پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى 2017 جىلى ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق دامۋى, تۇراقتىلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن مەن-ماڭىزى جوعارى 10 نەگٸزگٸ وقيعاعا شولۋ جاسادى. كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸنٸڭ اقپارات الماسۋ الاڭىندا اتالعان ينستيتۋت ديرەكتورى ەرلان قارين بيىل ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن اسا ماڭىزدى سانالاتىن وقيعالار تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
بٸرٸنشٸ ماڭىزدى وقيعا – ەلەمدٸك تاۋار نارىقتارىنىڭ بٸرتە-بٸرتە قالىپقا كەلۋٸ, ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ەكونوميكالارىندا كونيۋنكتۋرانىڭ جاقسارۋى.
ينستيتۋت ديرەكتورى 2017 جىلى əلەمدٸك تاۋار نارىعىنىڭ قالىپقا كەلۋٸ كٷتٸلەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ مەن ونىڭ جىل بويى 50-65 دوللار ارالىعىندا تۇراقتالۋى نəتيجەسٸندە 2017 جىلى مۇنايدىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسى بىلتىرعى كٶرسەتكٸشتەن شامامەن 20-25%-عا ارتادى. بۇل قازاقستان شيكٸزات ەكونوميكاسىنىڭ 2-2,5% مٶلشەرٸندە ەلەۋلٸ ٶسٸمٸن كٶرسەتەدٸ.
ەكٸنشٸ ماڭىزدى وقيعا رەسەي, قىتاي, اقش, تٷركييا جəنە يران سيياقتى مەملەكەتتەردٸڭ ٸشكٸ ساياسي ٷدەرٸستەرٸنە بايلانىستى.
سپيكەردٸڭ ايتۋىنشا, 2017 جىل ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ ترەندتەردەن بٶلەك, سىرتقى ويىنشىلاردىڭ ٸشكٸ ساياسي ٷدەرٸستەرٸ دە ايتارلىقتاي ماڭىزدى بولادى. «بيىل رەسەيدە پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا دايىندىق جٷرەدٸ. سونىمەن قاتار, كٷزدە قىتايدا ەڭ باستى ساياسي وقيعا – كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ حٸح سەزٸ ٶتەدٸ. وندا قكپ وك-نٸڭ, قكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ جəنە قكپ وك ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتٸنٸڭ قۇرامى ەدəۋٸر جاڭارادى دەپ كٷتٸلەدٸ.
اقش-تا جاڭا əكٸمشٸلٸكتٸڭ كەلۋٸمەن نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردا جاڭا توپتار قالىپتاسادى. اپپارات الاڭىنىڭ قايتا قۇرىلۋىنان ەلدٸڭ جاھاندىق ستراتەگيياسى əرٸ قاراي قالاي əزٸرلەنەتٸنٸ شەشٸلەدٸ. بٸر جاعىنان, اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق, رەسەيدٸڭ بەلسەندٸلٸگٸ مەن قىتايدىڭ قارقىندى ٶسۋٸ جاعدايىندا اقش ورتالىق ازييا ايماعىندا ٶز مٷددەسٸن ساقتاپ قالسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن مەملەكەتتەردٸڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە قاتىستى ٸس-əرەكەتتەرٸ كٶپ جاعدايدا «ترامپ فاكتورىنا» بايلانىستى بولادى.
تٷركيياداعى كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا قاتىستى رەفەرەندۋم مەن ەلدٸڭ پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە كٶشۋٸ, سونداي-اق, وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ٶتەتٸن يرانداعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ دا اسا ماڭىزدى وقيعالار بولىپ تابىلادى. جالپى العاندا, ايماقتاعى جəنە ايماقتان تىس نەگٸزگٸ ويىنشىلاردىڭ ٸشكٸ ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ جاڭا كەزەڭٸنە ٶتۋٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدارىنىڭ ودان ارعى تراەكتوريياسىنا جاناما دا, تٸكەلەي دە əسەرٸن تيگٸزەدٸ», – دەيدٸ قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
كەلەسٸ ماڭىزدى وقيعا ورتالىق ازييا حالقىنىڭ دەموگرافييالىق جاعدايىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.
سپيكەر 2017 جىلى ورتالىق ازييانىڭ دەموگرافييالىق دامۋىندا بەتبۇرىس بولاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. «ايماقتىڭ حالقى 1991 جىلى 51 ملن بولسا, سوڭعى 25 جىل ٸشٸندە حالىقتىڭ سانى 34,4%-عا ۇلعايىپ, 2016 جىلدىڭ باسىندا 68,6 ملن ادامدى قۇرادى. ال سوڭعى 5 جىلدا ٶسٸمنٸڭ ورتاشا قارقىنى 1,2%-دان 1,7%-عا دەيٸن جەتكەن. وسىنداي وڭ ٷردٸستٸڭ ساقتالۋى 2017 جىلى ورتالىق ازيياداعى حالىق سانىنىڭ 70 ميلليونعا جەتۋٸنە نەمەسە ودان دا اسىپ جىعىلۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», – دەپ مەلٸمدەدٸ ە.قارين.
ايماقتاعى تاعى بٸر ماڭىزدى وقيعالاردىڭ بٸرٸ ٶزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىلىعىمەن بايلانىستىرىلىپ وتىر.
ينستيتۋت ديرەكتورى اتاپ ٶتكەندەي, 2017 جىل ٶزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىلىعى ٷشٸن العاشقى əرٸ ماڭىزدى جىل بولماق. وسى جىلدىڭ «حالىقپەن ديالوگ جəنە ادام مٷددەسٸ جىلى» دەپ جارييالانۋى, مەملەكەتتٸك باسقارۋ جəنە سوت جٷيەسٸن جاڭعىرتۋعا, سونداي-اق, ەلدٸڭ əلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سالاسىن ىرىقتاندىرۋعا قاتىستى جارييالانعان نەگٸزگٸ رەفورمالار ۇلتتىق ماڭىزعا يە بولىپ قانا قويماي, بٷكٸل ايماقتىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرمەك.
تٷرٸكمەنستان مەن قىرعىزستانداعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋلار دا ايماقتاعى ماڭىزدى وقيعالار قاتارىنا كٸردٸ.
سپيكەر بيىل تٷرٸكمەنستان مەن قىرعىزستاندا پرەزيدەنتتٸك سايلاۋلار ٶتەتٸنٸنە نازار اۋداردى.
ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن اسا ماڭىزدى التىنشى وقيعا – تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنٸستەر كونتەكسٸندە ايماقتا تەررورلىق قاۋٸپ-قاتەرلەردٸڭ ساقتالۋى.
ينستيتۋت ديرەكتورى سيرييا مەن يراكتا قاقتىعىستاردىڭ جالعاسۋىنا بايلانىستى تەرروريزم قاۋٸپ-قاتەرٸ ەرٸ قاراي دا قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى حالىقارالىق كٷن تəرتٸبٸن قالىپتاستىراتىنىن اتاپ ٶتتٸ. «سونىڭ شەڭبەرٸندە ورتالىق ازييانىڭ كەيبٸر ەلدەرٸندە راديكاليزمنٸڭ ٸشكٸ العىشارتتارى مەن تەرروريزم قاۋپٸ ساقتالىپ قالادى. تاياۋ شىعىستاعى احۋالدىڭ ٶزگەرۋٸ جاعدايىندا ورتالىقازييالىق سودىرلاردىڭ قايتا كەلۋ قاۋپٸ دە بار», – دەيدٸ ول.
جەتٸنشٸ ماڭىزدى وقيعا – اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىقتىڭ ساقتالۋى.
ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ شولۋىنا سەيكەس, 2017 جىلى اۋعانستانداعى ٸشكٸ ساياسي جاعداي ٶتە كٷردەلٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. نەگٸزگٸ سىن-قاتەرلەر كٶپ جاعدايدا ەلدٸڭ سولتٷستٸگٸ, شىعىسى مەن وڭتٷستٸگٸندەگٸ شەكارالاس ايماقتارداعى «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ əسكەري بەلسەندٸلٸگٸنە, سونداي-اق, دايش پەن əل-كايدانىڭ بەلگٸلٸ بٸر جاقتاستارىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى تۋىنداۋى مٷمكٸن.
كەلەسٸ ماڭىزدى وقيعا ورتالىق ازييا حالقىنىڭ ينتەرنەتتەگٸ بەلسەندٸلٸگٸنە بايلانىستى.
سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازييادا ينتەرنەت پەن əلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ قولداناتىن حالىق ٷلەسٸنٸڭ ارتۋى بايقالادى. 2010 جىلدان بەرٸ ونىڭ كٶلەمٸ 2 ەسەگە ۇلعايدى – 14,5 ملن ادامنان 29,9 ملن-عا دەيٸن. شولۋعا سەيكەس, بيىل ورتالىق ازييادا ينتەرنەت قولدانۋشىلار سانى كەمٸندە 30 ملن ادامعا نەمەسە ايماق حالقىنىڭ 45%-ىنا جەتەدٸ.
توعىزىنشى ماڭىزدى وقيعا – ورتالىق ازييا ايماعىندا قىتايلىق ينۆەستيتسييا ٶسٸمٸنٸڭ جالعاسۋى.
بولجام بويىنشا, 2017 جىلى قىتايدىڭ ايماقتاعى ەكونوميكالىق ٷردٸسكە ارالاسۋى نىعايا تٷسەدٸ. وعان قىتايدىڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن باستى ساۋدا سەرٸكتەسٸ رەتٸندەگٸ پوزيتسيياسىنىڭ ساقتالۋى مەن ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋى قوزعاۋشى كٷش بولۋى مٷمكٸن.
ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جٷرگٸزگەن شولۋعا سەيكەس, ايماقتاعى ونىنشى ماڭىزدى وقيعا – ەلەمدٸك اۋقىمى بار اسا ماڭىزدى ٸس-شارالاردى ٶتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرعان قازاقستاننىڭ بيىل ەلەم نازارىندا بولۋى.
بيىل قازاقستان ايماقتىق جəنە حالىقارالىق ٷدەرٸستەرگە بەلسەندٸ قاتىسادى. 2017 جىلدان باستاپ ەلٸمٸز بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەلەرٸ قۇرامىنا ەندٸ, سونىمەن بٸرگە, قازاقستان ۋنيۆەرسيادا-2017, ەكسپو-2017, شىۇ سامميتٸ جəنە اٶسشك باستاماسىنىڭ 25 جىلدىعى سيياقتى ماڭىزدى حالىقارالىق وقيعالاردىڭ الاڭىنا اينالادى. وسى ورايدا, ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ شولۋىنا سەيكەس, بيىل قازاقستاننىڭ ەلەم نازارىندا بولۋى ايماقتاعى اسا ماڭىزدى ونىنشى وقيعا سانالىپ وتىر.
ايدار ٶرٸسباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
