Memleket tarihy institýtynyń direktory Búrkitbai Aiaǵan Kenesary hannyń bas súiegi múldem joǵalyp ketýi múmkin ekendigi týraly kúdigin aitty.
«Taiaýda QR Premer-Ministri Kárim Másimovtyń Resei Premeri Dmitrii Medvedevpen kezdesýibarysynda qazaqtyń uly tulǵalary Kenesary han men Keiki batyrǵa qatysty másele kóterilýin jaqsy nyshan dep baǵalaimyn. Qazaqstan buǵan deiin de osy máseleni birneshe márte kótergen bolatyn. Sonymen qatar, tarihshylar men jýrnalisterden quralǵan top arnaiy Sankt - Peterborǵa da bardy. Biraq, bul sharalar nátije bermedi, sebebi muraǵattarda úkimettiń qaýlysy boiynsha kóptegen jádigerlerge qatysty málimetter qupiia bolady. Iaǵni, joǵary jaqtan ruqsat berilmese, olar ǵimaratqa kirgizbeidi de, kórsetpeidi de. Al endi Dmitrii Medvedev Keiki batyr men Kenesary hannyń bas súiegin Astanaǵa qaitaryp berý jaǵyn qarastyrýǵa ýáde berdi ǵoi. Demek, seń qozǵaldy, iaǵni biz jaqsy habar kútýimiz kerek», - dep toqtaldy B. Aiaǵan «QazAqparat» agenttigine bergen suhbatynda.
Sonymen qatar ol ǵalym retinde bul máseledegi óziniń kúdigin aitty. Ásirese, bul Kenesary hannyń basyn qaitarý máselesinde týyndaýy múmkin. «Kezinde Kenesarynyń bas súiegi bolǵany ras, ony ǵalymdar kórgendigi týraly habarlanǵan edi. Alaida, keiinnen bas súiek joǵalyp ketedi. Osy rette budan keiin de taba almaimyz ba dep qorqamyn»,-dep oiymen bólisti ol.
Degenmen de, Búrkitbai Aiaǵan eki eldiń úkimet basshylary arasynda bul másele kóterilgennen keiin, Kenesary hannyń bas súiegi tabylýy múmkindigin de joqqa shyǵarmady. Onyń paiymynsha, osyǵan bailanysty dereý Úkimet tarapynan arnaiy komissiia qurý kerek. Bul turǵyda ǵalym Qazaqstan men Resei arasyndaǵy jaqsy qarym-qatynasty utymdy paidalanyp, ketken qundylyqtardy qaitaryp alý kerek ekenin aitty.
«Jalpy, álemdik tájiribege toqtalatyn bolsam, kezinde otarlaýshy bolǵan elder keiinnen ózge halyqtardan jinaǵan ulttyq qundylyqtaryn qaitardy. Máselen, Frantsiia men Angliia, Gollandiia burynǵy otarynda bolǵan elderge jádigerlerin qaitaryp berdi. Ótken ǵasyrlarda Eýropa tasyǵan jádigerlerdi qaitaryp berýge tyrysyp baqty. Ókinishke qarai, Resei Ortalyq Aziia men Kavkaz elderiniń qundylyqtaryn bermei otyr. Kýnstkamerada jáne ózge de muraǵattarda kóptegen ulttyq muralar jatqandyǵy belgili jaǵdai. Osy rette «qaitara ma eken jáne qai deńgeide qaitarady, sondai-aq ne taýyp alamyz?» degen saýal týyndaidy»,-dedi ǵalym.
Onyń sózine qaraǵanda, endi Keiki batyrdyń bas súiegin naqtylaý úshin meditsinalyq, popýliatsiialyq genetikanyń múmkindigin paidalaný kerek. Osy salanyń mamandary Nazarbaev Ýniversitetinde jáne basqa da mekemelerde de bar. «Jalpy Kenesary men Keiki batyrdyń urpaqtary elimizde bar, osy rette genetikalyq saraptama arqyly anyqtaýǵa erekshe mán bergen jón»,-dedi ol.
Budan buryn habarlanǵandai, Kýnstkamera Qazaqstannyń batyry Keikiniń bas súiegin qaitarýǵa ázir. RǴA Uly Petr atyndaǵy Antropologiia jáne etnografiia mýzeii direktorynyń orynbasary Efim Rezvannyń aitýynsha, Reseidiń federaldyq tizimindegi jádigerdi federaldyq zańǵa sáikes nemese Resei Prezidentiniń jarlyǵymen qaitarylýy yqtimal. Murajai basshylyǵy Peterbordaǵy Qazaqstan konsýlyna nysandy qaitarý úshin ne isteý kerektigin aityp bergen.
Eske sala ketsek, Qazaq handyǵynyń sońǵy hany - Kenesary Qasymuly (1802-1847) otarlaýshylarǵa qarsy 1837-1847 jylǵy ult-azattyq qozǵalysynyń kósemi boldy. Ol ataqty Shyńǵys hannyń 27-inshi urpaǵy, Abylai hannyń nemeresi. 1802 jyly Kókshetaý óńirinde dúniege kelgen.
1847 jyly Kenesary han Qyrǵyzstannyń Jetijal jotasynyń ońtústik alabyndaǵy Kekilik-Seńgir ańǵarynda aiýandyqpen óltiriledi. Jaýlary onyń basyn kesip alyp, orys ákimshiligine jiberdi. Kniaz Gorchakov Kenesarynyń basyn Batys Sibir bas basqarmasyndaǵy «Kenesary búligi týraly» iske qosyp saqtaýǵa buiryq berdi.
Al, Keiki (Nurmaǵanbet) Kókembaiuly (1871-1923) - 1916 jylǵy Torǵaida bolǵan ult-azattyq kóterilisiniń batyry, ataqty mergen. Azan shaqyrylǵan shyn aty - Nurmaǵambet. Keiki Kókembaiuly Resei patshasynyń 1916 jylǵy maýsym jarlyǵy sebep bolǵan (el aýzynda «iiýn jarlyǵy» dep atalady) Torǵai qazaqtarynyń ult-azattyq kóterilisine alǵashqy kúnderinen belsene aralasyp, sol kóterilisti uiymdastyrýshylardyń biri boldy.
Halyq batyry Amangeldi Imanov ólgennen keiin Keiki batyr qýǵynǵa ushyraidy. Bul súrgin Torǵaida Keńes ókimeti ornaǵannan keiin de tolastamaidy. Biraz jyl Ulytaý, Qyzylqum jaǵynda boi tasalaidy. Keiin qyzyl áskerler ustap alyp, aiýandyqpen óltiredi. Olar mergenniń eki qoly men basyn kesip alady. Keiin mergenniń bas súiegin Orynborǵa jóneltedi, al 1926 jyly respýblika astanasy Qyzylordaǵa kóshýine bailanysty, Sankt-Peterborǵa jiberiledi. Ol qazir Sankt-Peterbordaǵy antropologiialyq qordyń kýnstkamerasynda saqtaýly.
