قازاقستان حالىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ەرلان قوشانوۆ اقمولا وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا قوعام ٶكٸلدەرٸمەن, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن, عىلىمي-ساراپشىلىق قاۋىمداستىقپەن جەنە ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەر ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەستٸ. كەزدەسۋلەردٸڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «جاڭا تاريحي كەزەڭدەگٸ قازاقستاننىڭ ٶزەكتٸ مٸندەتتەرٸ» اتتى جولداۋىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن تٷسٸندٸرۋ جەنە ولاردى ٶڭٸردە ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋ جولدارىن تالقىلاۋ بولدى.
فوتو: قازاقستان حالىق كەڭەسٸ
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى – قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭدەگٸ دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار قۇجات. وندا ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن نىعايتۋ, تەرەڭ تەحنولوگييالىق جاڭعىرۋ جەنە ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ اۋقىمدى مٸندەتتەر بەلگٸلەنگەن. ولاردى ٸسكە اسىرۋ قازاقستاننىڭ بولاشاعى ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزعا يە جەنە مەملەكەت پەن قوعام كٷش-جٸگەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸن, سونداي-اق ٶڭٸرلەردٸڭ بەلسەندٸ قاتىسۋىن تالاپ ەتەدٸ.
كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا ارناعان سٶزٸندە ەرلان قوشانوۆ اتالعان مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋعا بەرٸك نەگٸز سوڭعى جەتٸ جىلدا جٷرگٸزٸلگەن اۋقىمدى ٶزگەرٸستەردٸڭ نەتيجەسٸندە قالىپتاسقانىن اتاپ ٶتتٸ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلٸمٸزدە ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالار بٸرٸزدٸ جٷزەگە اسىرىلىپ, ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىم جاڭارتىلۋدا. وسى كەزەڭدە مىڭداعان مەكتەپ, بالاباقشا جەنە مەديتسينالىق مەكەمە سالىندى. جالپى, ەلەۋمەتتٸك سالاعا 88 ترلن تەڭگە باعىتتالدى. 3,6 ملن جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستە جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 3,3 ملن-نان 4,5 ملن ادامعا دەيٸن ٶستٸ.
حالىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى رەفورمالاردىڭ نەتيجەلەرٸ قاتارىندا جەتٸ جىل ٸشٸندە جان باسىنا شاققانداعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 9,8 مىڭ دوللاردان 15 مىڭ دوللارعا دەيٸن, ياعني 50 پايىزدان استام ٶسكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا قازاقستان ورتالىق ازييادا جەتەكشٸ ورىندارعا يە. ونىڭ باعالاۋىنشا, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ ەلٸمٸزگە قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ەلەۋلٸ نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
سونىمەن قاتار, بۇل ٶزگەرٸستەر پاندەمييا, ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ تۇراقسىزدىعى جەنە گەوساياسي شيەلەنٸستٸڭ كٷشەيۋٸ سيياقتى كٷردەلٸ سىرتقى سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا جٷزەگە اسىرىلدى. سوعان قاراماستان, قازاقستان قوعامنىڭ قولداۋىنا جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداۋعا يە بولعان رەفورمالاردى جالعاستىردى. اتاپ ايتقاندا, ەلەمدەگٸ ەڭ ىقپالدى ەلدەر رەيتينگٸندە قازاقستان 100 مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە 34-ورىنعا يە بولدى.
جالپىۇلتتىق رەفورمالاردىڭ نەتيجەلەرٸ اقمولا وبلىسىنىڭ دامۋىنان دا كٶرٸنٸس تابۋدا. ٶڭٸر ەلٸمٸزدٸڭ جەتەكشٸ ٶنەركەسٸپ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندەگٸ پوزيتسيياسىن نىعايتىپ, «جاسىل» ەنەرگەتيكانى دامىتىپ, جەكە ينۆەستيتسييالاردى تارتۋدا جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسۋدا.
وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ ناقتى مىسالدارىنىڭ بٸرٸ – ەنگٸزٸلۋٸ قىلمىس دەڭگەيٸنٸڭ ەكٸ ەسەگە جۋىق تٶمەندەۋٸنە ىقپال ەتكەن Digital Aqmola تسيفرلىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸ. سونداي-اق زەرەندٸ اۋىلىنداعى سپورت مەكتەبٸ مەن كٶكشەتاۋ قالاسىنداعى «Kokshe Arena» كەشەنٸ سيياقتى جاڭا ەلەۋمەتتٸك نىساندارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ولار مەملەكەت قايتارعان زاڭسىز شىعارىلعان قاراجات ەسەبٸنەن سالىنعان. بۇل – ەدٸلەتتٸ قازاقستان قاعيداتتارىنىڭ ناقتى ٸستەر ارقىلى جٷزەگە اسىرىلۋىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ.
ەل دامۋىنىڭ الداعى باسىمدىقتارى تۋرالى ايتا كەلە, ەرلان قوشانوۆ تۇراقتى ەكونوميكالىق ٶسٸم ساياسي جاڭعىرۋمەن جەنە قوعامدىق قاتىناستاردى جاڭارتۋمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل باعىتتاعى ماڭىزدى كەزەڭدەردٸڭ بٸرٸ – جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ قابىلدانۋى. ول بٸرٸزدٸ جٷرگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەردٸڭ زاڭدى نەتيجەسٸ بولدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وزىق ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ بٸلٸم, ەڭبەك, ادالدىق پەن تەرتٸپ تۇراقتى دامۋدىڭ نەگٸزٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. پرەزيدەنت ٸلگەرٸلەتٸپ وتىرعان زاڭ مەن تەرتٸپ, ادال ازامات جەنە تازا قازاقستان قۇندىلىقتارى دا وسى باعدارلارمەن تىعىز بايلانىستى. ولاردى قوعامدىق سانا مەن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە ورنىقتىرۋ قازاقستاننىڭ ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ ەلدەرٸ قاتارىنان لايىقتى ورىن الۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا قويىلعان ستراتەگييالىق مٸندەتتەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ولار ەل دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ سالالارىن قامتيدى جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆاعا باعىتتالعان. ەڭگٸمە قازاقستاننىڭ الداعى ونداعان جىلدارداعى ەكونوميكالىق جەنە ينفراقۇرىلىمدىق كەلبەتٸن ايقىندايتىن ٸرٸ ۇلتتىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر.
ولاردىڭ قاتارىندا – «حالىقتىق قۇرىلىس» جوباسى, ەلدٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق ەلەۋەتٸن دامىتۋ جەنە مەملەكەتتٸڭ ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتۋ بار. بۇل باستامالاردى ٸسكە اسىرۋ ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ قوسىمشا كٶزٸنە اينالىپ, ايتارلىقتاي مۋلتيپليكاتيۆتٸك ەسەر بەرەدٸ. ولار ساباقتاس سالالاردىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرٸپ, ماتەريالدارعا, جابدىقتارعا, كٶلٸك جەنە باسقا دا قىزمەتتەرگە دەگەن قوسىمشا سۇرانىستى قالىپتاستىرادى. بۇل بٷكٸل ەل بويىنشا ٸرٸ كومپانييالار ٷشٸن عانا ەمەس, مىڭداعان شاعىن جەنە ورتا كەسٸپورىندار ٷشٸن دە جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى.
جولداۋدا ايقىندالعان تاعى بٸر ستراتەگييالىق باعىت – حالىقتىق تسيفرلىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ. حالىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى اتاپ ٶتكەندەي, باستى مٸندەت – جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋمەن عانا شەكتەلمەي, ولاردىڭ ەربٸر ازامات ٷشٸن قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. تسيفرلىق پلاتفورمالار ادامداردىڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتەتٸن قۇرالعا اينالۋى تيٸس. ولار اۋىل تۇرعىندارىنا جاڭا نارىقتار مەن ٶزگە قالالارداعى كليەنتتەرگە قول جەتكٸزۋگە, ال جاستارعا تۋعان جەرٸنەن كەتپەي-اق قاشىقتان بٸلٸم الىپ, جۇمىس ٸستەپ, تابىس تابۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىلايشا, تسيفرلاندىرۋ ازاماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرٸنە قاراماستان, ٶزٸن-ٶزٸ جٷزەگە اسىرۋى ٷشٸن تەڭ مٷمكٸندٸكتەر قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
ەرلان قوشانوۆ جولداۋدىڭ ەلەۋمەتتٸك باسىمدىقتارىنا دا جەكە توقتالدى. ول بارلىق رەفورمالاردىڭ باستى نازارىندا ادام, ونىڭ ەل-اۋقاتى مەن ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى تۇرعانىن اتاپ ٶتتٸ. سوندىقتان اۋقىمدى ەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق مٸندەتتەردٸ شەشۋ ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندە سەزٸلەتٸن ناقتى نەتيجەلەرگە باعىتتالۋى تيٸس.
اتاپ ايتقاندا, 2027 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتۋ سالاسى ماماندارىنىڭ جالاقىسىن 40 پايىزعا دەيٸن ارتتىرۋ كٶزدەلگەن. ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى 85 مىڭ تەڭگەدەن 110 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن كٶتەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل 1,8 ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸندٸ. ٶيتكەنٸ بۇل شەشٸمدەردٸڭ ارتىندا ەرەكشە جاعدايلار مەن قولداۋدى قاجەت ەتەتٸن مىڭداعان بالا مەن وتباسىنىڭ مٷددەسٸ تۇر.
سونىمەن قاتار, كەزدەسۋلەردە اتاپ ٶتٸلگەندەي, پرەزيدەنتتٸك باستامالاردى تابىستى ٸسكە اسىرۋ حالىقپەن تۇراقتى كەرٸ بايلانىسسىز مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان بار بولعانى بٸر اي بۇرىن جۇمىسىن باستاعان قازاقستان حالىق كەڭەسٸ ٶز قىزمەتٸن ٶڭٸرلەردە حالىقپەن تٸكەلەي ديالوگ ورناتۋدان باستادى. مۇنداي كەزدەسۋلەر جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالاردى تٷسٸندٸرۋگە عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ ناقتى سۇرانىستارىن تىڭداۋعا, شەشٸمدەر قابىلداۋ بارىسىندا قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرۋگە دە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ساپار اياسىندا ەرلان قوشانوۆ پەن حالىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەلەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە ۆەرا كيم, نۇرتٶرە جٷسٸپ جەنە الەنا مالكوۆا-سولوپوۆا ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرٸمەن, شوقان ۋەليحانوۆ اتىنداعى كٶكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸمەن, پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىمەن, سونداي-اق وبلىستىڭ ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸ. شاراعا قاتىسۋشىلار جولداۋدا بەلگٸلەنگەن مٸندەتتەرگە قاتىستى ٶز كٶزقاراستارىن بٸلدٸرٸپ, ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ كٶتەردٸ جەنە ولاردى ٸسكە اسىرۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
سونداي-اق حالىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەلەرٸ Digital Aqmola ورتالىعىنىڭ, «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا اشىلعان № 20 مەكتەپ-گيمنازييانىڭ جەنە بەلسەندٸ ۇزاق ٶمٸر سٷرۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. اتالعان نىساندارعا بارۋ ٶڭٸردە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان باستامالاردىڭ نەتيجەلەرٸ مەن تۇرعىنداردىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن سول جەردە تالقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ساپاردى قورىتىندىلاي كەلە, ەرلان قوشانوۆ كەلٸپ تٷسكەن بارلىق ۇسىنىستار مەن ٶتٸنٸشتەردٸڭ جٷيەلەنٸپ, اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسكەرٸلە وتىرىپ, جۇمىسقا قابىلداناتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ٶڭٸرلەرمەن تٸكەلەي ٶزارا ٸس-قيمىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىن ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋعا جەردەمدەسۋدەگٸ حالىق كەڭەسٸ قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
