مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بٷركٸتباي اياعان كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸ مٷلدەم جوعالىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸ تۋرالى كٷدٸگٸن ايتتى.
«تاياۋدا قر پرەمەر-مينيسترٸ كەرٸم مەسٸموۆتىڭ رەسەي پرەمەرٸ دميتريي مەدۆەدەۆپەن كەزدەسۋٸبارىسىندا قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارى كەنەسارى حان مەن كەيكٸ باتىرعا قاتىستى مەسەلە كٶتەرٸلۋٸن جاقسى نىشان دەپ باعالايمىن. قازاقستان بۇعان دەيٸن دە وسى مەسەلەنٸ بٸرنەشە مەرتە كٶتەرگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار, تاريحشىلار مەن جۋرناليستەردەن قۇرالعان توپ ارنايى سانكت - پەتەربورعا دا باردى. بٸراق, بۇل شارالار نەتيجە بەرمەدٸ, سەبەبٸ مۇراعاتتاردا ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسى بويىنشا كٶپتەگەن جەدٸگەرلەرگە قاتىستى مەلٸمەتتەر قۇپييا بولادى. ياعني, جوعارى جاقتان رۇقسات بەرٸلمەسە, ولار عيماراتقا كٸرگٸزبەيدٸ دە, كٶرسەتپەيدٸ دە. ال ەندٸ دميتريي مەدۆەدەۆ كەيكٸ باتىر مەن كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸن استاناعا قايتارىپ بەرۋ جاعىن قاراستىرۋعا ۋەدە بەردٸ عوي. دەمەك, سەڭ قوزعالدى, ياعني بٸز جاقسى حابار كٷتۋٸمٸز كەرەك», - دەپ توقتالدى ب. اياعان «قازاقپارات» اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇحباتىندا.
سونىمەن قاتار ول عالىم رەتٸندە بۇل مەسەلەدەگٸ ٶزٸنٸڭ كٷدٸگٸن ايتتى. ەسٸرەسە, بۇل كەنەسارى حاننىڭ باسىن قايتارۋ مەسەلەسٸندە تۋىنداۋى مٷمكٸن. «كەزٸندە كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ بولعانى راس, ونى عالىمدار كٶرگەندٸگٸ تۋرالى حابارلانعان ەدٸ. الايدا, كەيٸننەن باس سٷيەك جوعالىپ كەتەدٸ. وسى رەتتە بۇدان كەيٸن دە تابا المايمىز با دەپ قورقامىن»,-دەپ ويىمەن بٶلٸستٸ ول.
دەگەنمەن دە, بٷركٸتباي اياعان ەكٸ ەلدٸڭ ٷكٸمەت باسشىلارى اراسىندا بۇل مەسەلە كٶتەرٸلگەننەن كەيٸن, كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸ تابىلۋى مٷمكٸندٸگٸن دە جوققا شىعارمادى. ونىڭ پايىمىنشا, وسىعان بايلانىستى دەرەۋ ٷكٸمەت تاراپىنان ارنايى كوميسسييا قۇرۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا عالىم قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى جاقسى قارىم-قاتىناستى ۇتىمدى پايدالانىپ, كەتكەن قۇندىلىقتاردى قايتارىپ الۋ كەرەك ەكەنٸن ايتتى.
«جالپى, ەلەمدٸك تەجٸريبەگە توقتالاتىن بولسام, كەزٸندە وتارلاۋشى بولعان ەلدەر كەيٸننەن ٶزگە حالىقتاردان جيناعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قايتاردى. مەسەلەن, فرانتسييا مەن انگلييا, گوللاندييا بۇرىنعى وتارىندا بولعان ەلدەرگە جەدٸگەرلەرٸن قايتارىپ بەردٸ. ٶتكەن عاسىرلاردا ەۋروپا تاسىعان جەدٸگەرلەردٸ قايتارىپ بەرۋگە تىرىسىپ باقتى. ٶكٸنٸشكە قاراي, رەسەي ورتالىق ازييا مەن كاۆكاز ەلدەرٸنٸڭ قۇندىلىقتارىن بەرمەي وتىر. كۋنستكامەرادا جەنە ٶزگە دە مۇراعاتتاردا كٶپتەگەن ۇلتتىق مۇرالار جاتقاندىعى بەلگٸلٸ جاعداي. وسى رەتتە «قايتارا ما ەكەن جەنە قاي دەڭگەيدە قايتارادى, سونداي-اق نە تاۋىپ الامىز?» دەگەن ساۋال تۋىندايدى»,-دەدٸ عالىم.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, ەندٸ كەيكٸ باتىردىڭ باس سٷيەگٸن ناقتىلاۋ ٷشٸن مەديتسينالىق, پوپۋلياتسييالىق گەنەتيكانىڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانۋ كەرەك. وسى سالانىڭ ماماندارى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە جەنە باسقا دا مەكەمەلەردە دە بار. «جالپى كەنەسارى مەن كەيكٸ باتىردىڭ ۇرپاقتارى ەلٸمٸزدە بار, وسى رەتتە گەنەتيكالىق ساراپتاما ارقىلى انىقتاۋعا ەرەكشە مەن بەرگەن جٶن»,-دەدٸ ول.
بۇدان بۇرىن حابارلانعانداي, كۋنستكامەرا قازاقستاننىڭ باتىرى كەيكٸنٸڭ باس سٷيەگٸن قايتارۋعا ەزٸر. رعا ۇلى پەتر اتىنداعى انتروپولوگييا جەنە ەتنوگرافييا مۋزەيٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەفيم رەزۆاننىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدٸڭ فەدەرالدىق تٸزٸمٸندەگٸ جەدٸگەردٸ فەدەرالدىق زاڭعا سەيكەس نەمەسە رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ جارلىعىمەن قايتارىلۋى ىقتيمال. مۇراجاي باسشىلىعى پەتەربورداعى قازاقستان كونسۋلىنا نىساندى قايتارۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ بەرگەن.
ەسكە سالا كەتسەك, قازاق حاندىعىنىڭ سوڭعى حانى - كەنەسارى قاسىمۇلى (1802-1847) وتارلاۋشىلارعا قارسى 1837-1847 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كٶسەمٸ بولدى. ول اتاقتى شىڭعىس حاننىڭ 27-ٸنشٸ ۇرپاعى, ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسٸ. 1802 جىلى كٶكشەتاۋ ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن.
1847 جىلى كەنەسارى حان قىرعىزستاننىڭ جەتٸجال جوتاسىنىڭ وڭتٷستٸك الابىنداعى كەكٸلٸك-سەڭگٸر اڭعارىندا ايۋاندىقپەن ٶلتٸرٸلەدٸ. جاۋلارى ونىڭ باسىن كەسٸپ الىپ, ورىس ەكٸمشٸلٸگٸنە جٸبەردٸ. كنياز گورچاكوۆ كەنەسارىنىڭ باسىن باتىس سٸبٸر باس باسقارماسىنداعى «كەنەسارى بٷلٸگٸ تۋرالى» ٸسكە قوسىپ ساقتاۋعا بۇيرىق بەردٸ.
ال, كەيكٸ (نۇرماعانبەت) كٶكەمبايۇلى (1871-1923) - 1916 جىلعى تورعايدا بولعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باتىرى, اتاقتى مەرگەن. ازان شاقىرىلعان شىن اتى - نۇرماعامبەت. كەيكٸ كٶكەمبايۇلى رەسەي پاتشاسىنىڭ 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعى سەبەپ بولعان (ەل اۋزىندا «ييۋن جارلىعى» دەپ اتالادى) تورعاي قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە العاشقى كٷندەرٸنەن بەلسەنە ارالاسىپ, سول كٶتەرٸلٸستٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولدى.
حالىق باتىرى امانگەلدٸ يمانوۆ ٶلگەننەن كەيٸن كەيكٸ باتىر قۋعىنعا ۇشىرايدى. بۇل سٷرگٸن تورعايدا كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن دە تولاستامايدى. بٸراز جىل ۇلىتاۋ, قىزىلقۇم جاعىندا بوي تاسالايدى. كەيٸن قىزىل ەسكەرلەر ۇستاپ الىپ, ايۋاندىقپەن ٶلتٸرەدٸ. ولار مەرگەننٸڭ ەكٸ قولى مەن باسىن كەسٸپ الادى. كەيٸن مەرگەننٸڭ باس سٷيەگٸن ورىنبورعا جٶنەلتەدٸ, ال 1926 جىلى رەسپۋبليكا استاناسى قىزىلورداعا كٶشۋٸنە بايلانىستى, سانكت-پەتەربورعا جٸبەرٸلەدٸ. ول قازٸر سانكت-پەتەربورداعى انتروپولوگييالىق قوردىڭ كۋنستكامەراسىندا ساقتاۋلى.
