ەلٸمٸزدە كٶشٸ-قون ساياساتى جٷزەگە اسقالى اتاقونىسىنا كٶش تٷزەگەن قانداستاردىڭ سانى ارتتى. الايدا جىراقتاعى 5 ملن قازاقتى وتانعا قالاي ەكەلۋگە بولادى? قىتايدىڭ رەسمي دەرەككٶزدەرٸ بويىنشا, 1,5 ميلليون, رەسمي ەمەس دەرەككٶزدەرٸ بويىنشا 2,5 ميلليون قازاققا, سونداي-اق ٶزبەكستانداعى 1 ميلليون 600 مىڭ قانداسىمىزعا ارقا سٷيەۋگە بولا ما? مۇنىڭ سىرتىنداعى رەسەيدەگٸ 800 مىڭ, موڭعوليياداعى 120 مىڭ قازاقتى قايدا قويامىز?
ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان 25 جىلدا بٸر ميلليونعا جۋىق قانا قانداسىمىز ەلگە ورالىپتى. بۇل باعىتتا بٸردە سىلبىر, بٸردە قارقىن العان كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ قانشالىقتى جۇمىس ٸستەگەنٸ كٶپشٸلٸككە مەلٸم. مەسەلەن, قازاقستاندا 2016 جىلى 16 مىڭ 417 وتباسى نەمەسە 33 مىڭ 754 ەتنيكالىق قازاق تاريحي وتانىنا ورالىپ, ورالمان مەرتەبەسٸن الدى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ, ياعني, 65,5 پايىزى – ٶزبەكستاننان كەلگەن. سونداي-اق, 24,9 پايىزى – قىتايدان, 3,2 پايىزى – تٷركٸمەنستاننان, 2,7 پايىزى – موڭعولييادان, 3,7 پايىزى – ٶزگە ەلدەردەن ورالعان قانداستار. ولاردىڭ 65,4 پايىزى – ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاستا. «كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرگە حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى جەنە جۇمىسپەن قامتىلۋى مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» قر زاڭىندا ەتنيكالىق قازاقتاردى تاريحي وتانىنا ورالۋىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا: ەتنيكالىق قازاقتارعا قونىستانۋ ٶڭٸرٸنە قاراماستان ورالمان مەرتەبەسٸن بەرۋ. ولارعا شەتەلدٸك ازاماتتارعا قاراعاندا كٶشٸ-قون پوليتسيياسىنا حابارلاسۋ ارقىلى تٶلەم قابٸلەتٸن راستاۋسىز ۋاقىتشا تۇرۋ ىقتييارحاتىن الۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلەدٸ; سونداي-اق ەتنيكالىق قازاقتارعا ٷكٸمەت بەلگٸلەگەن ٶڭٸرلەرگە قونىستانعان جاعدايدا ەلەۋمەتتٸك جيىنتىق بەرۋ. بۇدان بٶلەك ەلٸمٸزدٸڭ كەز كەلگەن ٶڭٸرٸنەن ٷكٸمەت ايقىنداعان ەكٸنشٸ ٶڭٸرگە قونىستانعان ورالماننىڭ ەلەۋمەتتٸك قولداۋدى الۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار. ەگەر ولار قونىستانعان ٶڭٸردەن 5 جىل مەرزٸمنەن بۇرىن قونىس اۋدارىپ كەتەتٸن بولسا, العان كٶمەكتەرٸن ٷكٸمەتكە قايتارۋ مٸندەتتەرٸ دە قاراستىرىلعان. ال ورالماندارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن بەرۋ مەرزٸمٸن ۋاقىتشا تۇرۋ ىقتييارحاتىن العاننان كەيٸن 1 جىلعا دەيٸن قىسقارتۋ كٶزدەلەدٸ. بٷگٸندە مينيسترلٸك ەڭبەك, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جەنە دامۋ كوميتەتٸ ورالمان مەرتەبەسٸنەن ايرىلىپ, قازاقستان ازاماتتىعىن جەڭٸلدەتٸلگەن تەرتٸپتە الا الماعان ەتنيكالىق قازاقتارعا ورالمان مەرتەبەسٸن ەكٸنشٸ مەرتە قايتارا بەرۋگە شەشٸم شىعاردى.
ورالمان مەرتەبەسٸنەن ايرىلعان ەتنيكالىق قازاقتارعا مەرتەبەسٸن قايتا الۋ ٷشٸن وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالاردى ٷيلەستٸرۋ باسقارماسىنا, الماتى قالالىق ميگراتسييا جەنە ەڭبەك ينسپەكتسيياسى باسقارماسىنا, استانا قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك جەنە ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ باسقارماسىنا ٶتٸنٸش بٸلدٸرٸپ, قۇجات تاپسىرۋى كەرەك. ورالمان مەرتەبەسٸن قايتادان العان سوڭ ەتنيكالىق قازاقتار تٸركەلگەن جەرٸ بويىنشا ميگراتسييالىق پوليتسيياعا ازاماتتىقتى جەڭٸلدەتٸلگەن تەرتٸپتە قايتا الۋعا ٶتٸنٸش بەرە الادى. ٶتٸنٸش ٷش اي مەرزٸمدە قارالادى. ورالمان مەرتەبەسٸن ەكٸنشٸ رەت العاندا ورالمان كۋەلٸگٸ ەمەس, انىقتاما بەرٸلەدٸ. انىقتاما العان كٷننەن باستاپ التى اي ارالىعىندا ورالماندار ميگراتسييالىق پوليتسييا باسقارماسىنا قۇجات تاپسىرىپ ٷلگەرۋٸ كەرەك ەكەن.
شىن مەنٸندە, تەۋەلسٸزدٸك العان 25 جىلدا ەلٸمٸزگە بٸر ميلليونعا جۋىق قانداستىڭ ورالۋى از با, كٶپ پە? جىراقتاعى 5 ميلليون قازاقتى بٸرتٸندەپ كٶشٸرٸپ الۋعا نە كەدەرگٸ? ەرتەڭگٸ كٷنٸ ولار تٷپكٸ تامىرىنان قول ٷزٸپ, سول ەلدٸڭ ساياساتىنا جۇتىلىپ كەتپەۋٸنە كٸم كەپٸل? وسى سىندى سان تٷرلٸ ساۋال كٸم-كٸمدٸ دە مازالايتىنى بەلگٸلٸ. الايدا اتاقونىسىنا كەلۋگە اسىق قانداستارعا بٷگٸن مٷمكٸندٸك تۋعىزباساق, ەرتەڭ قولىمىزدى مەزگٸلٸنەن كەش سەرمەپ قالمايمىز با?
كٷنگەيدەن تەرٸسكەيگە باعىت العان كٶش ٷمٸتتٸ اقتاي ما?
بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, اتامەكەنٸنە كەلگەن قانداستاردىڭ كٶبٸ وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸ مەكەندەگٸسٸ كەلەدٸ. ال قازاقىلانۋى كەشەۋٸلدەپ جەنە ەڭبەك كٷشٸ جەتٸسپەي جاتقان سولتٷستٸك ايماققا بارۋعا نيەتتٸ ەمەس. بەلكٸم, ورىستٸلدٸ ورتاعا بەيٸمدەلۋدٸڭ قيىندىعىنان قاشقاقتاي ما, ەلدە اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىن العا تارتا ما, كٸم بٸلسٸن?
ٷكٸمەت باعدارلاماسىنا ساي وڭتٷستٸكتەگٸ ەلەۋمەتتٸك تۇرمىسى تٶمەن ەلدٸ مەكەندەر حالقىن ەلدٸڭ سولتٷستٸك وبلىستارىنا كٶشٸرۋ جۇمىستارىنا جان بٸتتٸ. ەلدٸڭ وڭتٷستٸگٸنەن سولتٷستٸگٸنە كٶشكٸسٸ كەلەتٸن تۇرعىندار قونىس اۋدارۋدىڭ باستى سەبەبٸ رەتٸندە جۇمىسسىزدىقتى ايتادى. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ سٶزٸنشە, بۇل مەسەلەنٸڭ دەموگرافييالىق قىرى دا بار. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانى قىزىلسەڭگٸر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, ٷش جىلدان بەرٸ تەمٸرجولشى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تاپپاعان باتىرجان لەسباەۆ سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا كٶشۋگە قامدانىپ جٷر. «بٸزدە تۇراقتى جۇمىس جوق. ٶيتكەنٸ حالىق كٶپ, تىعىز. ەر جەردە بٸر جالدانىپ جۇمىس ٸستەۋدەن شارشادىم. ٷيدەگٸ جەتٸ جان – ەكە-شەشەم, ٸنٸم, ەيەلٸم مەن ەكٸ بالام بار بەرٸمٸز شەشەمنٸڭ زەينەتاقىسىنا قاراپ وتىرمىز. تۇراقتى جۇمىس تاۋىپ بەرسە, جەردٸڭ تٷبٸنە بولسا دا بارامىز», – دەگەن-دٸ باتىرجان لەسباەۆ.
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ٷيلەستٸرۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەتجان پولاتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرٸ باتىرجان لەسباەۆ سيياقتى سولتٷستٸككە كٶشۋگە نيەتتٸ ادامدار كٶبەيۋدە. «سولتٷستٸك قازاقستان ۇسىنىپ وتىرعان جۇمىس ورىندارىنىڭ كٶبٸ – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا. جۇمىسسىز جٷرٸپ, نەپاقا تابۋ قيىن بولىپ تۇرعاندا سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا جاسالىپ جاتقان جەڭٸلدٸكتەردٸ پايدالانعان ابزال. كٶشٸپ بارۋ تەگٸن, شىعىن ٶتەلەدٸ. جەكەشەلەندٸرۋگە بەرمەسە دە, ۋاقىتشا تەگٸن تۇرۋعا باسپانا بەرٸلەدٸ. جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى. بار قيىندىعى اۋا رايىندا, سولتٷستٸكتٸڭ قىسى – ۇزاق, جازى – قىسقا بولماسا, باسقا قيىندىق جوق», – دەيدٸ سەتجان پولاتوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 100-گە جۋىق وتباسى وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸنٸڭ ٶزارا كەلٸسٸمٸ بويىنشا سولتٷستٸك قازاقستان مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىنا تەگٸن كٶشٸرٸلگەن. ول ازاماتتار ەكٸمدٸكتەردٸڭ دەمەۋٸمەن جۇمىسقا تۇرىپ, باسپانالى بولدى.
«جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنا ەنگٸزٸلگەن جاڭا تارماق بويىنشا ٷكٸمەت وڭتٷستٸك ايماقتاردى – حالقى كٶشۋشٸ, سولتٷستٸك ايماقتاردى – كٶشتٸ قارسى الۋشى ايماقتار رەتٸندە بەلگٸلەدٸ. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ٷيلەستٸرۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارىنىڭ سٶزٸنشە, ازاماتتاردى تٷستٸكتەن تەرٸسكەيگە كٶشٸرۋدٸڭ دەموگرافييالىق سەبەبٸ دە بار. سەتجان پولاتوۆ بۇل سٶزٸنە «وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا – 3 ميلليونعا جۋىق, ال سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا 600 مىڭداي عانا تۇرعىن بار» دەگەن دەرەكتٸ ۋەج ەتەدٸ. «سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ حالقى كٶرشٸ رەسەيگە جەنە وبلىس ورتالىعى پەتروپاۆلعا كٶشە باستاعان. اۋىلداردا ادام سانى ازايعاننان سوڭ مەكتەپ پەن بالاباقشالار جابىلىپ جاتىر. ول جاقتا جەر كەڭ, يگەرۋگە ادام جەتٸسپەيدٸ. تٷپكٸ وي – دەموگرافييانى كٶتەرۋ, جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ», – دەيدٸ.
بٷگٸندە وڭتٷستٸكتەن سولتٷستٸككە بەت العان قازاقتاردىڭ ٷمٸتٸ اقتالا ما دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. وسى رەتتە بەلگٸلٸ ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆ ويىن اشىق ايتىپتى. «تٷپكٸ ەكونوميكالىق ساياسات پەن دەيەكتەمە جوقتىڭ قاسى. ادام كٶشٸپ كەلدٸ دەلٸك. ورنالاستى, جەردەماقىنى پايدالاندى, ارى قاراي نە ٸستەيدٸ? ول ٷشٸن ەڭ باستىسى – بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك. تۇرعىنداردى كٶشٸرمەس بۇرىن, كەسٸپكەرلٸككە قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت», – دەيدٸ بٸلٸكتٸ مامان. ال ەكونوميكالىق شولۋشى دەنيس كريۆوشەەۆ: «ەلدٸ ۋربانيزاتسييا جاۋلاپ الدى. قالا حالقىنىڭ سانى ٷزدٸكسٸز ٶسسە, اۋىل حالقىنىڭ سانى, كەرٸسٸنشە تٶمەندەپ بارادى. ادامنىڭ قاي جاقتان قونىس اۋدارعانى ماڭىزدى ەمەس, اۋىلدىقتار قالادا تۇرۋعا ەكونوميكالىق جاعىنان دا, پسيحولوگييالىق جاعىنان دا بەيٸمدەلمەگەن. بۇل ٷردٸس قوسىلعان قۇندى قالىپتاستىرمايدى, كەرٸسٸنشە شايىپ كەتەدٸ. ولاردى ورنىقتىرۋ ٷشٸن بيۋدجەتتٸ كەڭەيتۋگە تۋرا كەلەدٸ» دەگەندٸ ايتادى.
سولتٷستٸكتٸ قازاقىلاندىرۋعا 85 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ
سولتٷستٸك وبلىستاردى قازاقىلاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. مۇنى ٷكٸمەت تە جاقسى تٷسٸنٸپ, ماڭىزدى قادامدارعا بارىپ وتىر. ناقتى ايتقاندا, بۇل تٷيتكٸلدٸ وڭتٷستٸك حالقىن سولتٷستٸككە قونىستاندىرۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنى ايقىن. باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن, 2017 جىلعا قازىنادان 85 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. بۇل تۋرالى «كورپوراتيۆتٸك سەكتوردا ەيەلدەردٸڭ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتۋ» اتتى حالىقارالىق فورۋمدا قر ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترٸ تامارا دٷيسەنوۆا مەلٸمدەدٸ.
«قازٸرگٸ ۋاقىتتا وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردەن سولتٷستٸككە قونىستانۋ بويىنشا باعدارلاما قولعا الىندى. العاشقى جۇمىستار باستالىپ تا كەتتٸ. ەڭ بٸرٸنشٸدەن, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ «سەرپە» باعدارلاماسى اياسىندا سولتٷستٸك وبلىستارعا ستۋدەنتتەر كەلۋدە. بٸزدٸڭ باعدارلاما بويىنشا دا بۇل جۇمىس جالعاسىن تابادى. بيىلدىڭ ٶزٸندە بۇل باعدارلاماعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 45 ملرد تەڭگە, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەردەن 40 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ياعني, 85 ملرد تەڭگە وسى باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋعا بٶلٸنۋدە», – دەدٸ مينيستر.
وڭتٷستٸك حالقىن سولتٷستٸككە كٶشٸرۋ ەرٸكتٸ تٷردە جٷرەدٸ. ولارعا ٷكٸمەت تاراپىنان دا ايتارلىقتاي كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ. ناقتى ايتقاندا, قونىس شىعىندارى ەسەبٸندە وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ ەرقايسىسىنا 35 اەك كٶلەمٸندە (79 مىڭ تەڭگە) ٶتەماقى بەرٸلەدٸ. بۇدان بٶلەك بٸر جىلعا دەيٸن پەتەر جالداۋعا جۇمسالاتىن شىعىن مەملەكەت ەسەبٸنەن تٶلەنەدٸ. وعان ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋ, كٶشٸ-قون كۆوتاسىن قوسىڭىز. مۇنىڭ بەرٸ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸ قازاقىلاندىرۋ ٷشٸن قابىلدانىپ وتىرعان باتىل قادام. وسى ارقىلى شەكارالىق قاۋٸپتٸ سەيٸلتٸپ, پايدا بولۋى مٷمكٸن تەريتورييالىق داۋدىڭ الدىن الۋعا بولادى دەيدٸ ماماندار.
ٷكٸمەتتٸڭ ٸشكٸ كٶشٸ-قوندى جٷيەلەپ, جۇمىس كٷشٸن دۇرىس بٶلۋدٸ رەتتەيتٸن قاناتقاقتى جوباسىنا سەيكەس, 463 وتباسىنا بٶلٸنگەن كۆوتانىڭ 22-سٸ قوستاناي, 40-ى شىعىس قازاقستان, 101-ٸ سولتٷستٸك قازاقستان, 300-ٸ پاۆلودار وبلىستارىنا تيەسٸلٸ. سەبەبٸ شىعىس قازاقستان ٶڭٸرٸنەن جىل سايىن 35 مىڭ ادام كٶشەدٸ, كەلۋشٸلەر مۇنان دا از, جالپى, بەس جىلدا تۇرعىندار 40 مىڭ ادامعا كەمٸگەن. ال سولتٷستٸك قازاقستاندا كٶشٸ-قون وسى باعىتپەن كەتە بەرسە 2030 جىلعا قاراي قازٸرگٸ 570 مىڭ تۇرعىننان 300 مىڭ عانا قالادى. ٷكٸمەت باعدارلاماسىنا ساي قونىس اۋدارۋشىلارعا تۇرعىن ٷي مەن جەر تەلٸمٸنەن بٶلەك جىلىجاي جەنە باۋ-باقشا شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ ٷشٸن نەسيە بەرۋ كٶزدەلگەن. كٶشٸپ كەلۋ شىعىندارىنان بٶلەك 5-6 جانى بار وتباسى ٷكٸمەتتەن ورتا ەسەپپەن 500 مىڭ تەڭگەگە جۋىق كٶمەك الادى, 5 جىلعا 5 ميلليون تەڭگەدەي نەسيە دە الا الادى, بٸراق كەرٸ كٶشسە تٷگەل قايتارادى. ولارعا ەگٸن سالامىن دەسە جەر تەلٸمٸ دە بەرٸلەدٸ. بۇدان بٶلەك ٷكٸمەتتٸڭ «سەرپٸن-2050» باعدارلاماسىنا سەيكەس پەداگوگيكا, اۋىلشارۋاشىلىعى, مەديتسينا, تەحنيكالىق ماماندىقتارعا 3162 گرانت بٶلٸنگەن بولاتىن. ەگەر ستۋدەنتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ورتالىق جەنە سولتٷستٸك ايماقتاعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە بٸلٸم السا, تٸپتٸ سول ٶڭٸردە جۇمىس ٸستەسە, بولاشاقتا سولتٷستٸك ايماق قازاقىلانادى دەگەن ٷمٸت بار.
دينارا مىڭجاسارقىزى,
"تٷركٸستان" گازەتٸ
