداعان جاپ-جاس يمانعالي ٶز كٶزقاراستارىن قورعاپ, ەلدەبٸرەۋلەرگە جاقپاي قالاتىن. بٸر كٷنٸ باستىعى شاقىرادى. بارسا, مۇنىڭ اتىنا بٸرەۋ دومالاق ارىز تٷسٸرٸپتٸ. ول كەزدە ٶرٸمدەي, ارتىق ەتسٸز ارىق ەدٸ. اردى اياققا تاپتاعىسى كەلگەن ەلگٸ ەڭگٷدٸك ارىزقوي يمانعاليدى: «ٶكپە اۋىرۋىنا شالدىققان سيياقتى» – دەپ بٶسٸپتٸ.
امال قانشا, كەيدە دەنٸ-باسى كٸرشٸكسٸز ساۋ ادامنىڭ دا قىزبا نامىستى اۋىزدىقتاي تۇرىپ, ٶزٸنٸڭ ساۋلىعىن دەلەلدەۋگە تۋرا كەلەتٸن كەزدەرٸ دە بولادى. يمانعالي بارلىق مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردەن ٶتٸپ, دەنساۋلىعىنىڭ قۇلان-تازا ەكەنٸن دەلەلدەپ بەرەدٸ.
بٸراق, مۇنداي ەدٸلەتسٸزدٸككە قاتتى قاپالانادى. سول كەزدە باستىعى: «يمانعالي, سەنٸڭ ٶمٸرٸڭ ەندٸ باستالىپ كەلەدٸ. مۇنداي ەدٸلەتسٸز جازعىرۋلار بٷكٸل عۇمىرىڭدا قىر سوڭىڭنان قالمايتىن بولادى. كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىندا جٷرگەسٸن, سەنٸڭ تٷيمەدەي مٸنٸڭ – تٷيەدەي بولىپ كٶرٸنٸپ تۇرادى. وسىعان ٷلكەن سابىر مەن پايىمدى پاراسات كەرەك» – دەپ ەدٸ. تۋرا سٶزدٸڭ تارلانى اقتامبەردٸ جىراۋدىڭ:
دۇشپاننان كٶرگەن قورلىعىم,
سارى سۋ بولدى جٷرەككە,
ون جەتٸدە قۇرسانىپ,
قىلىش ٸلدٸم بٸلەككە,
جاۋعا قاراي اتتاندىم,
جەتكٸز دەپ, قۇداي, تٸلەككە! – دەگەنٸ راس ەكەن…
…ەباعامنىڭ, ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ «حانشا-دارييا حيكاياسىندا» شىڭعىسحاننىڭ ەل-جۇرتتان بەزٸپ, تاۋ مەن تاستى پانالاپ جٷرگەندە قاسىنا ەرٸپ, قاباعىنا قاراعان ەڭ سەنٸمدٸ جولداسى قاسار مەرگەن دەگەن ەككٸ اڭشى بار. بەرتٸن بيلٸگٸ اسپانداپ, حان سايلانعان شىڭعىس دوسىنىڭ شاقىرۋىمەن سالۋلى تٶسەك, سالقىن ٷي, جانعا جايلى, ۇرتى مايلى حان سارايىنا كەلسە دە, قاسار مەرگەن: «سىي-سىياپاتىڭا تەڭٸرٸ رازى بولسىن, تاۋىما قايتام!» – دەي بەرەدٸ. شىڭعىس قاعان تاۋىنا سۇرانعان دوسىنا: «تاۋىڭدا نەڭ قالىپ ەدٸ?» – دەگەندە, قاسار مەرگەن: «جاقپار تاستىڭ اراسىنان شالقي سوققان جەلدە قۋ تەزەكتٸڭ تٷتٸنٸن يٸسكەپ وتىرىپ تەرلەپ-تەپشٸپ ٸشەتٸن ارقاردىڭ كٷيٸك دەم سورپاسىن ساعىندىم, جامباسىمدى قىز-قىز قايناتىپ, قىدىقتاپ جاتاتىن ايۋ تەرٸسٸ بٶستەگٸمدٸ ساعىندىم, ەكٸ اياقتى وتقا قالاپ ەمٸن-ەركٸن قاقىرىنىپ-تٷكٸرٸنٸپ وتىراتىن قارا لاشىعىمدى ساعىندىم…» – دەيدٸ…
«جالا» دەيتٸن جابىسقاق «جارقانات» يمانعالي اشقان ەسٸكتٸڭ ەرقايسىسىنان تابىلدى. اۋىلداعى اعايىننىڭ نازىن كٶتەرگەنٸمەن, كٶز كٶرٸپ, قۇلاق ەستٸمەگەننٸڭ «بٸتكەن ٸسكە بٸلتە تاعىپ», ناقاق قارالاعانىنا قانى قايناپ, شىدامى تٷگەسٸلٸپ-كٷيٸنگەن كەزدەرٸندە: «قالعان كٶڭٸل – شىققان جان» دەپ, قاسار مەرگەندەي كٸندٸك كەسكەن كەڭ مەكەنٸنە قايتىپ-اق كەتكٸسٸ كەلەتٸن كەزدەرٸ بولدى…
جان-جاعىنان جاۋ قاۋمالاپ, قىزعانىشتىڭ قىڭسىلاعان قىزىل يتٸ دۇشپانىنىڭ شىنتاق اينالماس تار ٸشٸن تىرمالاعاندا, نەمەسە, ەڭگٷدٸك-ەۋەيٸلەر توپىراق شاشىپ, دەيەكسٸز بەلە جاپقاندا يمانعاليدىڭ دا جٷيكەسٸ توزىپ, جٷرەگٸ سىزدايتىن سەتتەرٸ, سٸرە, از بولماعان شىعار…
بٸراق, جەمە-جەمگە كەلگەندە, ەربٸر پەندە قامقورلىققا مۇقتاج ەكەن. دٷنيە جۇرتىنىڭ تٸزەسٸن دٸرٸلدەتكەن قاھارلى شىڭعىس قاعاننىڭ ٶزٸ ٶزٸن-ٶزٸ قورعاۋعا دا, باسقالاردىڭ مۇنى قورعاۋىنا دا سٷيەنگەن. شىبىن جانى قىمبات باھادٷر بىلايشا تولعانادى: «اتقوسشىلارىن شاقىرىپ, تٶبەنٸڭ باسىنا اق شاڭقان كيٸز جايعىزىپ, تٶسەك سالدىرادى, جەل جاعىنا ٶزٸنٸڭ ەر-تۇرمانىن قويعىزادى. تٶسەگٸن شىر اينالدىرا جىلقىنىڭ قىلىنان جاڭا ەسٸلگەن قىل ارقان تاستايدى. جىلقىنىڭ تەر يٸسٸ مەن قىلتاناق قىلىنان قاشپايتىن ماقۇلىق جوق كٶرٸنەدٸ. قاراڭعى تٷندە ٷرەي تۋدىراتىن ٸبٸلٸس-پەلەكەتتەر دە ايعىر جىلقىنىڭ اششى تەر يٸسٸنە جۋىي المايدى دەسەدٸ.
بۇل وسىنداي قارا تٷندە قاپىسىن تاۋىپ كەتە مە دەپ قاۋٸپتەنەتٸن وقىس پەلەكەتتەرٸنەن جىلقىنىڭ كٷلٸمسٸ يٸسٸمەن قورعانادى دا, جۇمىر باستىلار تاراپىنان كەلەتٸن قاتەردەن شىر اينالا قورشاپ الىپ, تاڭ اتقانشا كٸرپٸكتەرٸن بٸر ٸلمەيتٸن قىرىق جاساۋىلى قورعايدى, ال, الدا-جالدا ولاردان كەلەر پەلە بولسا, ونى ەرٸ قۇرالايدى كٶزٸنەن اتاتىن مەرگەن, ەرٸ قاراڭعى تٷندە قۇمىرسقانىڭ جورعالاعانىنا دەيٸن سەزە قوياتىن ساققۇلاق اڭشى قاسار دوسى بٸر ٶزٸ كٶرٸپ الادى...»
قازٸر زامان بٶلەك بولعانىمەن, ادام باياعى. الىپ تا جىعادى, شالىپ تا جىعادى. اۋىل قازاعىنىڭ تەربيەسٸن كٶرٸپ, تەلٸمٸن ەمگەن تاسماعامبەتوۆتٸڭ ادامدىق, ازاماتتىق, كٸسٸلٸك, قايراتكەرلٸك كەلبەتٸ – باس قاعاننىڭ قاسار مەرگەنٸنەن قالىس قالمايدى. يماندى ۇيادا ٷلكەنگە – قۇرمەت, كٸشٸگە – قامقورلىق جاساپ, ىرىستىڭ – ىنتىماققا عانا اپاراتىنىن پايىمداپ ٶسكەن يمانعالي: «تۇعىرىنا ساڭعىعان سۇڭقار وڭباس, ٷيٸرٸنەن قاڭعىعان تۇلپار وڭباس», – دەيتٸن اتا-بابالارىمىزدىڭ عۇمىرلىق ھەم عاسىرلىق عيبراتتارىن جٷرەگٸنە سٸڭٸرٸپ, بولمىسىنا بويلاتقان سىرالعى ساڭلاق…
جيىرما جىل بۇرىن ەلٸمجەتتٸك ەتكەن ەكٸرەڭ ەلدٸڭ تٸلەرسەگٸ سىنىپ, تٸزەسٸ بٷگٸلگەن سوڭ, قازاق جۇرتى ەسٸن جيىپ, ەتەگٸن جينادى. ميلليونعا جاقىن قانداستارىمىز اتاجۇرتىنا تۇياق تٸرەدٸ. ٶزٸمٸزدٸڭ دە ٶرٸسٸمٸز كەڭەيٸپ, ٶسٸپ-ٶندٸك.
«مىلتىقتىڭ تٷزۋٸ – مەرگەنٸنەن, مەرگەننٸڭ تٷزۋٸ – كٶرگەنٸنەن» دەگەندەي, قىلشىلداعان شاعىنان قامقورلىعىنا الىپ, باۋىرىنا تارتىپ, «قاناتتىعا – قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا – شوقىتتىرماي» قولتىعىنان دەمەپ, تەلٸم-تەربيەسٸن تالماي ٷيرەتكەن ۇلاعاتتى ۇستازى, قامقورشى-سٷيەنٸشٸ ەلباسىنىڭ جاڭا ەركٸندٸك الىپ, جاس بالاداي جەۋتەڭدەگەن جۇرتى ٷشٸن ەتٸگٸمەن سۋ كەشكەن حال-قاۋقارىن كٶرٸپ, ەلباسىن قورعاۋعا ھەم قولداۋعا مٸندەتتٸ ەكەندٸگٸن تٷيسٸندٸ…
مەنٸڭ اڭىراعان اشارشىلىقتان ەۋپٸرٸمدەپ امان قالعان جامانقۇل اتام: «جۇتاعان اۋىلدان الدىمەن يت كەتەدٸ ەكەن...» – دەگەندٸ جيٸ قايتالايتىن. قازٸرگٸ قازاقستان – كەتەتٸن ەل ەمەس, جەتەتٸن ەلگە اينالدى. لايىم, قازاقتىڭ دەۋلەتٸ شايقالماسىن! ەلدٸڭ داعۋا-تىنىشتىعى بۇزىلماسىن!..
«قارشىعا ەكٸ ٸلمەيدٸ, حان ەكٸ ايتپايدى!». ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ مەن ەلباسىنىڭ ٸرٸلٸگٸن بەك باعالاعان ەلوردانىڭ ەكٸمٸ يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ بەرٸك ۇستانعان تۇعىرناماسى وسى!
التىنشى تٷيٸن
…شىرت ۇيقىمنان ويانعانداي بولدىم…
ادامزاتتىڭ اسىلى مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ە.س.) : «ٶتٸرٸكتٸڭ ەڭ سۇرقيياسى – تٷسٸندە ٶزٸ كٶرمەگەندٸ «كٶردٸم» دەپ ايتقان» – دەپتٸ. تٷسٸم بە, ٶڭٸم بە – انىعى بەلگٸسٸز, عاجايىپ بٸر ۋاقيعانى باسىمنان كەشتٸم. بۇل – ەستٸ ەلەستٸڭ كٶلەڭكەسٸ مە, ەلدە, قالىڭ قييالدىڭ جارقىلى ما, كٸم بٸلسٸن, تٷسٸنٸكسٸز بٸر تىلسىم… عۇمىرىمدا ۇشىراسپاعان بٸر اقساقال كٶكشالعىن تاۋدىڭ ەتەگٸندە ماعان ەڭگٸمە ايتىپ وتىر. كٶكەم دە ەمەس, ناعاشىم دا ەمەس, ۇستازىما دا ۇقسامايدى, اۋىلىمدا دا مۇنداي كٸسٸنٸ كەزدەستٸرمەگەم…
كەنەت, دٶڭ ٷستٸنە اقبوز ات مٸنٸپ, تاعى بٸر اقبوزىن جەتەگٸنە العان, ابىلايحاننىڭ ايباتتى ايىر قالپاعىن كيگەن قارييا شىعا كەلٸپ, بٸزدٸڭ باعىتقا قاراي جورعالاتىپ, اتىن تەپسٸنٸپ كەلە جاتتى…
تاعى بٸر سەت مەن ەلگٸ جەتەكتەگٸ اقبوز اتقا جەكە وتىرىپ, ايىر قالپاق قارييامەن سەلبەسٸپ, كەرٸ قايتقالى جاتىر ەكەنمٸن دەيمٸن. ەڭگٸمەشٸل اقساقالمەن قايىر-قوش ايتىسىپ, تۇلپارىمدى تەبٸنە بەرگەندە: «قاراعىم, قۇداي ٷشٸن ٸستەر ٸسٸڭدٸ ۇمىتپاعايسىڭ!» – دەپ قالدى…
تٷككە تٷسٸنە المادىم: «ەلگٸ اقساقال كٸم? بۇل نەنٸڭ بەلگٸسٸ?..»
…ارادا التى ايداي ۋاقىت ٶتتٸ. جولىم تٷسٸپ, توپىراعىن باسپاعان اتىراۋعا باراتىن بولدىم. تاياۋدا عانا مەنٸڭ كۋرستاس دوسىم, ەنشٸ-سازگەر تابىلدى دوسىموۆ كەنەت دٷنيەدەن ٶتكەن ەدٸ. كٸم بٸلسٸن, پەيٸلٸ تەڭٸزدەي, پايىمى مۇحيتتاي مارقۇم تابىلدى دوسىمنىڭ رۋحى شاقىردى ما, ەلدە, قاراشاڭىراعىنا ارنايى تٷسٸپ, قۇران باعىشتاعىم كەلگەن نيەتٸمنٸڭ تٷزۋلٸگٸ مە, ەيتەۋٸر, اتىراۋعا ىقىلاسىم اۋىپ, جولىم اشىلدى.
تابىلدىمەن بەس جىل بويى قۇلىن تايداي تەبٸسٸپ, بٸرگە وقىدىق. شەي دەسكەمٸز جوق. نەگە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, ماعان ىلعي دا: «التىن قۇرداس!» – دەپ, كەڭ قۇشاعىن الا جٷگٸرەتٸن. دەنەسٸ دە, نيەتٸ دە, ٸستەرٸ دە كەڭ, ەرٸ ٸرٸ جٸگٸت ەدٸ. «تابىلدى مەن ۇساقتىق» دەيتٸن ۇعىمدار – بٸرٸن-بٸرٸ تەبەتٸن اتتاس زاريادتارداي, كەرەعار تٷسٸنٸكتەر بولاتىن.
قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ, وسىنداي شالقار دەنەدەن – سونشاما نەزٸك تە سۇلۋ سازدار شىعادى دەپ كٸم ويلاعان? تەكەجاننىڭ داۋىسى ەرەكشە ەدٸ. ٶزٸ بولار-بولماس اۋىتقىپ, تٸلٸن تٸستەگەندەي ەتٸپ شىرقايتىن ەندٸ. مۇنىڭ ٶزٸ ٷلبٸرەگەن عاجايىپ ٷيلەسٸم تاباتىن. ستۋدەنتتٸك سەرٸلٸك كەزەڭدە تابىل ەندەرٸن ماعان دا, دوسىمىز سەرٸك جانبولاتوۆقا دا قايتا-قايتا ايتقىزعاندى ۇناتاتىن.
تەكەڭنٸڭ باۋىرمالدىعى مەن كٸشٸپەيٸلدٸلٸگٸ قانداي ەدٸ! مەنٸمەن جاسى قاتار بولسا دا, قالت ەتكەن وڭاشادا قامقورشى اعامداي: «ەي, ون ەكٸنٸڭ وعلانى, قارنىڭ اشىپ جٷرگەن جوق پا? تيىنىڭ بار ما?» – دەپ, سۇرايتىن…
يە, دٷنيەنٸڭ جالعاندىعى راس قوي, ەيتپەسە, وسىنداي عازيز جاندى قالايشا قيىپ جٸبەرەدٸ?.. «ارعىماقتىڭ قۇيرىعى ەرٸ جٸبەك, ەرٸ قىل. ەر جٸگٸتتٸڭ بەلگٸسٸ ەرٸ مىرزا, ەرٸ قۇل» – دەگەن تۇجىرىم مەنٸڭ تەكەجانىم تۋرالى ايتىلعان, ەستە?!.
جٷرەگٸ تازا, جانى جايساڭ, جاقسى جانداردى ٷش نەرسەگە ۇقساتىپ تەڭەۋگە بولادى ەكەن. الدىمەن, جاقسى ادام – شامعا ۇقسايتىن كٶرٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ, شامنىڭ جارىعى اينالاسىنداعىلارعا تەگٸس شاشىلادى. سوسىن, ينەگە تەڭەيدٸ. ينە – كيٸمنٸڭ بەرٸن جاماپ-جاسقاپ, تٸگٸپ-بٷتٸندەيدٸ. اقىرىندا, جاقسى ادامدار – جەمٸس اعاشى سيياقتى. جەمٸسٸ مول اعاش باسىن جوعارى ۇستامايدى, يبالى كەلٸندەي يٸلٸپ تۇرادى. باسقالار ونىڭ تەتتٸ جەمٸسٸن تالاسىپ جەپ, ىرزىعىن پايدالانادى…
تابىلدى دەپ وسىنداي اينالاسىن جان شۋاعىمەن جىلىتقان ازامات ەدٸ. ونىڭ اۋىزىنان: «جوق!» نەمەسە «بولمايدى!» دەگەن سٶزدەر شىقپايتىن. شىن مەنٸسٸندە, قول ۇشىن بەرە الماي, قينالىپ-قىسىلسا: «سەن سەل سابىر قىلشى, شەشٸلمەيتٸن مەسەلە بولمايدى عوي?!.» – دەيتٸن…
بٸردە الماتىعا كەلگەندە, تەكەڭ دوستارىمىزعا اۋدان ورتالىعىنان ەكٸ قاباتتى «قاتقان» ٷي سالعانىن ايتتى. بەرٸمٸز قۋانىپ, قۇتتىقتادىق. كٶپ ۇزاماي, تٷننٸڭ جارىمىندا اتىراۋدان ماعان تەلەفون سوعىپ: «ەي, التىن قۇرداس, قازٸر مەنٸڭ كٸمنٸڭ ٷيٸندە ەكەمنٸڭ تٶرٸندەي شالجيىپ جاتقانىمدى بٸلەسٸڭ بە?» – دەيدٸ. مەن: «ەكٸ قاباتتى قاتقان ٷيٸڭدە شىعار?» – دەدٸم. ول: «جوق, تابا المادىڭ. ايتسام – سەنبەيسٸڭ…» – دەپ, قۋاقىلاندى دا, داۋىسىن بەسەڭدەتٸپ: «يمانعاليدىڭ ٷيٸندە…» – دەدٸ.
يماش اعا تاسماعامبەتوۆ اتىراۋداعى ەكٸم كەزٸندە تابىلدىنى ارنايى شاقىرىپ الىپ, لايىقتى قىزمەت بەرٸپ, ەلگٸ ەكٸ قاباتتى قاتقان ٷيدٸ تۇرعىزۋىنا دا تٸكەلەي ىقپال ەتٸپتٸ. كٷزدٸڭ ىزعارلى بٸر تٷنٸندە قولىنان گيتاراسى تٷسپەيتٸن مەنٸڭ سول اقجارقىن, الىپ دوسىم ەشكٸمگە ەسكەرتپەي, ەسكەگٸن الىپ, جايىققا تٷسٸپ كەتٸپتٸ…
اتىراۋدىڭ اسپانىن العاش كٶرگەنٸمدە, ەسٸمە ەدەبيەت الىبى مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ ٶزٸ: «عازيز كٶرەتٸن, سۇلۋ مٸنەز, سۇلۋ بٸلٸم, ٶنەر يەسٸ دوسىم, ٸنٸم زەينوللا! دوس, اعا كٶڭٸلدەن تٸلەيتٸنٸم – سەنٸمەن بٸرگە جٷرۋ, ٶزارا بٸرگە ەڭبەكتەنۋ...» – دەپ, ارنايى ەستەلٸك-تٸلەك جازعان مەنٸڭ ۇستازىم, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ تٷستٸ. اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنە حالەل دوسمۇقامەدوۆتىڭ اتىن ەپەرگەن زەينوللا اعامنىڭ بالاشا قۋانىپ: «اتىراۋعا كەلٸپ كٶر, بۇل ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ عيماراتتارىنىڭ ەدەمٸلٸگٸنە كٶزٸڭ تويمايدى!» – دەگەنٸ سانامدا قالىپ قويىپتى.
كەسٸبٸم مەن نەسٸبٸم باسقا بولسا دا, زەينوللا اعامنىڭ «ەدەمٸلەرٸن» ەدەيٸ بارىپ, تاماشالادىم. وبلىس ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ الدىنداعى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ تۇعىرىنا قوندىرعان بەيبارىس سۇلتاننىڭ ەسكەرتكٸشٸ ەرەكشە سەزٸمگە بٶلەدٸ…
…كەشكٸسٸن ٷلكەن كٸسٸگە سەلەم بەرۋگە باردىق. ديدارى جارقىن دٸلدە اپام كٷلٸمدەپ قارسى الدى. جۇپار اڭقىعان شۇبات الدىردى. اپام اقىلعا اعىپ تۇر: ويى ورامدى, سٶزٸ جايلى. بوس سٶز, ارزان تٸركەس جوق.
«قاراعىم, ەلدٸڭ اماندىعىنان ارتىق قازىنا بولمايدى. «ٷرٸككەن ەل قونىس تاڭدامايدى, ٷرٸككەن مال ٶرٸس تاڭدامايدى» – دەگەن, ەلدٸڭ ٸرگەسٸ تىنىش بولسىن! بٸز كٶرگەن بەينەتتٸ ەندٸ ەشكٸمگە كٶرسەتپەسٸن!» – دەگەن انالىق اقپەيٸل جٷرەكتەن جارىپ شىققان ماعىناسى تەرەڭ, مارجان سٶزدەرٸن ەسٸتٸپ-ەلٸتٸپ, ەل جاتقانشا وتىردىق. يە, كٶكٸرەگٸ كٶمبە, اقىلى دارييا قارييالارى بار قازاق حالقى, شىن مەنٸسٸندە, باقىتتى عوي. دٸلدە اپامنىڭ كەيبٸر ناقىل سٶزدەرٸن ەشبٸر ەنتسيكلوپەدييادان شام ۇستاپ ٸزدەسەڭ دە تابا المايسىڭ. امان بولشى, اسىل انا, اياۋلى اپاتايىم!..
…سٶزٸ گاۋھار, جىرى جاۋھار اتىشۋلى جيەمبەت جىراۋدىڭ تابانىنا تٸرەك, تٸلٸنە تيەك بولعان يندەردە مارقۇم دوسىم تابىلدىنىڭ ارتىندا قالعان جۇبايى مەن بالالارىنا كٶڭٸل ايتىپ, تەكەجاندى ەسكە الىپ, قايتادان اتىراۋ قالاسىنا بەت تٷزەدٸك. كٶڭٸلٸم ەلەم-جەلەم قۇلازىپ, قۇمدارعا قاراي قاشا بەردٸ. تابىلدىنىڭ بەينەتاسپاسىن كٶرٸپ, ەن شىرقاعان داۋىسىن ەسٸتٸپ, ساعىنىشتان تاماعىما ٶكسٸك تىعىلدى. كٶڭٸلٸم الاي-دٷلەي, ٶرەكپٸگەن جٷرەگٸم اتشا تۋلادى…
جايىقتىڭ ەكٸ جاعى قۇت قونىسىمىز: قىرىق مىڭ قىلىش قيدالاسقان قىرعىنداردان امان شىعىپ; تۋرا كەلگەن توقتاۋسىز وقتى تەڭٸرٸ قاعىپ, تٸرٸ قالعان; قايراۋسىز قارا سەمسەردەي دەلٸ – قايتپاس, بەلٸ – قايىسپاس ەر اتانعان; ەلٸ – ەر بولعان, جەرٸ – كەڭ بولعان; باسى – بۇعاۋسىز, اياعى – تۇساۋسىز; بەرەكەسٸ – مول, بٸرلٸگٸ – زور سايىپقىران اتالارىمىزدىڭ – تۇقىمى تەكتٸ قاسىمحان باستاعان قازاقتىڭ قابىرعالى جەتٸ حانىنىڭ – قابىرلارى جاتىر, سارايشىقتا…
تۋعان توپىراعىن قورعاپ, عازيز باستارىن اجالعا تٸككەن بابالارىمنىڭ تايقى تاعدىرى جانىما ايازداي باتىپ, جٷرەگٸمە شانشۋداي قادالدى. جاۋجٷرەك ماحامبەت:
«ات جٸگٸتتٸڭ – مايدانى,
قىلىش – جاننىڭ دەرمەنٸ,
ٶلٸم – حاقتىڭ پەرمەنٸ!» – دەگەندٸ قالاي دٶپ ايتقان?!.
ساپارلاس دوسىم اسپاندييار باقسيىقۇلى: «يماش اعانىڭ سارايشىعىنا سەلەم بەرەيٸك!» – دەدٸ. راس, بۇل – پەرزەنتتٸك پارىزىمىز.
ايبىنى اسقاق ابىلايحان: «شەشەننٸڭ سٶزٸ ٶلمەيدٸ, تەكتٸلەردٸڭ ٸسٸ, ٸزٸ ٶشپەيدٸ! بۇتاققا سۋ, ۇرپاققا رۋح بەرمەسەڭ – كٶگەرمەيدٸ!» دەگەندە, ارعى الاپات باباسى كٷلتەگٸننٸڭ كيەلٸ رۋحىنان قۋات العان شىعار-اۋ…
كٶشپەندٸنٸڭ قاسيەتٸن تانىپ, الاشتىڭ ايبارىن قالقان قىلعان نۇرعاليدىڭ نامىستى ۇلى – يمانعالي دا كەشەگٸ «ۇلتشىلدىق – ۇلتتى تەۋەلدٸلٸكتەن, كٸرٸپتارلىقتان ازات ەتۋدٸڭ جالعىز جولى» – دەگەن شوقايدىڭ مۇستافاسىنان مەمٸلەگە ماشىقتانىپ, كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭنەن بيٸك, ۇلتىنىڭ ۇلى ماقساتتارىنا ۇمتىلۋدى مۇرات تۇتىپتى. يمەكەڭنٸڭ پاراسات-پايىمى – قىزمەتكە كەسٸرٸن تيگٸزبەي, مانساپتىڭ مەنمەندٸگٸن بٸلگٸزبەي, پەنيدٸڭ بەتۋاسىزدىعىن پارىقتاۋعا جەتٸپ, حانداردىڭ قاسيەتتٸ كٶزٸندەي سارايشىق دٷنيەگە كەلدٸ. «ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايىمايدى», تاريحتىڭ تارلان تۇلعالارىنا باعىشتاپ, قۇران تٷسٸردٸك…
…كەنەت, كٶلٸگٸمٸز كٸلت كٸدٸرٸپ, وڭعا بۇرىلدى. قالىڭ ويعا كٶمٸلٸپ وتىرىپ, باسىمدى ەينەككە سوعىپ الدىم. ە دەگەنشە, نەن قورىمنىڭ قاقپاسىنا توقتادىق. ساسقالاقتاعان جٷرگٸزۋشٸ جٸگٸت: «ٶزٸم دە تٷسٸنبەي قالدىم, تەجەۋٸشتٸ باسپاسام دا, مەشينەم كٸلت توقتادى?!.» – دەپ, ابدىراپ, اقتالىپ جاتتى…
اسپاندييار بٸردەن: «مۇندا نۇرعالي اتا جاتىر عوي, يمانعالي اعانىڭ ەكەسٸ!» – دەدٸ. نۇرعالي اتانىڭ بەيٸتٸن كٶرگەندە, كٶز الدىما نە تٷسٸم, نە ٶڭٸم ەكەندٸگٸ بەلگٸسٸز, باسىمنان كەشكەن عاجايىپ ۋاقيعاداعى: «قاراعىم, قۇداي ٷشٸن ٸستەر ٸسٸڭدٸ ۇمىتپاعايسىڭ! – دەگەن قارييا كەلدٸ. دەپ سول اقساقال…
…اللاھ تاعالا بٸر كٷنٸ مۇسا پايعامباردان: «ەي, مۇسا! مەن ٷشٸن جاساعان امالىڭ بار ما?» – دەپ سۇرايدى. سوندا مۇسا (ا.س.): «ۋا, راببىم! سەن ٷشٸن ناماز وقىدىم, ورازا ۇستادىم, ساداقا بەردٸم, سەجدە جاسادىم. ساعان ماقتاۋ ايتتىم, كٸتابىڭدى وقىدىم, سەنٸ ەسكە الدىم«, – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. مۇنى ەستٸگەندە, اللاھ تاعالا: «ەي, مۇسا! بۇنىڭ بەرٸ ٶزٸڭ ٷشٸن: ناماز – سەنٸڭ جولكٶرسەتۋشٸڭ, ورازا – قالقانىڭ, ساداقا – ٶزٸڭە كٶلەڭكە, سەجدەدەگٸ ايتقان تاسبيحتارىڭ – جۇماقتا ٶزٸڭە سايالى اعاش بولادى. كٸتابىمدى وقۋىڭ – سەندٸ ساراي مەن حور قىزىنا قولىڭدى جەتكٸزەدٸ. مەنٸ ەسكە الۋىڭ – ٶزٸڭە سەۋلە بولىپ جارىعىن تٶگەدٸ. ال, سوندا تازا مەن ٷشٸن نە ٸستەدٸڭ?..» – دەيدٸ. مۇسا پايعامبار ساسقالاقتاپ: «ۋا, اللاھ تاعالام! سەن ٷشٸن جاسالاتىن امال بولسا, بٸلدٸرشٸ, مەن سونى جاسايىن?!.» – دەپ سۇرايدى. سول كەزدە ۇلى جاراتۋشىمىز: « ەي, مۇسا! مەن ٷشٸن بٸرەۋدٸ ٶزٸڭە دوس تۇتا بٸلدٸڭ بە?!.» – دەيدٸ. سوندا بارىپ, مۇسا پايعامبار (ا.س.) اللاھ تاعالانىڭ جاقسى كٶرگەن پەندەسٸن – جاقسى كٶرۋدٸڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندٸگٸن تٷسٸنەدٸ…
تٷس-تىلسىمنىڭ تەرەڭٸ, بەلكٸم, يمەكەڭنٸڭ حالىقتىڭ زور قۇرمەتٸ مەن اسقاق ابىرويىنا بٶلەنۋٸنٸڭ قۇپيياسى – قاي جۇمىستى دا جۇلقىنا كٶتەرٸپ, جۇمىلا اتقارۋىندا ەكەندٸگٸنە مەڭزەدٸ مە ەكەن?!. «حاق سٷيگەندٸ, حالقى سٷيەر» دەگەن بۇرىنعىلار, تاسماعامبەتوۆتىڭ تەمٸردەي تەرتٸبٸ مەن كەسٸبي ٸسكەرلٸگٸنە كٶزٸ جەتٸپ, كٶڭٸلٸ سەنگەن جۇرتى ىستىق ىقىلاسىن اياعان ەمەس. مۇسا پايعامبار (ا.س.) جايىنداعى ۋاعىز-ەڭگٸمە – بٸزدٸڭ وسى بٸلٸك-بولجامىمىزدىڭ شىندىقتان شەتٸن كەتپەگەندٸگٸن ايقىندايتىنداي.
…جوعارىدان كٶك اسپان قۇلاماسا,
ٶرشٸل رۋحىڭ – اق تۇلپار سۇلاماسا,
تٶمەندەگٸ قارا جەر ايىرىلماسا,
بويدا قۋات-قاناتىڭ قايىرىلماسا…
سەن – تۇياعى تەڭٸرشٸل كٶك تٷرٸكتٸڭ,
جاسىماعىن! –
ٶزٸسٸڭ تەكتٸلٸكتٸڭ!
جارالعانسىڭ شىققان كٷن شاپاعىنان,
بۇلتتار ٷركٸپ, جاسامپاز اتاعىڭنان!
ماقتاۋىڭا جەتپەسپٸن جىرلاپ قانشا,
جايساڭ عۇمىر كەشەسٸڭ كٷن باتقانشا!!!
…نۇرعالي اتامىزدىڭ بەيٸتٸنٸڭ باسىندا ۇزاق وتىرىپ, قۇران وقىدىم.
اتىراۋ قالاسىنا تۇياق ٸلٸندٸرٸپ, دٸلدە اپاما حابارلاستىم. «اپا, نۇرعالي اتانىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقىپ قايتتىم» – دەدٸم. «قابىل ەتسٸن! قارا شالىم بٸر اۋناپ تٷسكەن ەكەن! اللا رازى بولسىن!» – دەگەن دٸلدە اپامنىڭ داۋىسى تارعىلدانىپ كەتتٸ…
…بايانسىز بٸر دٷنيە…
جەتٸنشٸ تٷيٸن
…مەن ەكە-شەشەمنٸڭ ەنشٸلەس بالاسىمىن. اياۋلى اناشىمننان ەرتەرەك ايرىلدىم. «جالعىزدىق – قۇدايعا جاراسقان!» دەپ, شاريعاتتىڭ جولىمەن ەكەمە سەرٸك تاپتىق. قالانىڭ تار پەتەر, تاعىلاۋ بولمىسىن جاتىرقاعان ەكەم: «ەزٸرەت سۇلتان بابامنىڭ قاسيەتتٸ توپىراعى عوي» – دەپ, كەمپٸرٸن ەرتٸپ, قازاقتىڭ قايىم حاندارىنىڭ پىراعى بايىز تاپقان كيەلٸ تٷركٸستانعا تۇرۋعا نيەت قىلدى…
…سەكسەن جاستىڭ سەڭگٸرٸنە جەتكەن ەكەم قاقاعان قىستىڭ جارىق تٷسە قويماعان, الاكەۋٸم, قاراڭعى بٸر قاسات تاڭىندا تٷركٸستاننان الماتىعا تەلەفون سوقتى. اقساقالى بار ٷيدٸڭ بەيمازا ۋاقىتتاعى تىقىرعا سەكەمدەنٸپ وتىراتىن ەدەتٸ. كەليمانى قايتالاپ, تۇتقانى تىڭدادىم. سٶيتسەم, ٶزٸمنٸڭ كٶكەم: «بالام, مەن نۇرسۇلتاننىڭ دەۋ كٶك بايراعىن كٶردٸم!» – دەپ, مەز-مەيرام. قازاق: «كٷلسەڭ – كەرٸگە كٷل» – دەمەي مە, جاسى كەلگەن ادام بولعاسىن مەن دە: «قۇتتى بولسىن, كٶكە! كٶرٸمدٸگٸڭٸز دايىن!» – دەپ, جاتىرمىن.
ال, ەكەم اقىلى تولىسىپ, پاراساتى تازارعان اقساقالدىڭ ەڭگٸمەسٸن جالعاستىرا بەردٸ: «كەشە كٶك جەشٸكتەن نۇرسۇلتاننىڭ كەلبەتٸن انىق كٶردٸم. بٸلۋٸمشە, نۇرسۇلتان شارشاڭقىراپ, جالعىزسىراڭقىراپ جٷرگەن سيياقتى! ەل باسقارۋ, جۇرتتىڭ بەرٸنٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋ, عاسىرلار بوداۋىندا جٷنٸ جىعىلىپ, جٷرەگٸ شايلىققان قازاقتى سٸلكٸنتٸپ-وياتىپ, ەل قاتارىنا قوسۋ – نۇسۇلتانداي سايىپقىران عانا كٶتەرە الاتىن الماس سەمسەر. بۇل سەمسەردٸڭ سالماعىن يگەرٸپ, جٷزٸنە ساق بولماسا, قيىپ تٷسۋٸ دە لەزدە. «پاتشاعا تٸل تيگٸزۋ – كٷنە», دەيدٸ شاريعات. پاتشا – ميلليونداردىڭ اراسىنان تاڭداعان حاقتىڭ سٷيگەن قۇلى عوي…»
مٸنەكي, مەنٸڭ سەكسەننەن اسقان ەكەمنٸڭ ەۋەزدٸ ەڭگٸمەسٸ وسىنداي. سٶيتسەم, كٶكەمنٸڭ كٶزٸ استاناداعى ەڭ ٷلكەن ەل بايراعىن تەلەديداردان شالىپ قالىپتى. ەگدە كٸسٸ سوعان قاتتى تەبٸرەنٸپ, تٷنٸمەن كەمپٸرٸنە قايتالاپ ايتىپ, تاڭسەرٸسٸندە شىداماي, تەلەفون شالعان ەكەن. تالاس جوق, استانا تٶرٸندەگٸ زەۋلٸم كٶك بايراق – ۇلتتى جاقسى كٶرۋدٸڭ, ۇلتى ٷشٸن ماساتتانۋدىڭ, ۇلتتىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋدىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ.
اقوردانىڭ ەكٸمٸ يمانعالي مەنٸڭ ەكەمە تۋرالىعىمەن, شىنشىلدىعىمەن ۇنايتىن. تۋراسىن ايتقاننىڭ – تۋعانىنا جاقپايتىنى بەلگٸلٸ. ەكەم كەيدە: «شىندىق ۇستارادان دا ٶتكٸر: نە قولىڭدى كەسەدٸ, نە جولىڭدى كەسەدٸ. يماشجان, ارانداپ قالماسا بولار ەدٸ!» – دەپ, مازاسىزدانىپ قالسا, كەلەسٸ بٸر كٷنٸ بولاشاعىنىن زور ٷمٸت كٷتكەن يمەكەڭ تۋرالى ايرىقشا شابىتپەن: «تٷيەگە مٸنگەن – قۇدايعا جاقىن!» – دەپ, قۋتىڭداپ قالاتىن. مۇنداي سەتتەردە جاز كٷنٸندەي جادىراپ, دومبىرانى سۇراتىپ الىپ, جانعا جۇمساق بٸر ەۋەندەردٸ شەرتٸپ جاتاتىن.
«توقسانعا جاسقا جەتكەنٸمدە, مەن نۇرسۇلتاننىڭ استاناسىنا بارىپ, اسقاق ارقانىڭ سالقار سامالىن جۇتامىن, ەركە ەسٸلدٸڭ سۋىنا شومىلامىن, ايباتتى اقوردانى كٶرەمٸن, قازاقتىڭ كٶك بايراعىن سٷيەمٸن!» – دەپ جٷرگەندە, توقسان جاسقا توعىز اي جەتە الماعان مەنٸڭ ارداقتى ەكەم ەنۋاربەك, شىندىعىندا, كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ, ناعىز «اقىلدى قارييا – اعىپ جاتقان دارييا» ەدٸ…
ۇلى وتان سوعىسىندا تٸزەلٸكتەن قان كەشٸپ, ەت باۋىر جاقىننىڭ دا, قاندى كٶبە جولداستىڭ دا قازاسىن كٶپ كٶرگەن, تار زاماننىڭ تالاي تاۋقىمەتتەرٸن تارتقان, اشتىق جانىنا تيٸپ, جالاڭاشتىق جامباسىنا باتقان اياۋلى ەكەتايىم ناننىڭ قيقىمىن تەرٸپ جەيتٸن; جەندٸكتٸ جەبٸرلەمەيتٸن; كٸسٸنٸ كٷستەنالامايتىن; قارا تيىندى قاناعات تۇتاتىن; قازاقتىڭ كەمشٸلٸگٸن كٶرگٸسٸ كەلمەيتٸن; ەشكٸمدٸ بٶتەنسٸپ, بٶلٸپ-جارمايتىن; نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ اتى شىققان جەردە: «بيلٸك ايتۋ وڭاي, بٸلٸپ ايتۋ قيىن» – دەپ, ەرەكشە جاقسى كٶرٸپ, تەبٸرەنٸپ وتىراتىن…
وتتى كٶرگەن, كٶپتٸ «تەرگەن» ەكەم نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ, ەسٸرەسە, ارداگەرلەرگە كٶمەگٸنە ريزاشىلىعىن ەر شەيدىڭ ٷستٸندە قايتالاپ: «نۇرسۇلتان – تەگٸن ادام ەمەس!» – دەپ, رۋحتانىپ وتىرۋشى ەدٸ…
سەنٸم – قىمبات تا قاستەرلٸ قاسيەت. ەلٸنٸڭ سەنٸمٸن اقتاۋى ٷشٸن ەلباسى دا – جاقىن سەرٸكتەرٸنە سەنٸم ارتادى. ەلباسىنىڭ ەل تٸزگٸنٸن ۇستاعان وسىناۋ جيىرما جىلىندا سەنٸمٸنە سەكەم تٷسٸرمەي, سٶزٸمەن ەرٸ ٸسٸمەن تولىق اقتاعان سەرٸكتەرٸنٸڭ بٸرەگەيٸ – يمانعالي تاسماعامبەتوۆ. مەنٸڭ ەكەم: «ساردار قۇلاسا, سارباز توزادى» دەگەندٸ, يمانعاليدان ارتىق ەشكٸم تٷسٸنبەدٸ-اۋ!» – دەپ, جيٸ قاپالانىپ وتىراتىن. ەتتەڭ, ساعاتتى ساتىپ العانىڭمەن, ۋاقىتتى ساتىپ الا المايتىن اششى اقيقاتتىڭ كەرمەك دەمٸ ۋ مەن زەھەر تاتيدى…
…مەن سوڭعى كەزدە ەكەمدٸ كٶپ ويلاپ, تٷسٸمدە جيٸ كٶرەتٸن بولدىم. ماعىناسى تەرەڭ ەڭگٸمەلەرٸ تىم-تىم الىستان, بەلگٸسٸز بٸر قۇپييا ەلەمنەن قۇلاعىما ەمٸس-ەمٸس تالىپ جەتكەندەي بولادى. «سۇڭقار ۇشسا –تۇعىرى قالادى, شىنار قۇلاسا – تٷبٸرٸ قالادى» دەگەن راس ەكەن, تاياۋ كٷندەرٸ ەكەمنٸڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە ايتقان: «ىنتىماعىنىڭ ىدىراپ, اۋىزبٸرلٸگٸنٸڭ ادا بولعاندىعىنان – مەجنٷن قازاعىم ٷش عاسىر جاتقا تالانىپ, بٶتەنگە كٸرٸپتار بولدى عوي…» – دەگەنٸن قاسىمدا تۇرعانداي تۇپ-تۇنىق, اپ-انىق ەستٸدٸم… ٸلە-شالا اسا قۋاتتى, زور داۋىس بىلاي دەدٸ:
بٸر بيەنٸڭ ەكٸ ەمشەگٸ,
بٸرٸ كەتسە – سٷتٸ جوق.
بٸر تٷيەنٸڭ ەكٸ ٶركەشٸ,
بٸرٸ كەتسە – كٷشٸ جوق!!!
مىڭجان بايجانين
