Birinshi túiin
…«Tulpar qorada tursa da, kóńili dalada turady» – degen atam qazaq, erkin jurtymnyń, bodansyz qazaǵymnyń jiyrmasynshy qysy jaqyndaǵan saiyn sandyǵymnyń túbinde qos diplomym sarǵaiyp, shań qaýyp jatsa da, «Kóppen kórgen uly toi ǵoi» dep, elmen birge bolyp, ermen qatar júrip qalǵan myrza-kóńilim Arqanyń tórine – Astanaǵa qarai alańdai berdi…
…Qai zamanda da kúshti qýatymen alǵan, myqtyǵa bári jarasqan. Qazaq – tektiniń taralǵysy. Biz orasan oilap, iri týraimyz: qazaq ala taqiia kiip, kelilep aljumyr satpaidy, saýdaǵa den qoisa – shoiynjol qaiystyryp, esep-qisap qylady; qazaq tamnyń tóbesine sasyq sarymsaq ósirip, ala sómkemen tasymaidy, bel sheship kirisse – saýda-kólikteriniń kerýeni keden beketterin keptep tastaidy…
Qazaqtyń kieli topyraǵy – Er Túriktiń týǵan besigi, ata qonysy. Qazaq jurty – keýdesin eshkimge basqyzbaǵan tákáppar Turannyń tól iesi. Qazaqtyń jaisań dalasy – Alty alashtyń altyn kindigi. «Attyń bári tulpar bolmas, qustyń bári suńqar bolmas», qazaqtai ór keýdeli, jasyn jigerli jurt jerdiń betinde sanaýly ǵana…
Qaharman qazaq balasy basyna qanshalyqty qiiapat-zombylyq týsa da, Turan topyraǵyn tastap, qiyrǵa qiia baspaǵan. Jat jerden – jaqsy ómir, bóten betkeiden – baiandy baqyt izdemegen. Aqyrǵy qasyq qanyn tekti topyraǵyna sińirýge peiil bolǵan. Ata-babamyz da, ata-anamyz da, aǵa-apamyz da bizdi tektilikke terbielep, izgilikke uiytqan, irilikke úiretken…
…Baǵzy bir zamanda bir sultannyń eki quly qystyń sýyǵynda qojaiynynan qashyp ketedi. Ár jerde túnep, sharshap demalǵanda, qashqynnyń bireýi astyna shóp-shalam tósep, boiyn sýyqtan jasyrady eken de; ekinshisi, jetken jerinde eshteńege qaramai, qulai ketetin kórinedi. Kóp uzamai, qashqyndar qolǵa túsip, eline ákelinedi.
«Qashyp júrip, ózin kútken kim? Kúte almaǵan qaisyń?» – dep, suraidy sultan. Qashqynnyń birinshisi: «Ózimdi kútken menmin. Az kún bolsa da, adamsha demalyp, jan tynyqtyrdym» – deidi. Ekinshisi: «Qashyp-pysqan kisi janyna jaily jaǵdaidy qaidan oilaidy, men buiyrǵan jerde aýnai kettim?!.» – dep jaýap beredi.
Sultan ózin kútken qashqynǵa bostandyq berip, ekinshisin: «Óz basynyń qadirin bilmegen adam, ózgeniń de qadirin túsinbeidi» – dep, jazalaǵan eken…
…Osy oqiǵany oilasam, meniń sanama on jeti jyl burynǵy jaǵdai orala ketedi. Bir qaraǵanda, qatardaǵy qarapaiym jaǵdaidai kóringenimen, arada biraz qar erip, sý aqqannan keiin tereńine úńilsem, keide adamnyń ǵumyrlyq ustanymdary qalyptasýy úshin bir ǵana oqiǵanyń nemese jalǵyz aýyz sózdiń ózi jetip-artylatyn siiaqty.
…Meniń qazaq Úkimeti apparatynyń qyzmetkeri kezim. Keńestiń qiraǵanyna bes kóktem ótse de, orystyń oiranynyń tazalanyp úlgermegen kezeńi edi. Úkimet keńsesindegi kelimsekterdiń keýdesi basylyp úlgermegen. Jetpisti alqymdaǵan jóittiń kekse qatyndary taltańdap, úkimettiń dańǵaradai dálizge syimai, nar atandai teńseledi. Bulardyń ne siqyry baryn qaidam, áiteýir, qazaq kókelerimizdi urshyqsha úiirip, kóbelekshe qalbalaqtatyp qoiǵan…
Áitkenmen, Imekeńniń kómekshisi Amaniiaz: «Bastyqpen jańa sóilestim, kóńil-kúii joq!» – dep, kóńilimdi sý sepkendei basty. Qaitesiń, «Jazmyshtan – ozmysh joq», páseigen kúide dalaǵa bettegenimde, Tasmaǵambetov qarsy aldymnan shyqty. «Qalaisyń? Maǵan keldiń be?» – dep, surady qaǵylez Imekeń kóńil-aýanymdy dóp basyp. Qapelimde kibirtiktep qaldym…
«Ne buiymtai?» – dep, Tasmaǵambetov tótesinen surady, kabinetinde. Jaǵdaiymdy aittym. Telefon tutqasyn kótergen Imanǵali suqbattasqan adamyna batyl sóilep, batyryp aitty: «Qazaqtyń qoly óz aýyzyna jańa jetti. Es jidyq, etek jinadyq, memleket basshysyn sailadyq. Endi qazaq úshin basy aýyryp, baltyry syzdaityn, eldiń basshysyna shynaiy jany ashyp, qolǵabys etetin azamattar kerek!..». …Telefon tutqasyn ornyna qoiǵan Tasmaǵambetov áýpirim ýaqyt oilanyp otyryp: «Iá, biz osyndaimyz?!.» – dep, qabaǵyn shytqandai boldy.
«Naǵyz jigitte eki óner bolady: atqanda – jyǵady, aitqanda – uǵady!» – depti, qadam zamandaǵy qariialarymyz, sóz joq, qyzmet baspaldaqtarymen aryndap ósip, abyroi-bedeli úzdiksiz biiktep kele jatqan Tasmaǵambetovke qarsy ýáj aitýǵa júrek jutqan batyldyq kerek. Meniń máselem sheshildi. Alǵysymdy aityp, esikke bettegenimde, jastardyń jetekshisi: «Esińde bolsyn, qadirińdi bilmegen jerge, qadam baspa!» – dedi…
Imekeńniń osynaý ǵibratty sózi – Mustafa Kemal Atatúriktiń bir ýájin ylǵi eriksiz esime túsiredi. Mustafa Kemal Atatúrik – ózi túrik, túbi túrki, tarih tezinde tizelep qalǵan Túrik elin tik turǵyzyp, jalpaq jurtyn jinaqtap, ultyn uiytyp, el qataryna qosqan tulǵa.
Birde Atatúriktiń shaqyrýymen Ulybritaniia koroli Túrkiiaǵa kelip, qonaq bolypty. Bul kezdesýge Atatúrik jan- jaqty daiyndalady. Ózin tamasha koshemetpen qarsy alǵan Túrkiia basshysyna riza bolǵan aǵylshyn patshasy: «Kemal pasha, meniń Sizge alǵysym sheksiz! Men ózimdi týǵan elimde júrgendei sezinip turmyn!» – dei bergende, bir daiashynyń aiaǵy shalynyp, ydystar kúl-parsha synyp, yńǵaisyz jaǵdai týady. Sonda Atatúrik sabyrmen ǵana: «Ǵafý etińiz, men túrik ultyna kóp nárseni úirettim. Biraq, bireýge malai bolýdy, qul bolýdy úirete almadym!» – depti…
Imekeńniń sol bir muńlylaý keiipte aitqan tobyqtai túiin sózi de áli kúnge deiin qulaǵymdy. Qashanda «Er – eldiń jaý jaǵynyń qalqany, jel jaǵynyń qorǵany» bolǵan ǵoi, Imash aǵanyń qoshtasardaǵy sózi búkil ómirimniń jol kórsetkish shyraǵyndai maǵan baǵyt siltep, adastyrmai, áli kúnge deiin alǵa súirep keledi…
Tárbie túzý bolǵanymen, tegiń kemshin, bolmysyń bolbyr tartsa – bul da bir bitpes qasyret. Qarabaiyr qasietsizdik pen tapyrań teksizdik – bizdiń tabiǵatymyzdan tys, bolmysymyzǵa bóten, jaratylysymyzǵa jat. Qazaq baǵynsa da – shaǵynbaǵan, bodan bolsa da – bodaý bolmaǵan, qur bolsa da – qul bolmaǵan, qalai bolsa da – malai bolmaǵan jaisań jamaǵat!
Mereiimizdi tasytyp, meimanasymyz asatyn kesheniń ósieti az emes, bizde. Beket Ata Pirimiz: «Kieli ósiet – eldiń qazyǵy, urpaqtyń azyǵy, árýaqtyń esigi, imannyń besigi, Qurannyń óńi, shariǵattyń beli, tektiliktiń tóli! Burmalaǵan pende – Eldiń shóli!» – depti.
…Átteń, qazir jaqsy – óshken, jaman – ósken kertartpa-kázzáp, kesapat kezeńge tirelsek – taǵdyr-talaiymyzdyń jazýy shyǵar, jumyssyz qalsaq ta – jalynatyn, tiynsyz bolsaq ta – tabynatyn jaiymyz joq, eshkimge.
Eki qolǵa – bir kúrek. Taisalmaityn bir júrek. Kúrek – qalmasyn, júrek – talmasyn! Kúsh-qýat kemimesin! Qarnynyń ashqanyna emes, qadiriniń qashqanyna jylaǵan urpaqtyń ulyqty ulanynyń qarymy jetpese de – qadiri ketpesin!.. Kim ne dese, o desin – qazirgi qazaq keshegi saiyn dalanyń tósin tesken sańlaq saqtardyń sarqyty, qaisar ǵundardyń ǵibraty, qasietti kóshpendiniń kózaiymy!..
Ekinshi túiin
Jasyratyny joq, qazaq eli erkindikke jetken toqsanynshy jyldary qazaq jastarynyń basshysy da, úlgisi de Imanǵali Tasmaǵambetov boldy. Memleket basshysy kommýnistik partiia men komsomol tarihtyń sahnasynan birjola ketkende, I.Tasmaǵambetov úshin arnaiy «Memlekettik jastar komitetin» qurdy. Sol tusta: «Qyzmettik laýazym – adamdy emes, adam – qyzmettik laýazymdy kóriktendiredi» – degen, tujyrym paida bolyp, qalyptasa bastady. Elbasymyz Atyraýdan attai qalap, Almatyǵa ákelgen jas jigit Imanǵali óziniń iskerlik qabiletimen, bilim-biligimen, azamattyq kelbetimen kóptiń kóńilinen shyqty…
…Alyp ǵasyrdyń almaǵaiyp aqyrǵy jyldarynyń aptap ystyq bir jazynda Almatydaǵy úisiz-kúisiz aýyl jastary ózderiniń turǵyn-úi máselelerin shuǵyl sheshýdi talap etip, Almatydaǵy Eski alańda ashtyq jariialap, kúndiz-túni jatyp aldy. Kún artynan kún, apta sońynan apta ótti. Jastardyń qatary on eselep ósip, qalanyń barlyq úisizderi shoǵyrlana bastady. Is nasyrǵa shabýǵa ainaldy.
Jastardyń jetekshisi Imanǵali Tasmaǵambetovke de syn saǵaty týdy. Buryn-sońdy tájiribede kezdespegendikten, bul shielenistiń sheshimin eshkim kópke deiin taba almady. Tek, Imanǵali ǵana: «Ázir turǵan páterler joq, sondyqtan, jastarǵa jeke úi salýǵa jer telimderin berý kerek» – degendi aitty.
Sol kezeńde Almaty oblystyq komsomol uiymynyń sektor meńgerýshisi bolǵan men respýblika komsomolynyń birinshi basshysy Imanǵali Tasmaǵambetovtyń Almaty qalalyq atqarý komitetiniń tóraǵasy Zamanbek Nurqadilovke: «Zamanbek Qalabaiuly, tirkeýi joq, úi-kúisiz qazaq jastaryna qaladan jer bólip berýdi tájiribege engizsek deimin. Qazaqtyń topyraǵyn jaýdan qorǵaýda osy qyzdar men jigitterdiń ata-babalary da qandaryn tókti ǵoi. Bularǵa bermegen jerdi – kimge beremiz? Máseleniń budan basqa sheshilý jolyn kórip turǵan joqpyn!» – degenin esitip, aiyzym qanyp, razy bolyp edim.
«Sybyrlaǵandy qudai estimeidi me?» – demekshi, qazaqy qasieti men ultshyldyq ulaǵaty kez kelgen qazaqtan asyp túsip, tasyp-jyǵylatyn Tasmaǵambetovty osy kúni san siqyrly saiasattyń jalalyǵy men qaralyǵynyń quryǵyna qamalǵan bazbireýler Almatydaǵy «Shańyraqtyń» «shataǵyna» shyrmap, «Baqaidyń» daýyna batyrǵysy kelip, bos áýre, qur qoqan-loqqyǵa erip júrgen siiaqty. Qazaqtyń qońyr aýylynyń bar qadir-qasietin boiyna tereńdei sińirip, tili de, dili de, dini de, tabiǵaty da qazaqilyqqa tunyp turǵan qazaqtyń qara balasy Imanǵalidyń týǵan ultyna qarsy shyqqanyna, sanaǵa simaityn mundai myljyń-sandyraqqa – esi durys, baýyry bútin, Imekeńniń bolmysymen az-kem tanys adam senbeidi…
…Atyraýdaǵy ákimdik qyzmetinde Imanǵali qalada eń záýlim meshit salǵyzdy. Tasmaǵambetovtyń: «Meshitti kisiniń esimimen atamańdar!» – degen talap-ótinishine «qaramai», jurt qazir osy eń úlken ǵibadat orynyn «Imanǵali meshiti» dep ataidy. Aýdandar men aýyldarda da Tasmaǵambetov meshitterdi kóptep turǵyzyp, kesenelerdi jóndeýden ótkizdi. Qaraýsyz qorymdardy qorshatty. Májilis arqyly qorymdardyń memleket qamqorlyǵyna alynýyna yqpal jasady. Qalanyń eń iri kólik kópirin saldy. Memleket basshysynyń alǵysyn alǵan Atyraý kópiriniń qurylysynan keiin-aq kópir salý – elimizdiń túkpir-túkpirinde úrdiske ainaldy
Qazirgi adamdardyń bir-birimen sirek aralasyp, meiiriminiń azaiyp, kisikiiktenip bara jatqanyn ańdap-alańdaǵan Imanǵali adamdar júretin aspaly kópir salýǵa kiristi. «Kópirdiń uzyndyǵy uzaq bolǵandyqtan, eki jaǵalaýdan aǵylǵan adamdar qatar júrip, bir-birimen tanysatyn bolady, sóilesip-shúiirkelesedi, baýyrmaldyǵy artady…» – dep tujyrymdady, Tasmaǵambetov.
Imanǵali – Atyraý alqabynyń alys aýyldaryna oqtai túzý tas joldar tartýdy qolǵa aldy…
Imanǵali – Kaspii teńizi jaǵalaýyndaǵy Ázerbaijan, Iran, Resei memleketteriniń diplomatiialyq korpýstaryn shýlatyp, ári nápaqasyn balyq barymtalyǵymen tapqandarmen jaǵalasyp júrip, atyraýlyqtardyń atyshýly balyǵyn zańdy joldarymen ózderine tolyq qaitardy…
Imanǵali – Amerika qurylyǵynyń, Eýropanyń, Qytaidyń baspasóz quraldarynyń «quryǵyna iligip», qazaqtyń aýasyn lastap jatqan osy elderdiń munai kompaniialaryna dúniejúzilik qalyptasqan tájiribelerge súienip, kólemdi mólsherde aiyppuldar saldyrdy…
Anasynyń sútimen, atasynyń qanymen sińgen qymbat qasietteri – Tasmaǵambetovke qazaqtyń tilin, dilin, dinin, tarihyn, ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn jáne rýhani qundylyqtaryn tereń túsinip, qai qyzmetinde de jádigerlerdi qyzǵyshtai qorǵaýyna yqpal etýmen keledi. Onyń tikelei bastamasymen ultymyzdyń maqtanyshy Beibarys Sultannyń topyraǵy Arystan Bab kesenesine ákelinip, belgisi qoiyldy…
Paiǵambar úmbetiniń basty saýaptary: meshit turǵyzý, jol tóseý, kópir salý, qudyq qazý, aǵash egý bolsa, bireýlerdiń buǵan shamasy kelmeidi, shamasy bar keibiriniń – imany jetpeidi.
Imanǵalidyń imanynyń beriktigi barlyǵyna jetti. Atalǵan saýaptardyń qai-qaisysyn da dabyra-dúrmeksiz, aiqai-shýsyz, sabyrly saliqalylyqpen iske asyrdy.
…Bireýler Tasmaǵambetovti «tastai qatty» dep jatady. Qatty bolmai qaitsin – naqaqtan-naqaq tasadan tas atyp jatsa…
Kelesileri Tasmaǵambetovti «quryshtai qatań» deidi. Qatań bolmasa – halqy qatardan qalyp, órkenietten kenjelep qalmai ma?!.
Úshinshileri Tasmaǵambetovti «temirdei qatal» dep ataidy. Qatal tártip – tazalyq pen jinaqylyqqa, jigerlilik pen rýhtylyqqa, jaýapkershilik pen shynshyldyqqa, kásibilik pen kóregendikke tárbieleidi…
Qadym bir zamanda qazaqtyń daýylpaz jyraýy Dospambet aqaý júrekti qataityp, jaqaý jigerdi janityn jalyndy joldar qaldyrypty, artyna…
Toǵai, toǵai, toǵai sý,
Toǵai qondym, ókinben,
Tolǵamaly ala balta qolǵa alyp,
Top bastadym, ókinben,
Tobyrshyǵy biik jai salyp,
Duspan attym, ókinben,
Toǵyndy sarty nar jegip,
Kósh túzedim, ókinben,
Tý quiryǵy bir tutam,
Tulpar mindim, ókinben,
Týǵan aidai nurlanyp,
Dýlyǵa kidim, ókinben!
Al, jaqyn áńgimelesip, jyly syrlasa qalsań – Imanǵalidiń minezi júzimniń ilikken butaǵyndai jumsaq. Qońyr daýysynan, aqyldy sózderinen, meiirimdi kózderinen ystyq baýyrmaldyq, airyqsha aǵalyq qamqorlyq, rýhani jaqyndyq pen jylylyq sezinesiń. Hakim Abai aitqan «rýhani jaqyndyq» osyndai-aq shyǵar-aý…
…Qunanbai qajy Abaidy «úlgi-ónegesin kórsin» dep, dosy Qaratai sheshenge jaqyn ustaǵan ǵoi. Birde Qaratai aqsaqal Abaidy ýájden utpaq bolyp: «Bizdiń zamanymyz Paiǵambarǵa jaqyndaý, sondyqtan, seniń dáýirińnen artyq!» – depti. Sonda, jas Abai múdirmesten: «Paiǵambarǵa týǵan ákesinen jaqyn bola almaisyz ǵoi, Qareke, al, onyń ákesi dinge kirmegen kápir bolatyn. Endeshe, eń abzaly – rýhani jaqyndyq qoi» – dep, ustazyn sózden jyǵyp ketipti.
Shariǵatta ýáde etilgen: «Qarapaiym adamdy – Haq Taǵalanyń jeti qabat kókke deiin kóteretini» ras shyqsa, Imanǵali sharyqtaǵan biikke kóptiń kóz-janary jetpeitin boldy ǵoi. Baiaǵyda bir aqjaýlyqty ájemiz aitqan eken: «Ózim «joqtaý» bilmeimin, «joqtaý» bilgenniń – shaly ólsin!» – dep. Basqany qaidam, men biletin Imanǵali – sózderi sary maidai jumsaq, kóńili qulap, senimine kirgen kisige ishki syrlaryn shyn júregimen, shynaiy peiilimen búkpessiz aqtaratyn, barynsha ashyq-jarqyn qazaqtyń qara balasy…
Sol qazaqtyń Imanǵalidai qara balalarynyń qoiny-qonyshy bailyqqa lyqa toly keń-baitaq atamekeni – qazir jaqynnyń da, alystyń da; dostyń da, dushpannyń da kózqurtyna ainaldy. Búgingi biliktegi qazaq tiline kekireie qarap, tek orys pen aǵylshynsha shúldirlegen «órkenietsymaq» kórkeýdelerge erik berseń, jerimizdiń kúlli qazynasyn syrtqa puldap, qazaqty it qosyp qýyp-tentiretip, tezek terigizip jiberer me edi, qaiter edi?!.
Qudai qoldap, Imanǵalidai qaisar da qairatty, naǵyz qazaqi jigitterdiń adýyndy kúsh-qýatymen, órkeni bilim-biligimen, ystyq ynta-jigerimen ǵana qazaqtyń kieli topyraǵy murtyn balta shappai, tutas saqtalyp otyr…
…Búgingi jańa zamannyń ákimine iskerlik azdyq etedi, tynymsyz, tolyqqandy, jańa tehnologiia jańalyqtarynan jarty adym qalyspaityn ilkimdi ilim-bilim qajet. Oq boiy oza shaýyp, oiyn ońynan, sharýasyn sońynan oramdy atqarýǵa daǵdylanǵan Imanǵali Nurǵaliuly árdaiym áriptesteriniń aldynda. Atyraýdaǵy, Almatydaǵy, Astanadaǵy eń úzdik tehnologiialyq tásildermen, órkeniet sáýletine sai turǵyzylǵan, kóz jaýyńdy alatyn záýlim shynyly ǵimarattar men myń buralǵan aspaly kópirler Tasmaǵambetovten buryn-sońdy qazaq topyraǵynda bolǵan emes. Mundai tosyn jańǵyrtýlar men qabyrǵaly ózgerister ortaq otarbadaǵy ortanqol ákimniń qolynan kelmeidi…
Baǵzy bir ýaǵyzdyń ǵibraty aitady: «Iemende qurma aǵashtaryn basqasha egip, mol qurma jinaityn kórinedi. Biz aǵashtarymyzdy babalarymyzdyń burynǵy ádisimen egeiik pe, álde, Iemendegidei etip egeiik pe? – degen sahabasynyń suraǵyna, Haqtyń elshisi bylaisha jaýap beripti: – Birazyn babalarymyzdyń tásilmen, qalǵanyn iemendik ádispen egińder. Jaqsy qurma bergen ádisti turaqty qoldanatyn bolamyz!»
Tynymsyz izdený, ilim-ǵylymǵa úzdiksiz umtylý, tájiribe úirený, jańalyqqa jarǵaqqulaq bolý – adamzatty órkenietke jeteleidi. Jańa serpin, tyń jańalyq, tańsyq joba, sergek bastamanyń qai-qaisysy da adamdardyń júrekterin jylytyp, jandaryna shattyq-nuryn quiady, úmiti mol erteńge jeteleidi…
…Atyraýlyqtardy eńseni basqan eski úilerden, kók muzdy kesip ótetin kópirsiz ózenniń qaýpinen, aiaq alyp júrgisiz mibatpaqtan qutqarǵan Imanǵalidyń Almatydaǵy «Tasmaǵambetovtyń kópirleri» – ońtústik astana jurtshylyǵynyń keýdesin ashyp, tynysyn keńeitti. Almatynyń kósheleri men ǵimarattary ajarlandy, aýlalary tazaryp, joldary bútindeldi. Tabanynda keptelgen ǵasyrlyq qoqystarynan tazaryp, jaǵalaýlary jańarǵan Almatynyń erke ózenderi erekshe qulpyrdy. Baý-baqshalardyń ádemi de ásem oryndyqtary demalýshylardyń kóz-qýanyshtaryna ainaldy…
…Tursa – kúlkisin, jatsa – uiqysyn umytyp, tolassyz izdenip, jan-tánin sarqa eńbektengen Tasmaǵambetovtei bilikti basshy búginde ileýde bireý ǵana… Ónerge shyn ǵashyq, ǵylymǵa shynaiy qushtar Imanǵali táýelsizdiktiń jiyrma jylynyń ishinde janyna jaqyn áleýmettik salanyń ókilderin yntyq qushaǵyna qysyp, ystyq yqylasyna bóleýde aldyna qara túsirgen joq…
Úshinshi túiin
…Astana qalasynyń ákimi Imanǵali Tasmaǵambetovtyń qabyldaý bólmesine elimizdiń kezkelgen túkpirinen telefon shalady. Ádildik izdegen adam shyr-pyr bolyp, mindetti túrde Imanǵali Tasmaǵambetovpen jolyǵýy kerektigin aitady. Bul máseleniń Astana qalasy ákiminiń quzyryna múldem jatpaityndyǵy kóbine oilaryna kirip-shyqpaidy…
…Iá, qai zamanda da qarasha halyq qara qyldy qaq jarǵan jaýjúrek perzentterinen ǵana ádildik izdep, arasha suraǵan. Tańdaýly tarlandarynyń joǵary laýazymyn emes, biik bedelin qymbat kórgen.
Rasynda, elimizdiń óńirlerindegi kúrmeýi qiyn sanqatparly máseleler – Astana ákiminiń biliginde emes. Biraq, qabyrǵaly qazaqtyń: «Qulynym, Imanǵali!» – degen senimmen soqqan ǵaziz júreginiń dúrsilinen artyq qandai qymbat qudiret bar?!. Qazaqta ákim az emes, al, Tasmaǵambetov jalǵyz ǵoi… Ai túnde kerek eken, aqyl kúnde kerek eken!..
…Ǵun menen Túrki tuqymy,
Zamana jalyn julqyńdar!
Asyl tekti ULYŃ men,
Artyq týǵan jurtyń bar!
BILGE bilgen jol basyn,
Aspan asty… ol da – syn!
Qadamyń TONY bek qoldap,
KÚLTEGIN qaǵan qorǵasyn!
Aq tańdar atyp jylymshy,
Shýaqqa, jurtym, jylynshy!
…Toqsan at taptap shapsa da,
Tulparyń kelsin, BIRINShI!!!
…Sirá, ultqa, otanǵa degen súiispenshilik – eldiń Elordasynan bastalady. Astana – erkin qazaq eliniń júregi. Elordaǵa ákim bolyp taǵaiyndalǵanda: «Astana – Qazaqstan sóziniń simvoly. Astana – Nazarbaev esiminiń simvoly. Astana – keleshekke qol sozǵan qala. Aldynda orasan mindetter turǵan qala. Bul qalanyń ákimi bolý – sheksiz jaýapkershilik» – dep tebirenip edi, Imanǵali Nurǵaliuly.
Astana – árbir qazaqtyń júreginiń lúpili. Qazaqtyń júreginiń dúrsili – qazaq tili, dep soǵady. «Aýylyna qarap, azamatyn tanimyz», qazir Astanany qazaqy ákimniń basqaratyny – áýejaiynan bastap, tula boiynda aiqyn baiqalady.
Imekeńniń qazaqi qasieti men ultshyldyq ustanymy da uzaq jyldardyń tezinde qalyptasty. Keshegi keńestiń tusynda qyzyl besjuldyzdy qalqan etip, orystyń basqa ulttarmen qabat qazaqty da «Balǵasymen janshyp, oraǵymen oryp tastap» (Mustafa Shoqai), aiaýsyz janshyǵany jasyryn emes. «Shegirtkeden qoryqqan – bidai ekpes» demekshi, jastaiynan boiyndaǵy ulttyq namysy airyqsha atoilaǵan Imanǵali qai jerde de qazaqtyń múddesin qoldan bermedi.
Tipti, Imekeńniń jastyq shaǵyndaǵy bir ýaqiǵany bylaisha qyzbalanyp áńgimeleni bar: «Stýdenttik ómirim Oral qalasynda ótti. Ol kezde bodan elmiz, orys aǵaiyndardyń «aq degeni – alǵys, qara degeni – qarǵys» bolyp turǵan shaǵy. Áli balań kóńilmiz, kúnuzaq Jaiyqtan balyq aýlap kele jatyp, shóldegesin bir orys ájeiden aýyz sý suradyq. Biraq, bizge sý bergen orystyń kempiri biz sý ishken ydysty jalma-jan alysqa laqtyryp jiberdi. Qazaqtyń sýy men nany qaidaǵy bir kirmelerge adal da, aýyzy aram bolǵany ma, sonda?!. Osy kórinis meniń júregimde máńgilik saqtalyp qaldy...». Bálki, Imash aǵany búgingi qazaqtyń óneri men mádenietine qamqorshy etip, ultynyń múddesin qorǵaýyna tárbielep-tálimdegen – balań júreginde shemendelgen osyndai ospadarsyz otarshyl jaǵdailar ma eken?!.
…2008 jyldyń jylymyq sáýirinde qazaqtyń: «Jaqynyńdy jattai kór, jat janynan túńilsin!» – degen ósietimen ósken Elbasymyz ylǵi daýyly soǵyp, quiyny boraǵan eń qiyn-qiiapat isti Tasmaǵambetovke tapsyratyn daǵdysymen, Almatydaǵy jyly ornynan julyp alyp, Imanǵalidy Arqanyń arqar aýyp ketetin Ańyraqaiyna aparyp salyp jiberdi…
Eńsesi biik, eńbegi eren Elbasymyzdyń ilkimdi is-áreketi qustyń patshasy, qanattynyń sultany – qaisar qyrannyń qylyǵyna uqsaidy. Qyrandar kisiniń kóz janary jetpeitin kógildir aspanmen talasqan óte záýlim biikterge sharyqtap kóterilip, balapanyn tómendegi jartastarǵa tastap jiberedi eken. Balapan baiǵustyń jan-imany qalmai, shyqylyqtap-shyńǵyryp: «Óldim-aý!» degende, álgi qyran kóz ilespes jyldamdyqpen atqan oqtai zýlap, tómenge qarai aǵyzyp kelip, jartasqa soǵylýǵa jarty eli qalǵan qas-qaǵym sátte balapanyn asqan eptilikpen ilip alyp, qaitadan joǵary qarai kóterilip, samǵap ketetin kórinedi. Sóitip, balapanyn erjúrektilikke, eptilikke, qaisarlyqqa tárbieleitinge uqsaidy…
Elbasynyń qatań da bolsa – ádil, aýyr da bolsa – kámil tálim-tárbiesiniń arqasynda Imanǵali quryshtai shynyqty, temirdei tartyldy, qorǵasyndai qataidy. Ministr kezinde de, Atyraýda da, Úkimet basynda da, Memlekettik hatshy bolǵanda da, Almatyda da ýaqytpen sanaspai, salmaǵy zor, jaýaby mol mindetterin múltiksiz atqardy.
Qalt aitpaityn halyq: «Ákim Tasmaǵambetov tún uiqysyn tórt bólip, túnniń jarymynda qalanyń mańyzdy qurylystary men qurylymdaryn óziniń jeke kóligimen jii aralap, jumystardyń barysyn óz kózimen kórip, pysyqtap-baqylaidy eken. Ózi de uiyqtamaidy, jurtqa da tynym joq...» – degendi jii qaitalaidy. Qusuiqyly sergek ákim, Elordanyń jumysshylary men qurylysshylarynyń tún uiqysyn tórt buzyp, Astananyń ishi men ainalasyn qisapsyz kúl-qoqystan tazartyp, kógaldandyrýdy jedel qolǵa aldy da, qurylys qarqynyna dem berdi.
Adýyndy Arqanyń tapyrań tabiǵatyna tótep berip, Astananyń jańa infraqurylymdaryn qalyptastyrýǵa shuǵyl kirisken Tasmaǵambetov kúlli álemge áidiktep kórsetetin Astananyń 10 jyldyq mereitoiyn nebári on eki jetiniń ishinde ázir etýge tiis boldy.
Dúniejúzi elderiniń basshylary kútilgen merekelik sharalar halyqaralyq deńgeide ótkizilýge tiis. Osyndai orasan sharýalardy on eki jumada atqarýǵa bola ma? Eń arǵysy, Astanada taksi tasymalynyń ózi jolǵa qoiylmaǵan eken, kólik tapshy.
Kútpeitin kezekti másele: ker maraldai kerilgen Esil sýynyń artyqshylyǵyn paidalanyp, ózen kóligi sharýashylyǵyn uqypty uiymdastyrý bolatyn. Erke ózende mamyrajai serýen quryp, saiahat jasaityn arnaiy katerler men sý ústinde júzetin jyljymaly meiramhanalar salýdy isker asyrý qajet.
Bárinen mańyzdysy: Astananyń 10 jyldyq mereitoiynyń qonaqtary Qazaq eliniń jańa Elordasynyń ásemdigi men ádemiligine súisinip qana qoimai, Eýraziia kindiginiń eń tarpań da tanymal jurtynyń asa iri ǵasyrlyq jobalardy atqara alatyn asaý-artyqshylyǵyna, saiyn dalanyń sardar-eliniń sarqylmas kúsh-qýatyna tańdai qaǵyp, shynaiy kózi jetýge tiis.
Mindet – múmkin emestei aýyr, sharýa – shash jetpestei shash-etek…
Kúni keshe úkimettiń úkili kóshin súiregen Imanǵali Nurǵaliuly ózin-ózi ishtei qairap, aýyr oilardy alysqa qýyp, Elbasynyń senimin selkeýsiz aqtaýǵa bel býdy. «Qazaqstannyń jas astanasyn salý – teńdesi joq, eń ambitsiialyq jobalardyń biri. Bul – Elbasymyz Nursultan Ábishulynyń kóregendigi ǵoi!» – degen Imanǵali Tasmaǵambetov keleshekti boljaǵan kóregendik istiń ilkimdi ilgerileýi úshin Elbasyna ózindei isker ini – kórgendi kómekshiniń qajettigin tereń túsindi…
Aqyldyń qazyna-kómbesindei qariialarymyz qadap ketipti: «Isińdi kópke ber, kópti qudaiǵa ber!» – dep. Mereitoi máresine jetti. Kórgen kózge – sený qiyn boldy, aitqan tilge – jetkizý aýyrǵa tústi. Álem patshalaryna tábárik qylyp-kórsetken tekti de tákáppar sulýdai jasanǵan, tizginin Tasmaǵambetov ustaǵan aibyndy Astana – adamzattyń jerjúzindegi kezkelgen astanasymen terezesi teń dárejede dúrkirep, juldyzdai jarqyrady…
Talas joq, elimizdi erteńge jeteleitin de, Elbasynyń eńsesin eseleitin de, qazaqtyń – tulpardai tekti, suńqardai epti, jebedei ushqyr, qanjardai ótkir – imandy Imanǵalilary ǵoi! Kóńil toq, tujyrym osy boldy…
Tórtinshi túiin
Zeinolla Qabdolov! Ǵibratty ǵalym. Ulttyń ustazy…
…Aǵam joq, qazir aramyzda. Júregimiz joqtaidy, janymyz syzdaidy, sózin saǵynamyz, daýysyn ańsaimyz. Zeinolla aǵamnyń áýletinde álgi: «Bai edi, batyr edi!» – dep, kópirtip, bos kúbi pisip jatatyndai eshkim bolmapty. Biraq, ertede óz aýylynyń syily, aýyl arasyndaǵy anaý-mynaý daý-damaidy sheshetin arǵy atasy – Kópjan degen kisi bolǵan eken. Kópjan atamyz bai bolmapty, batyr bolmapty, degenmen, tilge sheshendigimen shen-shekpenge jetipti. «Aqyly alǵyr, sózin ótkizetin adam» bolǵan desedi.
Zeinolla aǵamnyń sózge úiirligin, oiynyń utqyrlyǵyn, qalamynyń júiriktigin, til ýytynyń qanyqtyǵyn: «Sol úlken atasynan juqqan-aý?!.» – dep topshalaidy, Zekemniń báibishesi Sáýle apam…
…«Tildiń ýyty» demekshi, birde «Almaty» demalys úiinde bir iri shyǵarmanyń «shylbyrynan ustap, jalyna jabysyp» jatqan Zeinolla aǵam maǵan: «Qatpary kóp qupiiamdy aitsam, qyryq rýly elge jete me dep qaýiptenip otyrǵanym…» – dedi…
Á degende, aǵamnyń sóz aýanyn ańdai almadym. Ózim Ǵylym akademiiasynyń Ekonomika institýtynda ǵylymi jumyspen ainalysyp júrgenmin. Zeinolla aǵama: «Meniń ǵylymi jetekshim Kenjeǵali Saǵadievpen bir aýyz sóilesseńiz!» – degen buiymtaimen kelgenmin, oiymnyń bári ekonomikada, ǵylymnyń kúibeń-tirliginde…
Al, Zeinolla aǵa kenet qanattanyp ketkendei: «Sen esepke jaqyn adamsyń ǵoi, aitshy, mysaly, Imash jaily qansha tom kitap jazýǵa bolady?» – dep, surady. Men qaidan bileiin: attyń basyn tartsam – azyrqanýy múmkin, kópirtip jibersem – kóńiline kelip qalýy kádik?!. Úndemedim…
Sosyn, aǵamnyń júzi jarqyrap, jas baladai qýtyńdap, asyǵys-úsigis: «Jaraidy, jumysyńdy qorǵaýyńa baramyn, sol «ǵylym kandidaty» bolǵan kúni álgi suraǵymnyń jaýabyn aitasyń. Ýaqytyń mol: oilan, esepte, sanaǵa sal, júrekke «tyńdat»! Imash aǵańdai adam – myń jylda…» – dep baryp, sóziniń artyn sholaq qaiyrdy…
…Zeinolla aǵam dúnieniń esigin Atyraý alqabynyń eń qiianyndaǵy Qyzylqoǵa aýdanyna qarasty Jalǵyzaǵash deitin jerde ashypty. Jastaiynan óleńge qushtar bolypty. Segizinshi klasta ǵoi deimin, aǵam «Túngi naizaǵai» degen tyrnaqaldy óleńin jazypty. Sol óleńi Sáýle apamda áli kúnge deiin saqtaýly…
Surapyl soǵys kezinde aitysqa da belsene qatysypty. «Ózimdi áldeqandai aqyn sezinip edim, balalyq-shalalyq eken» – deitin, aǵam. Kóp uzamai, óziniń ulyqtaǵan ustazy, qazaqtyń aqiyq aqyny Hamit Erǵaliev dereý prozaǵa aýysýyna keńes bergen kórinedi. Qazir úlken aqynnyń adaspaǵanyna da, shalqar shákirttiń shataspaǵanyna da qanyq kózimiz jetti…
Iá, Zeinolla aǵam asa syrbaz kisi edi. «Oily adam ornyqty keledi, Ozbyr adam zorlyqty keledi» demei me, tabiǵaty óte sabyrly bolatyn. Kúlli ǵumyryn qazaqtyń tili men ádebietine qurban qyldy. Qazaqtyń jolynda, halqy úshin, ultynyń óneri úshin janyn qiǵan asyldardy da qatty qadir tutatyn.
«Ahmet Baitursynovtyń tiline tań-tamasha qalyp: «Oipyrmai, bul ne qylǵan suńǵyla adam, bir sózdi on márte qubyltady da, jazdy da. Qazaqtyń tilin odan artyq biletin pende joq shyǵar..» – dep otyratyn, degendi aitty Saýle apam…
Zeinolla aǵa qazaǵyn ólerdei jaqsy kórdi. Birde: «Qazaqtyń biri – Imash qoi, endeshe, qazaǵymdy qalai jaqsy kórmeimin?!.» – dep, túpki oiyn dóp basyp aitsa, kelesi bir áńgimesinde: «Qazaq – qudaidyń keń jaratqan jurty ǵoi, onyń jaratylysynda min joq, biraq, kópshilik bolǵasyn, kem-ketik bolmai turmaidy» – dep, ultyn usaqtyqtan arashalap alatyn.
…Aǵam «attanǵaly» beri, Sáýle apam júdeý tartty. Shúkir, tamaǵy saý, oiy anyq, sózi qanyq, syrqaýdan aman. Biraq, qur súlderin súiretip júrgen sekildi kórinedi. Qaitsin, titteiinen tel qosylyp, kúlli taǵdyryn birge ótkizgen ómirlik syńarynan, ǵumyrlyq syrlasynan ajyrap qalý ońai ma?!.
Apam ańdap basyp, báseń sóileidi. Barlyq oi-júikesi, sana-sezimi táýligine jiyrma tórt saǵat boiy bir adamdy joqtap, bir adamdy ańsap turatyn tárizdi. Tursa – esinen, jatsa – túsinen ketpeidi…
«Qazir bir midai shól dalada, quba qumnyń ortasynda qańbaqpen birge dala kezip, aýyzy kebersip, erni kezerip, ázer ilbip kele jatqan jalǵyz jolaýshy siiaqty sezinemin, ózimdi…» – dep, kóńili bosaidy, apamnyń. – Turmys-tirshiligim de, saǵattarymnyń bári de, quddy, toqtap qalǵan sekildi, jan dúnieme bir nárse jetpeidi de turady. Bir qaraǵanda, ainalamda balalarym júr, tamaq toq, kiim kók – bári bar, biraq, ekinshi jaǵynan, eshteńe de joq tárizdi, keń dúnie tarylyp, qańyrap qalǵandai – bir jalǵyzdyq kerneidi de turady…
Túski sháida jas kelinim synyq júzime qarap, eleńdei bergen soń: «Bir nárse jetpei turady…» – desem, tamaq pa, álde, kiim be dep, túsinip qaldy. Al, maǵan Zákeńniń daýysy jetpeidi, Zákeńniń: «Ái, Sáýle!» – degen, jalǵyz aýyz sózi jetpeidi»…
…Zeinolla aǵam ómiriniń aqyrǵy kezeńinde insýlt alyp, aýrýhanada uzaq jatty. Tilden qaldy. Aýrýhanaǵa da qaitalap túse berdi. Sáýle apam aitady: «Bir kúni Zákem palatanyń syrtqy esigine uzaq tesilip qarap jatty. Bir núktege qadaldy. Men iyǵynan ustap edim, zorǵa tilge kelip: «Shirkin, qazir ana esikti aiqara ashyp, osynda Imashjan jarqyrap kirip kelse ǵoi!» – dep, biraz jymiyp, kóńildenip jatty. Sirá, Imanǵalimen birge bolǵan, syrlasqan kezderi esine tústi-aý…».
Shyndyǵynda, sóz zergeri, qazaqtyń asyl jaratylǵan bir abzal uly, akademik Zeinolla Qabdolov aǵam Imanǵali Tasmaǵambetovty sheksiz jaqsy kórdi: shań jýytpai, shybynyn qaǵyp; sóz jýytpai, ýytyn shaǵyp otyratyn edi.
Kim bilsin, bálkim, tili sóileýge kónbei, uzyn ailar tósekke tańylyp, ún-túnsiz tapjylmai jatqanda, oi-túisigi uzaqty kórip, qiiandy sharlaityn Zeinolla aǵam Imashyn ýaiymdap, onyń qym-qiǵash qyzmetiniń qaýip-qaterine qaiǵyryp, «sharshap-shaldyǵyp, qinalyp-qamyǵyp» júr-aý dep, ishtei taýsylyp, bordai ezilip jatty ma eken?!.
Zeinolla aǵam aýrýhanada jatqan uzaq kúnderdiń birinde tili sóileýge ázer kónip, óziniń óleń shyǵarǵanyn aitady. Sáýle apam aǵanyń talpynysyna qýanyp ketip: «Káne, Zekem, tyńdap kóreiik!» – deidi.
Sonda bir aýyz sóz aitý úshin sýdai aqqan borsha-borsha qara terge malshynǵan, qazaqtyń qara sóziniń padishahy, meniń asyl tekti, adal júrekti Zeinolla aǵataiym jansyz tilin orasan zorlyqpen ázer «tiriltip»:
«Imashym, meniń, Imashym!
Jalǵanda jalǵyz qimasym!» – dep, júregin jaryp jibererdei áreń bosaǵan kóziniń kermek jastaryn tógip-tógip jiberipti…
…Adamǵa degen netken zor mahabbat, deseńshi!..
Besinshi túiin
El basqarǵan azamattyń azaby bar…
Tasmaǵambetovtei týrashyl da, tarpań tulǵalardyń azaby bes batpan. Batpan azapty apai tós, aiaqqap keýdemen kóterý – árkimniń peshenesine jazylmaidy. Imanǵalidy búgingi biigine bastaǵan soqpaqtar taqtaidai tegis, oqtaýdai túzý bolǵan joq. Tar jol, taiǵaq keshýdiń soiqan synaqtarynan qamystai maiysqanymen, emendei synbai ótti. Tabany Almatynyń topyraǵyna tigeli «japtym jala, jaqtym kúie» deitin dimkás-kústanalaýdyń qisapsyz quqailaryn kórdi.
…Baiaǵyda Gýrevte qyzmette júrgeninde qylshyldaǵan jap-jas Imanǵali óz kózqarastaryn qorǵap, áldebireýlerge jaqpai qalatyn. Bir kúni bastyǵy shaqyrady. Barsa, munyń atyna bireý domalaq aryz túsiripti. Ol kezde órimdei, artyq etsiz aryq edi. Ardy aiaqqa taptaǵysy kelgen álgi áńgúdik aryzqoi Imanǵalidy: «Ókpe aýyrýyna shaldyqqan siiaqty» – dep bósipti.
Amal qansha, keide deni-basy kirshiksiz saý adamnyń da qyzba namysty aýyzdyqtai turyp, óziniń saýlyǵyn dáleldeýge týra keletin kezderi de bolady. Imanǵali barlyq meditsinalyq tekserýlerden ótip, densaýlyǵynyń qulan-taza ekenin dáleldep beredi.
Biraq, mundai ádiletsizdikke qatty qapalanady. Sol kezde bastyǵy: «Imanǵali, seniń ómiriń endi bastalyp keledi. Mundai ádiletsiz jazǵyrýlar búkil ǵumyryńda qyr sońyńnan qalmaityn bolady. Kópshiliktiń aldynda júrgesin, seniń túimedei miniń – túiedei bolyp kórinip turady. Osyǵan úlken sabyr men paiymdy parasat kerek» – dep edi. Týra sózdiń tarlany Aqtamberdi jyraýdyń:
Dushpannan kórgen qorlyǵym,
Sary sý boldy júrekke,
On jetide qursanyp,
Qylysh ildim bilekke,
Jaýǵa qarai attandym,
Jetkiz dep, qudai, tilekke! – degeni ras eken…
…Ábaǵamnyń, Ábish Kekilbaevtyń «Hansha-dariia hikaiasynda» Shyńǵyshannyń el-jurttan bezip, taý men tasty panalap júrgende qasyna erip, qabaǵyna qaraǵan eń senimdi joldasy Qasar mergen degen ákki ańshy bar. Bertin biligi aspandap, han sailanǵan Shyńǵys dosynyń shaqyrýymen salýly tósek, salqyn úi, janǵa jaily, urty maily han saraiyna kelse de, Qasar mergen: «Syi-syiapatyńa Táńiri razy bolsyn, taýyma qaitam!» – dei beredi. Shyńǵys qaǵan taýyna suranǵan dosyna: «Taýyńda neń qalyp edi?» – degende, Qasar mergen: «Jaqpar tastyń arasynan shalqi soqqan jelde qý tezektiń tútinin iiskep otyryp terlep-tepship ishetin arqardyń kúiik dám sorpasyn saǵyndym, jambasymdy qyz-qyz qainatyp, qydyqtap jatatyn aiý terisi bóstegimdi saǵyndym, eki aiaqty otqa qalap emin-erkin qaqyrynyp-túkirinip otyratyn qara lashyǵymdy saǵyndym…» – deidi…
«Jala» deitin jabysqaq «jarqanat» Imanǵali ashqan esiktiń árqaisysynan tabyldy. Aýyldaǵy aǵaiynnyń nazyn kótergenimen, kóz kórip, qulaq estimegenniń «Bitken iske bilte taǵyp», naqaq qaralaǵanyna qany qainap, shydamy túgesilip-kúiingen kezderinde: «Qalǵan kóńil – shyqqan jan» dep, Qasar mergendei kindik kesken keń mekenine qaityp-aq ketkisi keletin kezderi boldy…
Jan-jaǵynan jaý qaýmalap, qyzǵanyshtyń qyńsylaǵan qyzyl iti dushpanynyń shyntaq ainalmas tar ishin tyrmalaǵanda, nemese, áńgúdik-áýeiiler topyraq shashyp, dáieksiz bále japqanda Imanǵalidyń da júikesi tozyp, júregi syzdaityn sátteri, sirá, az bolmaǵan shyǵar…
Biraq, jeme-jemge kelgende, árbir pende qamqorlyqqa muqtaj eken. Dúnie jurtynyń tizesin dirildetken qaharly Shyńǵys qaǵannyń ózi ózin-ózi qorǵaýǵa da, basqalardyń muny qorǵaýyna da súiengen. Shybyn jany qymbat bahadúr bylaisha tolǵanady: «Atqosshylaryn shaqyryp, tóbeniń basyna aq shańqan kiiz jaiǵyzyp, tósek saldyrady, jel jaǵyna óziniń er-turmanyn qoiǵyzady. Tósegin shyr ainaldyra jylqynyń qylynan jańa esilgen qyl arqan tastaidy. Jylqynyń ter iisi men qyltanaq qylynan qashpaityn maqulyq joq kórinedi. Qarańǵy túnde úrei týdyratyn ibilis-páleketter de aiǵyr jylqynyń ashy ter iisine jýyi almaidy desedi.
Bul osyndai qara túnde qapysyn taýyp kete me dep qaýiptenetin oqys páleketterinen jylqynyń kúlimsi iisimen qorǵanady da, jumyr bastylar tarapynan keletin qaterden shyr ainala qorshap alyp, tań atqansha kirpikterin bir ilmeitin qyryq jasaýyly qorǵaidy, al, alda-jalda olardan keler pále bolsa, ony ári quralaidy kózinen atatyn mergen, ári qarańǵy túnde qumyrsqanyń jorǵalaǵanyna deiin seze qoiatyn saqqulaq ańshy Qasar dosy bir ózi kórip alady...»
Qazir zaman bólek bolǵanymen, adam baiaǵy. Alyp ta jyǵady, shalyp ta jyǵady. Aýyl qazaǵynyń tárbiesin kórip, tálimin emgen Tasmaǵambetovtiń adamdyq, azamattyq, kisilik, qairatkerlik kelbeti – bas qaǵannyń Qasar mergeninen qalys qalmaidy. Imandy uiada úlkenge – qurmet, kishige – qamqorlyq jasap, yrystyń – yntymaqqa ǵana aparatynyn paiymdap ósken Imanǵali: «Tuǵyryna sańǵyǵan suńqar ońbas, úiirinen qańǵyǵan tulpar ońbas», – deitin ata-babalarymyzdyń ǵumyrlyq hám ǵasyrlyq ǵibrattaryn júregine sińirip, bolmysyna boilatqan syralǵy sańlaq…
Jiyrma jyl buryn álimjettik etken ákireń eldiń tilersegi synyp, tizesi búgilgen soń, qazaq jurty esin jiyp, etegin jinady. Millionǵa jaqyn qandastarymyz atajurtyna tuiaq tiredi. Ózimizdiń de órisimiz keńeiip, ósip-óndik.
«Myltyqtyń túzýi – mergeninen, mergenniń túzýi – kórgeninen» degendei, qylshyldaǵan shaǵynan qamqorlyǵyna alyp, baýyryna tartyp, «qanattyǵa – qaqtyrmai, tumsyqtyǵa – shoqyttyrmai» qoltyǵynan demep, tálim-tárbiesin talmai úiretken ulaǵatty ustazy, qamqorshy-súienishi Elbasynyń jańa erkindik alyp, jas baladai jáýteńdegen jurty úshin etigimen sý keshken hal-qaýqaryn kórip, Elbasyn qorǵaýǵa hám qoldaýǵa mindetti ekendigin túisindi…
Meniń ańyraǵan asharshylyqtan áýpirimdep aman qalǵan Jamanqul atam: «Jutaǵan aýyldan aldymen it ketedi eken...» – degendi jii qaitalaityn. Qazirgi Qazaqstan – ketetin el emes, jetetin elge ainaldy. Laiym, qazaqtyń dáýleti shaiqalmasyn! Eldiń daǵýa-tynyshtyǵy buzylmasyn!..
«Qarshyǵa eki ilmeidi, han eki aitpaidy!». Eldiń birligi men Elbasynyń iriligin bek baǵalaǵan Elordanyń ákimi Imanǵali Tasmaǵambetovtyń berik ustanǵan tuǵyrnamasy osy!
Altynshy túiin
…Shyrt uiqymnan oianǵandai boldym…
Adamzattyń asyly Muhammed Paiǵambarymyz (s.á.s.) : «Ótiriktiń eń surqiiasy – túsinde ózi kórmegendi «kórdim» dep aitqan» – depti. Túsim be, óńim be – anyǵy belgisiz, ǵajaiyp bir ýaqiǵany basymnan keshtim. Bul – esti elestiń kóleńkesi me, álde, qalyń qiialdyń jarqyly ma, kim bilsin, túsiniksiz bir tylsym… Ǵumyrymda ushyraspaǵan bir aqsaqal kókshalǵyn taýdyń eteginde maǵan áńgime aityp otyr. Kókem de emes, naǵashym da emes, ustazyma da uqsamaidy, aýylymda da mundai kisini kezdestirmegem…
Kenet, dóń ústine aqboz at minip, taǵy bir aqbozyn jetegine alǵan, Abylaihannyń aibatty aiyr qalpaǵyn kigen qariia shyǵa kelip, bizdiń baǵytqa qarai jorǵalatyp, atyn tepsinip kele jatty…
Taǵy bir sát men álgi jetektegi aqboz atqa jeke otyryp, aiyr qalpaq qariiamen selbesip, keri qaitqaly jatyr ekenmin deimin. Áńgimeshil aqsaqalmen qaiyr-qosh aitysyp, tulparymdy tebine bergende: «Qaraǵym, qudai úshin ister isińdi umytpaǵaisyń!» – dep qaldy…
Túkke túsine almadym: «Álgi aqsaqal kim? Bul neniń belgisi?..»
…Arada alty aidai ýaqyt ótti. Jolym túsip, topyraǵyn baspaǵan Atyraýǵa baratyn boldym. Taiaýda ǵana meniń kýrstas dosym, ánshi-sazger Tabyldy Dosymov kenet dúnieden ótken edi. Kim bilsin, peiili teńizdei, paiymy muhittai marqum Tabyldy dosymnyń rýhy shaqyrdy ma, álde, qarashańyraǵyna arnaiy túsip, quran baǵyshtaǵym kelgen nietimniń túzýligi me, áiteýir, Atyraýǵa yqylasym aýyp, jolym ashyldy.
Tabyldymen bes jyl boiy qulyn taidai tebisip, birge oqydyq. Shái deskemiz joq. Nege ekenin bilmeimin, maǵan ylǵi da: «Altyn qurdas!» – dep, keń qushaǵyn ala júgiretin. Denesi de, nieti de, isteri de keń, ári iri jigit edi. «Tabyldy men usaqtyq» deitin uǵymdar – birin-biri tebetin attas zariadtardai, kereǵar túsinikter bolatyn.
Qudaidyń qudireti, osyndai shalqar deneden – sonshama názik te sulý sazdar shyǵady dep kim oilaǵan? Tákejannyń daýysy erekshe edi. Ózi bolar-bolmas aýytqyp, tilin tistegendei etip shyrqaityn ándi. Munyń ózi úlbiregen ǵajaiyp úilesim tabatyn. Stýdenttik serilik kezeńde Tabyl ánderin maǵan da, dosymyz Serik Janbolatovqa da qaita-qaita aitqyzǵandy unatatyn.
Tákeńniń baýyrmaldyǵy men kishipeiildiligi qandai edi! Menimen jasy qatar bolsa da, qalt etken ońashada qamqorshy aǵamdai: «Ei, on ekiniń oǵlany, qarnyń ashyp júrgen joq pa? Tiynyń bar ma?» – dep, suraityn…
Iá, dúnieniń jalǵandyǵy ras qoi, áitpese, osyndai ǵaziz jandy qalaisha qiyp jiberedi?.. «Arǵymaqtyń quiryǵy ári jibek, ári qyl. Er jigittiń belgisi ári myrza, ári qul» – degen tujyrym meniń Tákejanym týraly aitylǵan, áste?!.
Júregi taza, jany jaisań, jaqsy jandardy úsh nársege uqsatyp teńeýge bolady eken. Aldymen, jaqsy adam – shamǵa uqsaityn kórinedi. Óitkeni, shamnyń jaryǵy ainalasyndaǵylarǵa tegis shashylady. Sosyn, inege teńeidi. Ine – kiimniń bárin jamap-jasqap, tigip-bútindeidi. Aqyrynda, jaqsy adamdar – jemis aǵashy siiaqty. Jemisi mol aǵash basyn joǵary ustamaidy, ibaly kelindei iilip turady. Basqalar onyń tátti jemisin talasyp jep, yrzyǵyn paidalanady…
Tabyldy dáp osyndai ainalasyn jan shýaǵymen jylytqan azamat edi. Onyń aýyzynan: «Joq!» nemese «Bolmaidy!» degen sózder shyqpaityn. Shyn mánisinde, qol ushyn bere almai, qinalyp-qysylsa: «Sen sál sabyr qylshy, sheshilmeitin másele bolmaidy ǵoi?!.» – deitin…
Birde Almatyǵa kelgende, Tákeń dostarymyzǵa aýdan ortalyǵynan eki qabatty «qatqan» úi salǵanyn aitty. Bárimiz qýanyp, quttyqtadyq. Kóp uzamai, túnniń jarymynda Atyraýdan maǵan telefon soǵyp: «Ei, altyn qurdas, qazir meniń kimniń úiinde ákemniń tórindei shaljiyp jatqanymdy bilesiń be?» – deidi. Men: «Eki qabatty qatqan úiińde shyǵar?» – dedim. Ol: «Joq, taba almadyń. Aitsam – senbeisiń…» – dep, qýaqylandy da, daýysyn báseńdetip: «Imanǵalidyń úiinde…» – dedi.
Imash aǵa Tasmaǵambetov Atyraýdaǵy ákim kezinde Tabyldyny arnaiy shaqyryp alyp, laiyqty qyzmet berip, álgi eki qabatty qatqan úidi turǵyzýyna da tikelei yqpal etipti. Kúzdiń yzǵarly bir túninde qolynan gitarasy túspeitin meniń sol aqjarqyn, alyp dosym eshkimge eskertpei, eskegin alyp, Jaiyqqa túsip ketipti…
Atyraýdyń aspanyn alǵash kórgenimde, esime ádebiet alyby Muhtar Áýezovtyń ózi: «Ǵaziz kóretin, sulý minez, sulý bilim, óner iesi dosym, inim Zeinolla! Dos, aǵa kóńilden tileitinim – senimen birge júrý, ózara birge eńbektený...» – dep, arnaiy estelik-tilek jazǵan meniń ustazym, akademik Zeinolla Qabdolov tústi. Atyraý ýniversitetine Halel Dosmuqamedovtyń atyn ápergen Zeinolla aǵamnyń balasha qýanyp: «Atyraýǵa kelip kór, bul ýniversitettiń ǵimarattarynyń ádemiligine kóziń toimaidy!» – degeni sanamda qalyp qoiypty.
Kásibim men násibim basqa bolsa da, Zeinolla aǵamnyń «ádemilerin» ádeii baryp, tamashaladym. Oblys ákimshiliginiń aldyndaǵy Imanǵali Tasmaǵambetov tuǵyryna qondyrǵan Beibarys Sultannyń eskertkishi erekshe sezimge bóledi…
…Keshkisin úlken kisige sálem berýge bardyq. Didary jarqyn Dildá apam kúlimdep qarsy aldy. Jupar ańqyǵan shubat aldyrdy. Apam aqylǵa aǵyp tur: oiy oramdy, sózi jaily. Bos sóz, arzan tirkes joq.
«Qaraǵym, eldiń amandyǵynan artyq qazyna bolmaidy. «Úrikken el qonys tańdamaidy, úrikken mal óris tańdamaidy» – degen, eldiń irgesi tynysh bolsyn! Biz kórgen beinetti endi eshkimge kórsetpesin!» – degen analyq aqpeiil júrekten jaryp shyqqan maǵynasy tereń, marjan sózderin esitip-elitip, el jatqansha otyrdyq. Iá, kókiregi kómbe, aqyly dariia qariialary bar qazaq halqy, shyn mánisinde, baqytty ǵoi. Dildá apamnyń keibir naqyl sózderin eshbir entsiklopediiadan sham ustap izdeseń de taba almaisyń. Aman bolshy, asyl ana, aiaýly apataiym!..
…Sózi gaýhar, jyry jaýhar atyshýly Jiembet jyraýdyń tabanyna tirek, tiline tiek bolǵan Inderde marqum dosym Tabyldynyń artynda qalǵan jubaiy men balalaryna kóńil aityp, Tákejandy eske alyp, qaitadan Atyraý qalasyna bet túzedik. Kóńilim álem-jálem qulazyp, qumdarǵa qarai qasha berdi. Tabyldynyń beinetaspasyn kórip, án shyrqaǵan daýysyn esitip, saǵynyshtan tamaǵyma óksik tyǵyldy. Kóńilim alai-dúlei, órekpigen júregim atsha týlady…
Jaiyqtyń eki jaǵy qut qonysymyz: qyryq myń qylysh qidalasqan qyrǵyndardan aman shyǵyp; týra kelgen toqtaýsyz oqty Táńiri qaǵyp, tiri qalǵan; qairaýsyz qara semserdei deli – qaitpas, beli – qaiyspas er atanǵan; eli – er bolǵan, jeri – keń bolǵan; basy – buǵaýsyz, aiaǵy – tusaýsyz; berekesi – mol, birligi – zor saiypqyran atalarymyzdyń – tuqymy tekti Qasymhan bastaǵan qazaqtyń qabyrǵaly jeti hanynyń – qabyrlary jatyr, Saraishyqta…
Týǵan topyraǵyn qorǵap, ǵaziz bastaryn ajalǵa tikken babalarymnyń taiqy taǵdyry janyma aiazdai batyp, júregime shanshýdai qadaldy. Jaýjúrek Mahambet:
«At jigittiń – maidany,
Qylysh – jannyń dármeni,
Ólim – Haqtyń pármeni!» – degendi qalai dóp aitqan?!.
Saparlas dosym Aspandiiar Baqsiyquly: «Imash aǵanyń Saraishyǵyna sálem bereiik!» – dedi. Ras, bul – perzenttik paryzymyz.
Aibyny asqaq Abylaihan: «Sheshenniń sózi ólmeidi, tektilerdiń isi, izi óshpeidi! Butaqqa sý, urpaqqa Rýh bermeseń – kógermeidi!» degende, arǵy alapat babasy Kúlteginniń kieli rýhynan qýat alǵan shyǵar-aý…
Kóshpendiniń qasietin tanyp, alashtyń aibaryn qalqan qylǵan Nurǵalidyń namysty uly – Imanǵali da keshegi «Ultshyldyq – ultty táýeldilikten, kiriptarlyqtan azat etýdiń jalǵyz joly» – degen Shoqaidyń Mustafasynan mámilege mashyqtanyp, kúndelikti kúibeńnen biik, ultynyń uly maqsattaryna umtylýdy murat tutypty. Imekeńniń parasat-paiymy – qyzmetke kesirin tigizbei, mansaptyń menmendigin bilgizbei, pánidiń bátýasyzdyǵyn paryqtaýǵa jetip, handardyń qasietti kózindei Saraishyq dúniege keldi. «Óli razy bolmai, tiri baiymaidy», tarihtyń tarlan tulǵalaryna baǵyshtap, quran túsirdik…
…Kenet, kóligimiz kilt kidirip, ońǵa buryldy. Qalyń oiǵa kómilip otyryp, basymdy áinekke soǵyp aldym. Á degenshe, nán qorymnyń qaqpasyna toqtadyq. Sasqalaqtaǵan júrgizýshi jigit: «Ózim de túsinbei qaldym, tejeýishti baspasam da, máshinem kilt toqtady?!.» – dep, abdyrap, aqtalyp jatty…
Aspandiiar birden: «Munda Nurǵali ata jatyr ǵoi, Imanǵali aǵanyń ákesi!» – dedi. Nurǵali atanyń beiitin kórgende, kóz aldyma ne túsim, ne óńim ekendigi belgisiz, basymnan keshken ǵajaiyp ýaqiǵadaǵy: «Qaraǵym, qudai úshin ister isińdi umytpaǵaisyń! – degen qariia keldi. Dáp sol aqsaqal…
…Allah taǵala bir kúni Musa paiǵambardan: «Ái, Musa! Men úshin jasaǵan amalyń bar ma?» – dep suraidy. Sonda Musa (a.s.): «Ýa, Rabbym! Sen úshin namaz oqydym, oraza ustadym, sadaqa berdim, sájde jasadym. Saǵan maqtaý aittym, kitabyńdy oqydym, seni eske aldym«, – dep jaýap beredi. Muny estigende, Allah taǵala: «Ái, Musa! Bunyń bári óziń úshin: namaz – seniń jolkórsetýshiń, oraza – qalqanyń, sadaqa – ózińe kóleńke, sájdedegi aitqan tasbihtaryń – jumaqta ózińe saialy aǵash bolady. Kitabymdy oqýyń – sándi sarai men hor qyzyna qolyńdy jetkizedi. Meni eske alýyń – ózińe sáýle bolyp jaryǵyn tógedi. Al, sonda taza Men úshin ne istediń?..» – deidi. Musa paiǵambar sasqalaqtap: «Ýa, Allah taǵalam! Sen úshin jasalatyn amal bolsa, bildirshi, men sony jasaiyn?!.» – dep suraidy. Sol kezde Uly Jaratýshymyz: « Ái, Musa! Men úshin bireýdi ózińe dos tuta bildiń be?!.» – deidi. Sonda baryp, Musa paiǵambar (a.s.) Allah taǵalanyń jaqsy kórgen pendesin – jaqsy kórýdiń qanshalyqty mańyzdy ekendigin túsinedi…
Tús-tylsymnyń tereńi, bálkim, Imekeńniń halyqtyń zor qurmeti men asqaq abyroiyna bólenýiniń qupiiasy – qai jumysty da julqyna kóterip, jumyla atqarýynda ekendigine meńzedi me eken?!. «Haq súigendi, halqy súier» degen burynǵylar, Tasmaǵambetovtyń temirdei tártibi men kásibi iskerligine kózi jetip, kóńili sengen jurty ystyq yqylasyn aiaǵan emes. Musa paiǵambar (a.s.) jaiyndaǵy ýaǵyz-áńgime – bizdiń osy bilik-boljamymyzdyń shyndyqtan shetin ketpegendigin aiqyndaityndai.
…Joǵarydan Kók aspan qulamasa,
Órshil rýhyń – Aq tulpar sulamasa,
Tómendegi Qara jer aiyrylmasa,
Boida qýat-qanatyń qaiyrylmasa…
Sen – tuiaǵy Táńirshil Kók túriktiń,
Jasymaǵyn! –
Ózisiń tektiliktiń!
Jaralǵansyń shyqqan Kún shapaǵynan,
Bulttar úrkip, jasampaz ataǵyńnan!
Maqtaýyńa jetpespin jyrlap qansha,
Jaisań ǵumyr keshesiń Kún batqansha!!!
…Nurǵali atamyzdyń beiitiniń basynda uzaq otyryp, Quran oqydym.
Atyraý qalasyna tuiaq ilindirip, Dildá apama habarlastym. «Apa, Nurǵali atanyń basyna baryp, quran oqyp qaittym» – dedim. «Qabyl etsin! Qara shalym bir aýnap túsken eken! Alla razy bolsyn!» – degen Dildá apamnyń daýysy tarǵyldanyp ketti…
…Baiansyz bir dúnie…
Jetinshi túiin
…Men áke-sheshemniń enshiles balasymyn. Aiaýly anashymnnan erterek airyldym. «Jalǵyzdyq – Qudaiǵa jarasqan!» dep, shariǵattyń jolymen ákeme serik taptyq. Qalanyń tar páter, taǵylaý bolmysyn jatyrqaǵan ákem: «Áziret Sultan babamnyń qasietti topyraǵy ǵoi» – dep, kempirin ertip, qazaqtyń qaiym handarynyń pyraǵy baiyz tapqan kieli Túrkistanǵa turýǵa niet qyldy…
…Seksen jastyń seńgirine jetken ákem qaqaǵan qystyń jaryq túse qoimaǵan, alakeýim, qarańǵy bir qasat tańynda Túrkistannan Almatyǵa telefon soqty. Aqsaqaly bar úidiń beimaza ýaqyttaǵy tyqyrǵa sekemdenip otyratyn ádeti. Kálimany qaitalap, tutqany tyńdadym. Sóitsem, ózimniń kókem: «Balam, men Nursultannyń dáý kók bairaǵyn kórdim!» – dep, máz-meiram. Qazaq: «Kúlseń – kárige kúl» – demei me, jasy kelgen adam bolǵasyn men de: «Qutty bolsyn, kóke! Kórimdigińiz daiyn!» – dep, jatyrmyn.
Al, ákem aqyly tolysyp, parasaty tazarǵan aqsaqaldyń áńgimesin jalǵastyra berdi: «Keshe kók jáshikten Nursultannyń kelbetin anyq kórdim. Bilýimshe, Nursultan sharshańqyrap, jalǵyzsyrańqyrap júrgen siiaqty! El basqarý, jurttyń báriniń kóńilinen shyǵý, ǵasyrlar bodaýynda júni jyǵylyp, júregi shailyqqan qazaqty silkintip-oiatyp, el qataryna qosý – Nusultandai saiypqyran ǵana kótere alatyn almas semser. Bul semserdiń salmaǵyn igerip, júzine saq bolmasa, qiyp túsýi de lezde. «Patshaǵa til tigizý – kúná», deidi shariǵat. Patsha – milliondardyń arasynan tańdaǵan Haqtyń súigen quly ǵoi…»
Mineki, meniń seksennen asqan ákemniń áýezdi áńgimesi osyndai. Sóitsem, kókemniń kózi Astanadaǵy eń úlken el bairaǵyn teledidardan shalyp qalypty. Egde kisi soǵan qatty tebirenip, túnimen kempirine qaitalap aityp, tańsárisinde shydamai, telefon shalǵan eken. Talas joq, Astana tórindegi záýlim kók bairaq – ultty jaqsy kórýdiń, ulty úshin masattanýdyń, ulttyń rýhyn asqaqtatýdyń jarqyn kórinisi.
Aqordanyń ákimi Imanǵali meniń ákeme týralyǵymen, shynshyldyǵymen unaityn. Týrasyn aitqannyń – týǵanyna jaqpaityny belgili. Ákem keide: «Shyndyq ustaradan da ótkir: ne qolyńdy kesedi, ne jolyńdy kesedi. Imashjan, arandap qalmasa bolar edi!» – dep, mazasyzdanyp qalsa, kelesi bir kúni bolashaǵynyn zor úmit kútken Imekeń týraly airyqsha shabytpen: «Túiege mingen – qudaiǵa jaqyn!» – dep, qýtyńdap qalatyn. Mundai sátterde jaz kúnindei jadyrap, dombyrany suratyp alyp, janǵa jumsaq bir áýenderdi shertip jatatyn.
«Toqsanǵa jasqa jetkenimde, men Nursultannyń Astanasyna baryp, asqaq Arqanyń salqar samalyn jutamyn, erke Esildiń sýyna shomylamyn, aibatty Aqordany kóremin, qazaqtyń Kók bairaǵyn súiemin!» – dep júrgende, toqsan jasqa toǵyz ai jete almaǵan meniń ardaqty ákem Ánýarbek, shyndyǵynda, kózi ashyq, kókiregi oiaý, naǵyz «aqyldy qariia – aǵyp jatqan dariia» edi…
Uly otan soǵysynda tizelikten qan keship, et baýyr jaqynnyń da, qandy kóbe joldastyń da qazasyn kóp kórgen, tar zamannyń talai taýqymetterin tartqan, ashtyq janyna tiip, jalańashtyq jambasyna batqan aiaýly áketaiym nannyń qiqymyn terip jeitin; jándikti jábirlemeitin; kisini kústánalamaityn; qara tiyndy qanaǵat tutatyn; qazaqtyń kemshiligin kórgisi kelmeitin; eshkimdi bótensip, bólip-jarmaityn; Nursultan Ábishulynyń aty shyqqan jerde: «Bilik aitý ońai, bilip aitý qiyn» – dep, erekshe jaqsy kórip, tebirenip otyratyn…
Otty kórgen, kópti «tergen» ákem Nursultan Ábishulynyń, ásirese, ardagerlerge kómegine rizashylyǵyn ár sháidyń ústinde qaitalap: «Nursultan – tegin adam emes!» – dep, rýhtanyp otyrýshy edi…
Senim – qymbat ta qasterli qasiet. Eliniń senimin aqtaýy úshin Elbasy da – jaqyn serikterine senim artady. Elbasynyń el tizginin ustaǵan osynaý jiyrma jylynda senimine sekem túsirmei, sózimen ári isimen tolyq aqtaǵan serikteriniń biregeii – Imanǵali Tasmaǵambetov. Meniń ákem: «Sardar qulasa, sarbaz tozady» degendi, Imanǵalidan artyq eshkim túsinbedi-aý!» – dep, jii qapalanyp otyratyn. Átteń, saǵatty satyp alǵanyńmen, ýaqytty satyp ala almaityn ashy aqiqattyń kermek dámi ý men záhár tatidy…
…Men sońǵy kezde ákemdi kóp oilap, túsimde jii kóretin boldym. Maǵynasy tereń áńgimeleri tym-tym alystan, belgisiz bir qupiia álemnen qulaǵyma emis-emis talyp jetkendei bolady. «Suńqar ushsa –tuǵyry qalady, shynar qulasa – túbiri qalady» degen ras eken, taiaý kúnderi ákemniń kózi tirisinde aitqan: «Yntymaǵynyń ydyrap, aýyzbirliginiń ada bolǵandyǵynan – májnún qazaǵym úsh ǵasyr jatqa talanyp, bótenge kiriptar boldy ǵoi…» – degenin qasymda turǵandai tup-tunyq, ap-anyq estidim… Ile-shala asa qýatty, zor daýys bylai dedi:
Bir bieniń eki emshegi,
Biri ketse – súti joq.
Bir túieniń eki órkeshi,
Biri ketse – kúshi joq!!!
Myńjan BAIJANIN
