Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev Ulttyq komissiia otyrysynda Qazaqstannyń tolyq akademiialyq tarihyn jazý úshin «Halyq tarihy» atty jobalyq keńseni ashý jóninde tapsyrǵan bolatyn. Osyǵan orai BQO óńirlik saraptama keńesiniń hatshysy, Jáńgir han atyndaǵy tarihi etnografiialyq mýzeiiniń meńgerýshisi Nurjan Tólepov óz usynys-pikirin bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat
Onyń aitýynsha, birtutas eldiń bir arnaǵa toǵysqan tarihy bolýy shart.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdikten bárinen qymbat» atty maqalasynda aldymyzda turǵan basty maqsat-mindetterdi saralap bergeni málim.
-Iá, biyl rýhy biik Qazaq eliniń táýelsizdikke qol jetkizgenine 30 jyl. Keibir halyqtardyń taǵdyryn qaitalap, jahandaný saldarynan joiylyp ketpei, aman qaldyq. Oishyl aqyn Qadyr Myrza Áli aitqandai: «Tarih qorjyny qiianatqa toly» bolǵany aqiqat. Qazaq dalasynda ótken kóterilisterge baǵa bergen kezde biz ǵalym, tarihshy jáne filolog Bilial Aspandiiarovtyń: «Qazaqstan tarihyn táýelsizdik úshin kúres dástúrlerin qalyptastyrý turǵysynan ǵana qamtý kerek» degen tujyrymdamasyn ustanýymyz kerek dep esepteimin, - dedi Nurjan Joldyǵaliuly.
Sarapshynyń paiymdaýynsha, osy baǵytty damytý – táýelsizdikke qoly jetken eldiń azattyq jolynda janyn pida etken tarihi tulǵalardyń aldyndaǵy paryzy. Bostandyq týyn kótergen buqara qatal jazalanyp, basyp-janshylsa da, qanshama qazaq batyry sheiit ketse de, qazaqtyń rýhy jeńilgen joq. Qazaq amalsyzdan shegindi, biraq berilgen joq. Azattyqty bolashaq urpaqqa amanat etti. Syrym Datuly bastaǵan kóterilistiń týyn Isatai Taimanuly, Jolaman Tilenshiuly, Eset Kótibarov, Janqoja Nurmuhambetov syndy tulǵalar biik kóterdi. Saiyp kelgende, qazaq ulty ózindik ereksheligin, tili men dilin saqtap qaldy. Sondyqtan jer úshin, qara qazan, sary bala qamy úshin semserin sermegen barlyq qaharman, han men batyrdyń ár qadamyn zerttep, alalamai, aqiqat tarihyn jazý – bizge paryz.
XX ǵasyr basynda saiasi sahnaǵa shyqqan Alashorda qairatkerleri birtutas Qazaqstandy respýblika deńgeiine deiin jetkizdi. Olar da aidaldy, atyldy, aman qalǵany neken-saiaq. Áli de aqtalmaǵany qansha?! Alashqa qatysty áńgime qozǵasaq, búginde ult aldynda mynandai suraq tur: «Biz Alash qozǵalysynyń murasyn qanshalyqty kádege jaratýdamyz jáne sol tulǵalardyń tynymsyz eńbegin qanshalyqty baǵalaýdamyz?» Alash týraly sóz qozǵasaq, oiymyzǵa aldymen keletini A.Baitursynov, M.Dýlatov, Á.Bókeihanov. Al qalǵan qairatkerler esimi laiyqty ornyn halyq jadynan emes, tarih paraqtarynan ǵana alǵan. Ýaqyt keibir tulǵalar esimin umyttyrǵanymen, halyq el úshin týǵan erlerdi esten shyǵarmaýy kerek. Umytsaq, tarih aldynda kináli bolarymyz haq. Óitkeni, myń jylda bir dúniege keletin qaitalanbas tulǵalar bolady.
Umytýǵa bolmaityn ulttyń uly perzenti retinde elim dep emirengen, jerim dep tebirengen Jansha Dosmuhamedovty aitar edik. Ár Alash qairatkeriniń baǵasy men orny olardyń tarihi sáttegi saiasi kúreske qosqan naqty úlesteri arqyly aiqyndalady. Óitkeni olar saiasi surapyl zamanda ómir súre otyryp, Qazaqstannyń táýelsizdigi úshin basyn tikti. Jansha Dosmuhamedov – «Alash» partiiasynyń jarqyldaǵan almas júzdi aldaspanyndai tanylǵan kóshbasshysy, «Alashorda» qozǵalysynyń damýyna birden-bir úles qosqan asa iri qairatker, «Tar jol, taiǵaq keshý» atty tarihi romannyń bas keiipkeri. Kúnbatys Alashordanyń ideologiialyq mańyzdylyǵy men Úkimet basshysy Jansha Dosmuhamedovtyń eńbegin nasihattaý jolynda «Tar jol, taiǵaq keshý» romanynyń avtory, bas keiipkerdiń zamandasy Sáken Seifýllinniń bergen saiasi baǵasyn eskermeýge bolmaidy: «Janshadai ul joq, Janshadai er joq. Alashtyń týyn kótergen Jansha, islam dinin qorǵaityn Jansha, Alash úshin bir janyn báigege tikken Jansha. Tar jol, taiǵaq keshýde Alash balasyn aman alyp ótetin Jansha...».
-Bir kezde burmalanyp jazylǵan, ótirik-shyny aralas tarihty qaita saralasa, «Halyq tarihy» atty jobalyq keńse Qazaqstannyń tolyq akademiialyq tarihyn jazýǵa muryndyq bolary sózsiz. Búginde birtutas eldiń tarihy bir arnaǵa toǵysyp, birde-bir saiasi tulǵa umyt qalmai, ádil baǵasyn alýy kerek, - deidi N.Tólepov.
Onyń pikirinshe, jazba tarihtyń bastaýy aýyzsha tarih, al onyń kózi Dala órkenietiniń fenomeni – sarqylmas halyqtyń jadynda jatyr. Qazaq halqyna tán osy qubylystyń arqasynda derekkózdiń bai qazynasy HIH-XX ǵasyrda qaǵaz betinde tańbalanyp, baǵa jetpes bai mura urpaqtan-urpaqqa tabystalyp keledi. Oilap qarasaq, qazaq halqy bar bolmysyn, dúnie tanymyn, salt-dástúri men birneshe myńjyldyq filosofiiasyn qaz-qalpynda saqtap, bolashaq urpaqqa osylai amanat etti. Qazaq halqynyń jadynda saqtalǵan murany Shoqan Ýálihanov, Muhamed-Salyq Babajanov, Aleksandr Zataevich, Ahmet Jubanov syndy tulǵalar keiingige jetkizdi. Endi sony iske asyra bilý – táýelsiz eldiń paryzy. Sondyqtan qazaq folkloristikasyn qorǵaityn zań qabyldaý qajet. Sebebi, san alýan ańyz ben tarihi jyrdy ǵylymi turǵyda tarqatýdyń ornyna, ony joqqa shyǵarýshy qóbeidi.
Kórshiles elderde arhiv isi erte jolǵa qoiylǵan, tipti jeti myń jyl buryn túzilgen qujat bar kórinedi. Sondyqtan, qazaq halqynyń jady arqyly jetken ańyzdy aialap, teńeýlerdi taldaý bilýimiz kerek. Qazaq KSR Ǵylym akademiiasynyń tolyq múshesi, professor Muhtar Áýezovtyń basshylyǵymen 1948 jyly jaryq kórgen «Qazaq ádebietiniń tarihy» atty ǵylymi eńbektiń folklorǵa arnalǵan I tomynda aitylǵan: «...folklor ári ótkenniń, eskiniń elesi, ári búginginiń zor úni. Sebebi: ár zamannyń aitýshysy burynǵy násilden-násilge qalyp kele jatqan shyǵarmalardy jattap alyp, aitqanda, olardy dál sol burynǵy qalpynda aitpaidy, zamanyna, tyndaýshysyna qarai ózgertip, jańǵyrtyp aitady. ...Sóitip únemi ústelip, jańǵyryp, damyp, oǵan ár zamannyń úni qosylyp, en-tańbasy túsip otyrady» degen pikir qai ýaqytta da ózekti bolyp qala bermek.
Rasynda «Folklor aýyzsha shyǵarylyp, aýyzsha saqtalady. Ol aýyzdan aýyzǵa, elden-elge, násilden-násilge, zamannan-zamanǵa aýyzsha taraidy. Kóp jyldar, áldeneshe ǵasyrlar boiy osylai saqtalǵandyqtan, folklor jol-jónekei kóp ózgeriske ushyraidy. Folklordy bireýden úirenip alyp aitatyn adamdar (jyrshy, ertekshi) ózderiniń jaratylysy, sheberligi jaǵynan ár túrli bolady. Olardyń ishinde talanttylary da, talansyzdary da bolady. Árine, talanttylary estigen, úirenip alǵan shyǵarmalaryn jetildirip, óndep, sheber jetkizedi. Talantsyzdary shyǵarmanyń kei jerin búldirip, kóriksiz etip aitady». Sondyqtan, qazaq halqyna aýyzsha jetken san alýan óleń, jyr, tolǵaý, ertek, ańyz áńgimeni joqqa shyǵaratyn emes, qaita ýaqyttyń shan-tozańyn, kebegin ushyryp, taza dán, iaǵni tupnusqa syilaityn ǵalym kerek. Ol úshin ǵalym aldymen «Ǵylym tarihy men filosofiiasyn» tereń bilýi qajet.
XIX ǵasyr aǵartýshysy jáne reformatory Jáńgir han óz halqynyń tarihyn bilýdi asa qajet dep eseptedi. Biraq ta óskeleń urpaqtyń aýyz ádebietine senýden qala bastaǵanyn sol kezde-aq sezinip, jaqsy túsingen. Oǵan 1828 jyly óziniń Han Ordasynda ashqan Qarý-jaraq palatasy dálel bola alady. Osylai tek naqty jádigerler arqyly ǵana tarihty moiyndaityn jastardyń sana-sezimin oiatty.
«Al XXI ǵasyr jastary ańyz túgili, jazba tarihqa senimsizdikpen qaraityn boldy. Olar óz kózimen kórgen jádiger men dáleldengen tarihqa senedi. Shúkir, zamannyń talǵamyna sai aspan astyndaǵy jádiger, kóne qalalar tabyla bastady. Oral qalasynyń manyndaǵy ortaǵasyrlyq «Jaiyq qalashyǵy» aspan astyndaǵy mýzeige suranyp tur. Alaida mundai iri joba qomaqty qarjyny talap etedi. Sondyqtan ol – bolashaqtyń isi. Biraq zaman toqtamaidy, alǵa asa beredi. Onyń ústine, sońǵy saiasi ýaqiǵalar qazaq eline rýh kóteretin is kerek ekenin dáleldedi. Ásirese, jastarǵa qajet salt attylar sherýi, ǵylymi-zertteý ekspeditsiiasy, taǵy basqa da patriottyq is-sharalardyń dittegen maqsatyna jetýi úshin olardyń bastaý alatyn orny bolýy kerek. Birtutas eldi biriktiretin ideia, tarihi oqiǵa retinde «Orbulaq shaiqasy» der edim. Ár oblys, aýdan, aýylda «Orbulaq jeńisi» jazýy bar tas belgi ornatylýy kerek. Barlyq patriottyq is-sharalar osy jerden bastaý alyp, Táýelsizdik alańynda rýhymyzdy aspandatar Kók Tý aldynda qorytyndylansa, azattyqtyń qadirin sezine túsip, adamnyń tula boiyn patriottyq sezim kerner edi», dep túiindedi oiyn N.Tólepov.
