مەملەكەتتٸك حاتشى قىرىمبەك كٶشەرباەۆ ۇلتتىق كوميسسييا وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ تولىق اكادەمييالىق تاريحىن جازۋ ٷشٸن «حالىق تاريحى» اتتى جوبالىق كەڭسەنٸ اشۋ جٶنٸندە تاپسىرعان بولاتىن. وسىعان وراي بقو ٶڭٸرلٸك ساراپتاما كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى, جەڭگٸر حان اتىنداعى تاريحي ەتنوگرافييالىق مۋزەيٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ نۇرجان تٶلەپوۆ ٶز ۇسىنىس-پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات
ونىڭ ايتۋىنشا, بٸرتۇتاس ەلدٸڭ بٸر ارناعا توعىسقان تاريحى بولۋى شارت.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تەۋەلسٸزدٸكتەن بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا الدىمىزدا تۇرعان باستى ماقسات-مٸندەتتەردٸ سارالاپ بەرگەنٸ مەلٸم.
-يە, بيىل رۋحى بيٸك قازاق ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەنٸنە 30 جىل. كەيبٸر حالىقتاردىڭ تاعدىرىن قايتالاپ, جاھاندانۋ سالدارىنان جويىلىپ كەتپەي, امان قالدىق. ويشىل اقىن قادىر مىرزا ەلي ايتقانداي: «تاريح قورجىنى قيياناتقا تولى» بولعانى اقيقات. قازاق دالاسىندا ٶتكەن كٶتەرٸلٸستەرگە باعا بەرگەن كەزدە بٸز عالىم, تاريحشى جەنە فيلولوگ بيليال اسپانديياروۆتىڭ: «قازاقستان تاريحىن تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەس دەستٷرلەرٸن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان عانا قامتۋ كەرەك» دەگەن تۇجىرىمداماسىن ۇستانۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن, - دەدٸ نۇرجان جولدىعاليۇلى.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, وسى باعىتتى دامىتۋ – تەۋەلسٸزدٸككە قولى جەتكەن ەلدٸڭ ازاتتىق جولىندا جانىن پيدا ەتكەن تاريحي تۇلعالاردىڭ الدىنداعى پارىزى. بوستاندىق تۋىن كٶتەرگەن بۇقارا قاتال جازالانىپ, باسىپ-جانشىلسا دا, قانشاما قازاق باتىرى شەيٸت كەتسە دە, قازاقتىڭ رۋحى جەڭٸلگەن جوق. قازاق امالسىزدان شەگٸندٸ, بٸراق بەرٸلگەن جوق. ازاتتىقتى بولاشاق ۇرپاققا امانات ەتتٸ. سىرىم داتۇلى باستاعان كٶتەرٸلٸستٸڭ تۋىن يساتاي تايمانۇلى, جولامان تٸلەنشٸۇلى, ەسەت كٶتٸباروۆ, جانقوجا نۇرمۇحامبەتوۆ سىندى تۇلعالار بيٸك كٶتەردٸ. سايىپ كەلگەندە, قازاق ۇلتى ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن, تٸلٸ مەن دٸلٸن ساقتاپ قالدى. سوندىقتان جەر ٷشٸن, قارا قازان, سارى بالا قامى ٷشٸن سەمسەرٸن سەرمەگەن بارلىق قاھارمان, حان مەن باتىردىڭ ەر قادامىن زەرتتەپ, الالاماي, اقيقات تاريحىن جازۋ – بٸزگە پارىز.
XX عاسىر باسىندا ساياسي ساحناعا شىققان الاشوردا قايراتكەرلەرٸ بٸرتۇتاس قازاقستاندى رەسپۋبليكا دەڭگەيٸنە دەيٸن جەتكٸزدٸ. ولار دا ايدالدى, اتىلدى, امان قالعانى نەكەن-ساياق. ەلٸ دە اقتالماعانى قانشا?! الاشقا قاتىستى ەڭگٸمە قوزعاساق, بٷگٸندە ۇلت الدىندا مىنانداي سۇراق تۇر: «بٸز الاش قوزعالىسىنىڭ مۇراسىن قانشالىقتى كەدەگە جاراتۋدامىز جەنە سول تۇلعالاردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگٸن قانشالىقتى باعالاۋدامىز?» الاش تۋرالى سٶز قوزعاساق, ويىمىزعا الدىمەن كەلەتٸنٸ ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, ە.بٶكەيحانوۆ. ال قالعان قايراتكەرلەر ەسٸمٸ لايىقتى ورنىن حالىق جادىنان ەمەس, تاريح پاراقتارىنان عانا العان. ۋاقىت كەيبٸر تۇلعالار ەسٸمٸن ۇمىتتىرعانىمەن, حالىق ەل ٷشٸن تۋعان ەرلەردٸ ەستەن شىعارماۋى كەرەك. ۇمىتساق, تاريح الدىندا كٸنەلٸ بولارىمىز حاق. ٶيتكەنٸ, مىڭ جىلدا بٸر دٷنيەگە كەلەتٸن قايتالانباس تۇلعالار بولادى.
ۇمىتۋعا بولمايتىن ۇلتتىڭ ۇلى پەرزەنتٸ رەتٸندە ەلٸم دەپ ەمٸرەنگەن, جەرٸم دەپ تەبٸرەنگەن جانشا دوسمۇحامەدوۆتى ايتار ەدٸك. ەر الاش قايراتكەرٸنٸڭ باعاسى مەن ورنى ولاردىڭ تاريحي سەتتەگٸ ساياسي كٷرەسكە قوسقان ناقتى ٷلەستەرٸ ارقىلى ايقىندالادى. ٶيتكەنٸ ولار ساياسي سۇراپىل زاماندا ٶمٸر سٷرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن باسىن تٸكتٸ. جانشا دوسمۇحامەدوۆ – «الاش» پارتيياسىنىڭ جارقىلداعان الماس جٷزدٸ الداسپانىنداي تانىلعان كٶشباسشىسى, «الاشوردا» قوزعالىسىنىڭ دامۋىنا بٸردەن-بٸر ٷلەس قوسقان اسا ٸرٸ قايراتكەر, «تار جول, تايعاق كەشۋ» اتتى تاريحي روماننىڭ باس كەيٸپكەرٸ. كٷنباتىس الاشوردانىڭ يدەولوگييالىق ماڭىزدىلىعى مەن ٷكٸمەت باسشىسى جانشا دوسمۇحامەدوۆتىڭ ەڭبەگٸن ناسيحاتتاۋ جولىندا «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىنىڭ اۆتورى, باس كەيٸپكەردٸڭ زامانداسى سەكەن سەيفۋلليننٸڭ بەرگەن ساياسي باعاسىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى: «جانشاداي ۇل جوق, جانشاداي ەر جوق. الاشتىڭ تۋىن كٶتەرگەن جانشا, يسلام دٸنٸن قورعايتىن جانشا, الاش ٷشٸن بٸر جانىن بەيگەگە تٸككەن جانشا. تار جول, تايعاق كەشۋدە الاش بالاسىن امان الىپ ٶتەتٸن جانشا...».
-بٸر كەزدە بۇرمالانىپ جازىلعان, ٶتٸرٸك-شىنى ارالاس تاريحتى قايتا سارالاسا, «حالىق تاريحى» اتتى جوبالىق كەڭسە قازاقستاننىڭ تولىق اكادەمييالىق تاريحىن جازۋعا مۇرىندىق بولارى سٶزسٸز. بٷگٸندە بٸرتۇتاس ەلدٸڭ تاريحى بٸر ارناعا توعىسىپ, بٸردە-بٸر ساياسي تۇلعا ۇمىت قالماي, ەدٸل باعاسىن الۋى كەرەك, - دەيدٸ ن.تٶلەپوۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, جازبا تاريحتىڭ باستاۋى اۋىزشا تاريح, ال ونىڭ كٶزٸ دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ فەنومەنٸ – سارقىلماس حالىقتىڭ جادىندا جاتىر. قازاق حالقىنا تەن وسى قۇبىلىستىڭ ارقاسىندا دەرەككٶزدٸڭ باي قازىناسى حٸح-XX عاسىردا قاعاز بەتٸندە تاڭبالانىپ, باعا جەتپەس باي مۇرا ۇرپاقتان-ۇرپاققا تابىستالىپ كەلەدٸ. ويلاپ قاراساق, قازاق حالقى بار بولمىسىن, دٷنيە تانىمىن, سالت-دەستٷرٸ مەن بٸرنەشە مىڭجىلدىق فيلوسوفيياسىن قاز-قالپىندا ساقتاپ, بولاشاق ۇرپاققا وسىلاي امانات ەتتٸ. قازاق حالقىنىڭ جادىندا ساقتالعان مۇرانى شوقان ۋەليحانوۆ, مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ, الەكساندر زاتاەۆيچ, احمەت جۇبانوۆ سىندى تۇلعالار كەيٸنگٸگە جەتكٸزدٸ. ەندٸ سونى ٸسكە اسىرا بٸلۋ – تەۋەلسٸز ەلدٸڭ پارىزى. سوندىقتان قازاق فولكلوريستيكاسىن قورعايتىن زاڭ قابىلداۋ قاجەت. سەبەبٸ, سان الۋان اڭىز بەن تاريحي جىردى عىلىمي تۇرعىدا تارقاتۋدىڭ ورنىنا, ونى جوققا شىعارۋشى قٶبەيدٸ.
كٶرشٸلەس ەلدەردە ارحيۆ ٸسٸ ەرتە جولعا قويىلعان, تٸپتٸ جەتٸ مىڭ جىل بۇرىن تٷزٸلگەن قۇجات بار كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان, قازاق حالقىنىڭ جادى ارقىلى جەتكەن اڭىزدى ايالاپ, تەڭەۋلەردٸ تالداۋ بٸلۋٸمٸز كەرەك. قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ تولىق مٷشەسٸ, پروفەسسور مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن 1948 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحى» اتتى عىلىمي ەڭبەكتٸڭ فولكلورعا ارنالعان I تومىندا ايتىلعان: «...فولكلور ەرٸ ٶتكەننٸڭ, ەسكٸنٸڭ ەلەسٸ, ەرٸ بٷگٸنگٸنٸڭ زور ٷنٸ. سەبەبٸ: ەر زاماننىڭ ايتۋشىسى بۇرىنعى نەسٸلدەن-نەسٸلگە قالىپ كەلە جاتقان شىعارمالاردى جاتتاپ الىپ, ايتقاندا, ولاردى دەل سول بۇرىنعى قالپىندا ايتپايدى, زامانىنا, تىنداۋشىسىنا قاراي ٶزگەرتٸپ, جاڭعىرتىپ ايتادى. ...سٶيتٸپ ٷنەمٸ ٷستەلٸپ, جاڭعىرىپ, دامىپ, وعان ەر زاماننىڭ ٷنٸ قوسىلىپ, ەن-تاڭباسى تٷسٸپ وتىرادى» دەگەن پٸكٸر قاي ۋاقىتتا دا ٶزەكتٸ بولىپ قالا بەرمەك.
راسىندا «فولكلور اۋىزشا شىعارىلىپ, اۋىزشا ساقتالادى. ول اۋىزدان اۋىزعا, ەلدەن-ەلگە, نەسٸلدەن-نەسٸلگە, زاماننان-زامانعا اۋىزشا تارايدى. كٶپ جىلدار, ەلدەنەشە عاسىرلار بويى وسىلاي ساقتالعاندىقتان, فولكلور جول-جٶنەكەي كٶپ ٶزگەرٸسكە ۇشىرايدى. فولكلوردى بٸرەۋدەن ٷيرەنٸپ الىپ ايتاتىن ادامدار (جىرشى, ەرتەكشٸ) ٶزدەرٸنٸڭ جاراتىلىسى, شەبەرلٸگٸ جاعىنان ەر تٷرلٸ بولادى. ولاردىڭ ٸشٸندە تالانتتىلارى دا, تالانسىزدارى دا بولادى. ەرينە, تالانتتىلارى ەستٸگەن, ٷيرەنٸپ العان شىعارمالارىن جەتٸلدٸرٸپ, ٶندەپ, شەبەر جەتكٸزەدٸ. تالانتسىزدارى شىعارمانىڭ كەي جەرٸن بٷلدٸرٸپ, كٶرٸكسٸز ەتٸپ ايتادى». سوندىقتان, قازاق حالقىنا اۋىزشا جەتكەن سان الۋان ٶلەڭ, جىر, تولعاۋ, ەرتەك, اڭىز ەڭگٸمەنٸ جوققا شىعاراتىن ەمەس, قايتا ۋاقىتتىڭ شان-توزاڭىن, كەبەگٸن ۇشىرىپ, تازا دەن, ياعني تۇپنۇسقا سىيلايتىن عالىم كەرەك. ول ٷشٸن عالىم الدىمەن «عىلىم تاريحى مەن فيلوسوفيياسىن» تەرەڭ بٸلۋٸ قاجەت.
XIX عاسىر اعارتۋشىسى جەنە رەفورماتورى جەڭگٸر حان ٶز حالقىنىڭ تاريحىن بٸلۋدٸ اسا قاجەت دەپ ەسەپتەدٸ. بٸراق تا ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ اۋىز ەدەبيەتٸنە سەنۋدەن قالا باستاعانىن سول كەزدە-اق سەزٸنٸپ, جاقسى تٷسٸنگەن. وعان 1828 جىلى ٶزٸنٸڭ حان ورداسىندا اشقان قارۋ-جاراق پالاتاسى دەلەل بولا الادى. وسىلاي تەك ناقتى جەدٸگەرلەر ارقىلى عانا تاريحتى مويىندايتىن جاستاردىڭ سانا-سەزٸمٸن وياتتى.
«ال XXI عاسىر جاستارى اڭىز تٷگٸلٸ, جازبا تاريحقا سەنٸمسٸزدٸكپەن قارايتىن بولدى. ولار ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن جەدٸگەر مەن دەلەلدەنگەن تاريحقا سەنەدٸ. شٷكٸر, زاماننىڭ تالعامىنا ساي اسپان استىنداعى جەدٸگەر, كٶنە قالالار تابىلا باستادى. ورال قالاسىنىڭ مانىنداعى ورتاعاسىرلىق «جايىق قالاشىعى» اسپان استىنداعى مۋزەيگە سۇرانىپ تۇر. الايدا مۇنداي ٸرٸ جوبا قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان ول – بولاشاقتىڭ ٸسٸ. بٸراق زامان توقتامايدى, العا اسا بەرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, سوڭعى ساياسي ۋاقيعالار قازاق ەلٸنە رۋح كٶتەرەتٸن ٸس كەرەك ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. ەسٸرەسە, جاستارعا قاجەت سالت اتتىلار شەرۋٸ, عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيياسى, تاعى باسقا دا پاتريوتتىق ٸس-شارالاردىڭ دٸتتەگەن ماقساتىنا جەتۋٸ ٷشٸن ولاردىڭ باستاۋ الاتىن ورنى بولۋى كەرەك. بٸرتۇتاس ەلدٸ بٸرٸكتٸرەتٸن يدەيا, تاريحي وقيعا رەتٸندە «وربۇلاق شايقاسى» دەر ەدٸم. ەر وبلىس, اۋدان, اۋىلدا «وربۇلاق جەڭٸسٸ» جازۋى بار تاس بەلگٸ ورناتىلۋى كەرەك. بارلىق پاتريوتتىق ٸس-شارالار وسى جەردەن باستاۋ الىپ, تەۋەلسٸزدٸك الاڭىندا رۋحىمىزدى اسپانداتار كٶك تۋ الدىندا قورىتىندىلانسا, ازاتتىقتىڭ قادٸرٸن سەزٸنە تٷسٸپ, ادامنىڭ تۇلا بويىن پاتريوتتىق سەزٸم كەرنەر ەدٸ», دەپ تٷيٸندەدٸ ويىن ن.تٶلەپوۆ.
