Biylǵy jyldyń mańyzdy on oqiǵasy

Prezident janyndaǵy Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýty 2017 jyly Ortalyq Aziia elderiniń saiasi jáne ekonomikalyq damýy, turaqtylyǵy men qaýipsizdigi úshin mán-mańyzy joǵary 10 negizgi oqiǵaǵa sholý jasady. Keshe Ortalyq kommýnikatsiialar qyzmetiniń aqparat almasý alańynda atalǵan institýt direktory Erlan Qarin biyl Ortalyq Aziia elderi úshin asa mańyzdy sanalatyn oqiǵalar týraly aityp berdi.

Birinshi mańyzdy oqiǵa – álemdik taýar naryqtarynyń birte-birte qalypqa kelýi, Or­ta­lyq Aziia elderiniń ekonomikalarynda koniýnktýranyń jaqsarýy.

Institýt direktory 2017 jyly əlemdik taýar nary­ǵy­nyń qalypqa kelýi kútile­tinin jetkizdi. Munai baǵa­sy­nyń ósýi men onyń jyl boiy 50-65 dollar aralyǵynda turaq­talýy nətijesinde 2017 jyly munaidyń ortasha jyl­dyq baǵasy byltyrǵy kór­set­kish­ten shamamen 20-25%-ǵa artady. Bul Qazaqstan shikizat ekono­mikasynyń 2-2,5% mólsherinde eleýli ósimin kór­setedi.

Ekinshi mańyzdy oqiǵa Resei, Qytai, AQSh, Túrkiia jəne Iran siiaqty memleketterdiń ishki saiasi úderisterine bailanysty.

Spikerdiń aitýynsha, 2017 jyl Ortalyq Aziia elderi úshin jergilikti trendterden bólek, syrtqy oiynshylardyń ishki saiasi úderisteri de aitarlyqtai mańyzdy bolady. «Biyl Reseide prezidenttik sailaýǵa daiyndyq júredi. Sonymen qatar, kúzde Qytaida eń bas­ty saiasi oqiǵa – Kommýnistik partiianyń HIH sezi ótedi. Onda QKP OK-niń, QKP OK Saiasi biýrosynyń jəne QKP OK Saiasi biýrosy Turaqty ko­mi­tetiniń quramy edəýir jańa­rady dep kútiledi.

AQSh-ta jańa əkimshiliktiń kelýimen negizgi memlekettik qurylymdarda jańa toptar qalyptasady. Apparat alańy­nyń qaita qurylýynan eldiń jahandyq strategiiasy əri qarai qalai əzirlenetini sheshiledi. Bir jaǵynan, Aý­ǵanstandaǵy turaqsyzdyq, Reseidiń belsendiligi men Qy­taidyń qarqyndy ósýi jaǵ­daiynda AQSh Ortalyq Aziia aimaǵynda óz múddesin saqtap qalsa, ekinshi jaǵynan, jo­ǵaryda kórsetilgen memle­ket­terdiń Ortalyq Aziia el­derine qatysty is-əreketteri kóp jaǵ­daida «Tramp faktoryna» bailanysty bolady.

Túrkiiadaǵy konstitýtsiialyq reformaǵa qatysty referendým men eldiń prezidenttik basqarý júiesine kóshýi, sondai-aq, osy jyldyń mamyr aiynda ótetin Irandaǵy prezidenttik sailaý da asa mańyzdy oqiǵalar bolyp tabylady. Jalpy alǵanda, aimaqtaǵy jəne aimaqtan tys negizgi oiynshylardyń ishki saia­si úderisterdiń jańa kezeńine ótýi Ortalyq Aziia elderimen ózara is-qimyldarynyń odan arǵy traektoriiasyna janama da, tikelei de əserin tigizedi», – deidi Qazaqstan Strategiialyq zertteýler institýtynyń direktory.

Kelesi mańyzdy oqiǵa Or­talyq Aziia halqynyń demo­gra­fiialyq jaǵdaiyna bailanysty bolyp otyr.

Spiker 2017 jyly Ortalyq Aziianyń demografiialyq damýynda betburys bolatynyn atap ótti. «Aimaqtyń halqy 1991 jyly 51 mln bolsa, sońǵy 25 jyl ishinde halyqtyń sany 34,4%-ǵa ulǵaiyp, 2016 jyldyń basynda 68,6 mln adamdy qurady. Al sońǵy 5 jylda ósimniń ortasha qarqyny 1,2%-dan 1,7%-ǵa deiin jetken. Osyndai oń úrdistiń saqtalýy 2017 jyly Ortalyq Aziiadaǵy halyq sanynyń 70 millionǵa jetýine nemese odan da asyp jyǵylýyna múmkindik beredi», – dep málimdedi E.Qarin.

Aimaqtaǵy taǵy bir mańyzdy oqiǵalardyń biri Ózbekstannyń jańa basshylyǵymen bailanys­tyrylyp otyr.

Institýt direktory atap ótkendei, 2017 jyl Ózbek­stan­nyń jańa basshylyǵy úshin alǵashqy əri mańyzdy jyl bolmaq. Osy jyldyń «Halyq­pen dialog jəne adam múddesi jy­ly» dep jariialanýy, memle­kettik basqarý jəne sot júiesin jańǵyrtýǵa, sondai-aq, eldiń əleýmettik-ekonomikalyq salasyn yryqtandyrýǵa qa­tysty jariialanǵan negizgi reformalar ulttyq mańyzǵa ie bolyp qana qoimai, búkil aimaqtyń damýyna tyń serpin bermek.

Túrikmenstan men Qyr­ǵyzstandaǵy prezidenttik sailaýlar da aimaqtaǵy mańyzdy oqiǵalar qataryna kirdi.

Spiker biyl Túrikmenstan men Qyrǵyzstanda prezidenttik sailaýlar ótetinine nazar aýdar­dy.

Ortalyq Aziia elderi úshin asa mańyzdy altynshy oqiǵa – Taiaý Shyǵystaǵy shielenister konteksinde aimaqta terrorlyq qaýip-qaterlerdiń saqtalýy.

Institýt direktory Siriia men Irakta qaqtyǵystardyń jalǵasýyna bailanysty terrorizm qaýip-qateri ári qarai da qaýipsizdik salasyndaǵy ha­lyq­aralyq kún tərtibin qalyp­tastyratynyn atap ótti. «Sonyń sheńberinde Orta­lyq Aziianyń keibir elderin­de radikalizmniń ishki alǵyshart­tary men terrorizm qaýpi saq­talyp qalady. Taiaý Shyǵystaǵy ahýaldyń ózgerýi jaǵdaiynda or­talyqaziialyq sodyrlardyń qaita kelý qaýpi de bar», – dei­di ol.

Jetinshi mańyzdy oqiǵa – Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyqtyń saqtalýy.

Strategiialyq zertteýler institýtynyń sholýyna sáikes, 2017 jyly Aýǵanstandaǵy ishki saiasi jaǵdai óte kúrdeli bolyp qala beredi. Negizgi syn-qaterler kóp jaǵdaida eldiń soltústigi, shyǵysy men ońtústigindegi shekaralas aimaqtardaǵy «Tali­ban» qozǵalysynyń əskeri belsendiligine, sondai-aq, DAISh pen əl-Kaidanyń belgili bir jaqtastarynyń bolýyna bailanysty týyndaýy múmkin.

Kelesi mańyzdy oqiǵa Or­talyq Aziia halqynyń In­ter­nettegi belsendiligine bailanysty.

Sońǵy jyldary Ortalyq Aziiada Internet pen əleýmettik jelilerdi qoldanatyn halyq úlesiniń artýy baiqalady. 2010 jyldan beri onyń kólemi 2 esege ulǵaidy – 14,5 mln adamnan 29,9 mln-ǵa deiin. Sholýǵa sáikes, biyl Ortalyq Aziiada Internet qoldanýshylar sany keminde 30 mln adamǵa nemese aimaq halqynyń 45%-yna jetedi.

Toǵyzynshy mańyzdy oqiǵa – Ortalyq Aziia aimaǵynda qytailyq investitsiia ósiminiń jalǵasýy.

Boljam boiynsha, 2017 jyly Qytaidyń aimaqtaǵy ekonomikalyq úrdiske aralasýy nyǵaia túsedi. Oǵan Qytaidyń Ortalyq Aziia elderi úshin bas­ty saýda seriktesi retindegi pozitsiiasynyń saqtalýy men iri investitsiialyq jobalardyń júzege asyrylýy qozǵaýshy kúsh bolýy múmkin.

Strategiialyq zertteýler ins­titýty júrgizgen sholýǵa sái­kes, aimaqtaǵy onynshy mańyz­dy oqiǵa – álemdik aý­qymy bar asa mańyzdy is-shara­lardy ótkizýdi josparlap otyr­ǵan Qazaqstannyń biyl álem nazarynda bolýy.

Biyl Qazaqstan aimaqtyq jəne halyqaralyq úderisterge bel­sendi qatysady. 2017 jyl­­dan bastap elimiz BUU Qaýip­­­sizdik Keńesiniń tu­raqty emes músheleri qura­myna en­di, sonymen birge, Qa­zaq­stan Ýni­versiada-2017, EKS­PO-2017, ShYU sammiti jəne AÓSShK bastamasynyń 25 jyl­­­dyǵy siiaq­ty mańyzdy halyq­­­ara­lyq oqiǵalardyń alańy­­na aina­lady. Osy oraida, stra­tegiia­lyq zertteýler ins­ti­týty­nyń sholýyna sáikes, biyl Qa­zaq­stannyń álem nazarynda bolýy aimaqtaǵy asa mańyzdy onynshy oqiǵa sanalyp otyr.

Aidar ÓRISBAEV,

«Egemen Qazaqstan» gazeti