Elimizde kóshi-qon saiasaty júzege asqaly ataqonysyna kósh túzegen qandastardyń sany artty. Alaida jyraqtaǵy 5 mln qazaqty Otanǵa qalai ákelýge bolady? Qytaidyń resmi derekkózderi boiynsha, 1,5 million, resmi emes derekkózderi boiynsha 2,5 million qazaqqa, sondai-aq Ózbekstandaǵy 1 million 600 myń qandasymyzǵa arqa súieýge bola ma? Munyń syrtyndaǵy Reseidegi 800 myń, Mońǵoliiadaǵy 120 myń qazaqty qaida qoiamyz?
Ókinishke qarai, elimiz Táýelsizdik alǵan 25 jylda bir millionǵa jýyq qana qandasymyz elge oralypty. Bul baǵytta birde sylbyr, birde qarqyn alǵan kóshi-qon saiasatynyń qanshalyqty jumys istegeni kópshilikke málim. Máselen, Qazaqstanda 2016 jyly 16 myń 417 otbasy nemese 33 myń 754 etnikalyq qazaq tarihi Otanyna oralyp, oralman mártebesin aldy. Olardyń kópshiligi, iaǵni, 65,5 paiyzy – Ózbekstannan kelgen. Sondai-aq, 24,9 paiyzy – Qytaidan, 3,2 paiyzy – Túrkimenstannan, 2,7 paiyzy – Mońǵoliiadan, 3,7 paiyzy – ózge elderden oralǵan qandastar. Olardyń 65,4 paiyzy – eńbekke qabiletti jasta. «Keibir zańnamalyq aktilerge halyqtyń kóshi-qony jáne jumyspen qamtylýy máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» QR Zańynda etnikalyq qazaqtardy tarihi otanyna oralýyn yntalandyrý maqsatynda: etnikalyq qazaqtarǵa qonystaný óńirine qaramastan oralman mártebesin berý. Olarǵa sheteldik azamattarǵa qaraǵanda kóshi-qon politsiiasyna habarlasý arqyly tólem qabiletin rastaýsyz ýaqytsha turý yqtiiarhatyn alý múmkindigi beriledi; sondai-aq etnikalyq qazaqtarǵa Úkimet belgilegen óńirlerge qonystanǵan jaǵdaida áleýmettik jiyntyq berý. Budan bólek elimizdiń kez kelgen óńirinen Úkimet aiqyndaǵan ekinshi óńirge qonystanǵan oralmannyń áleýmettik qoldaýdy alýǵa múmkindigi bar. Eger olar qonystanǵan óńirden 5 jyl merzimnen buryn qonys aýdaryp ketetin bolsa, alǵan kómekterin Úkimetke qaitarý mindetteri de qarastyrylǵan. Al oralmandarǵa Qazaqstan Respýblikasynyń azamattyǵyn berý merzimin ýaqytsha turý yqtiiarhatyn alǵannan keiin 1 jylǵa deiin qysqartý kózdeledi. Búginde ministrlik eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne damý komiteti oralman mártebesinen airylyp, Qazaqstan azamattyǵyn jeńildetilgen tártipte ala almaǵan etnikalyq qazaqtarǵa oralman mártebesin ekinshi márte qaitara berýge sheshim shyǵardy.
Oralman mártebesinen airylǵan etnikalyq qazaqtarǵa mártebesin qaita alý úshin oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úilestirý basqarmasyna, Almaty qalalyq migratsiia jáne eńbek inspektsiiasy basqarmasyna, Astana qalalyq jumyspen qamtý, eńbek jáne áleýmettik qorǵaý basqarmasyna ótinish bildirip, qujat tapsyrýy kerek. Oralman mártebesin qaitadan alǵan soń etnikalyq qazaqtar tirkelgen jeri boiynsha migratsiialyq politsiiaǵa azamattyqty jeńildetilgen tártipte qaita alýǵa ótinish bere alady. Ótinish úsh ai merzimde qaralady. Oralman mártebesin ekinshi ret alǵanda oralman kýáligi emes, anyqtama beriledi. Anyqtama alǵan kúnnen bastap alty ai aralyǵynda oralmandar migratsiialyq politsiia basqarmasyna qujat tapsyryp úlgerýi kerek eken.
Shyn máninde, táýelsizdik alǵan 25 jylda elimizge bir millionǵa jýyq qandastyń oralýy az ba, kóp pe? Jyraqtaǵy 5 million qazaqty birtindep kóshirip alýǵa ne kedergi? Erteńgi kúni olar túpki tamyrynan qol úzip, sol eldiń saiasatyna jutylyp ketpeýine kim kepil? Osy syndy san túrli saýal kim-kimdi de mazalaityny belgili. Alaida ataqonysyna kelýge asyq qandastarǵa búgin múmkindik týǵyzbasaq, erteń qolymyzdy mezgilinen kesh sermep qalmaimyz ba?
Kúngeiden teriskeige baǵyt alǵan kósh úmitti aqtai ma?
Bir aita keterligi, atamekenine kelgen qandastardyń kóbi ońtústik óńirlerdi mekendegisi keledi. Al qazaqylanýy kesheýildep jáne eńbek kúshi jetispei jatqan soltústik aimaqqa barýǵa nietti emes. Bálkim, orystildi ortaǵa beiimdelýdiń qiyndyǵynan qashqaqtai ma, álde aýa raiynyń qolaisyzdyǵyn alǵa tarta ma, kim bilsin?
Úkimet baǵdarlamasyna sai Ońtústiktegi áleýmettik turmysy tómen eldi mekender halqyn eldiń soltústik oblystaryna kóshirý jumystaryna jan bitti. Eldiń ońtústiginen soltústigine kóshkisi keletin turǵyndar qonys aýdarýdyń basty sebebi retinde jumyssyzdyqty aitady. Jergilikti bilik ókilderiniń sózinshe, bul máseleniń demografiialyq qyry da bar. Ońtústik Qazaqstan oblysy Qazyǵurt aýdany Qyzylseńgir aýylynyń turǵyny, úsh jyldan beri temirjolshy mamandyǵy boiynsha jumys tappaǵan Batyrjan Lesbaev Soltústik Qazaqstan oblysyna kóshýge qamdanyp júr. «Bizde turaqty jumys joq. Óitkeni halyq kóp, tyǵyz. Ár jerde bir jaldanyp jumys isteýden sharshadym. Úidegi jeti jan – áke-sheshem, inim, áielim men eki balam bar bárimiz sheshemniń zeinetaqysyna qarap otyrmyz. Turaqty jumys taýyp berse, jerdiń túbine bolsa da baramyz», – degen-di Batyrjan Lesbaev.
Ońtústik Qazaqstan oblystyq jumyspen qamtýdy úilestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy basshysynyń orynbasary Sátjan Polatovtyń aitýynsha, jyl basynan beri Batyrjan Lesbaev siiaqty soltústikke kóshýge nietti adamdar kóbeiýde. «Soltústik Qazaqstan usynyp otyrǵan jumys oryndarynyń kóbi – aýyl sharýashylyǵy salasynda. Jumyssyz júrip, nápaqa tabý qiyn bolyp turǵanda Soltústik Qazaqstan oblysynda jasalyp jatqan jeńildikterdi paidalanǵan abzal. Kóship barý tegin, shyǵyn óteledi. Jekeshelendirýge bermese de, ýaqytsha tegin turýǵa baspana beriledi. Jumysqa ornalastyrylady. Bar qiyndyǵy aýa raiynda, soltústiktiń qysy – uzaq, jazy – qysqa bolmasa, basqa qiyndyq joq», – deidi Sátjan Polatov. Onyń aitýynsha, byltyr 100-ge jýyq otbasy oblys ákimdikteriniń ózara kelisimi boiynsha Soltústik Qazaqstan men Shyǵys Qazaqstan oblystaryna tegin kóshirilgen. Ol azamattar ákimdikterdiń demeýimen jumysqa turyp, baspanaly boldy.
«Jumyspen qamtý – 2020» memlekettik baǵdarlamasyna engizilgen jańa tarmaq boiynsha Úkimet ońtústik aimaqtardy – halqy kóshýshi, soltústik aimaqtardy – kóshti qarsy alýshy aimaqtar retinde belgiledi. Ońtústik Qazaqstan oblystyq jumyspen qamtýdy úilestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy basshysynyń orynbasarynyń sózinshe, azamattardy tústikten teriskeige kóshirýdiń demografiialyq sebebi de bar. Sátjan Polatov bul sózine «Ońtústik Qazaqstan oblysynda – 3 millionǵa jýyq, al Soltústik Qazaqstan oblysynda 600 myńdai ǵana turǵyn bar» degen derekti ýáj etedi. «Soltústik Qazaqstan oblysynyń halqy kórshi Reseige jáne oblys ortalyǵy Petropavlǵa kóshe bastaǵan. Aýyldarda adam sany azaiǵannan soń mektep pen balabaqshalar jabylyp jatyr. Ol jaqta jer keń, igerýge adam jetispeidi. Túpki oi – demografiiany kóterý, jumyssyzdyqtyń aldyn alý», – deidi.
Búginde ońtústikten soltústikke bet alǵan qazaqtardyń úmiti aqtala ma degen zańdy suraq týyndaidy. Osy rette belgili ekonomist Aidarhan Qusaiynov oiyn ashyq aitypty. «Túpki ekonomikalyq saiasat pen dáiekteme joqtyń qasy. Adam kóship keldi delik. Ornalasty, járdemaqyny paidalandy, ary qarai ne isteidi? Ol úshin eń bastysy – bizneske qolaily jaǵdai jasaý kerek. Turǵyndardy kóshirmes buryn, kásipkerlikke qolaily jaǵdai jasaý qajet», – deidi bilikti maman. Al ekonomikalyq sholýshy Denis Krivosheev: «Eldi ýrbanizatsiia jaýlap aldy. Qala halqynyń sany úzdiksiz ósse, aýyl halqynyń sany, kerisinshe tómendep barady. Adamnyń qai jaqtan qonys aýdarǵany mańyzdy emes, aýyldyqtar qalada turýǵa ekonomikalyq jaǵynan da, psihologiialyq jaǵynan da beiimdelmegen. Bul úrdis qosylǵan qundy qalyptastyrmaidy, kerisinshe shaiyp ketedi. Olardy ornyqtyrý úshin biýdjetti keńeitýge týra keledi» degendi aitady.
Soltústikti qazaqylandyrýǵa 85 mlrd teńge bólindi
Soltústik oblystardy qazaqylandyrýdyń mańyzy zor. Muny úkimet te jaqsy túsinip, mańyzdy qadamdarǵa baryp otyr. Naqty aitqanda, bul túitkildi ońtústik halqyn soltústikke qonystandyrý arqyly sheshýge bolatyny aiqyn. Baǵdarlamany júzege asyrý úshin, 2017 jylǵa qazynadan 85 mlrd teńge bólindi. Bul týraly «Korporativtik sektorda áielderdiń múmkindigin keńeitý» atty halyqaralyq forýmda QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministri Tamara Dúisenova málimdedi.
«Qazirgi ýaqytta ońtústik óńirlerden soltústikke qonystaný boiynsha baǵdarlama qolǵa alyndy. Alǵashqy jumystar bastalyp ta ketti. Eń birinshiden, Bilim jáne ǵylym ministrliginiń «Serpe» baǵdarlamasy aiasynda soltústik oblystarǵa stýdentter kelýde. Bizdiń baǵdarlama boiynsha da bul jumys jalǵasyn tabady. Biyldyń ózinde bul baǵdarlamaǵa respýblikalyq biýdjetten 45 mlrd teńge, jergilikti biýdjetterden 40 mlrd teńge qarastyrylǵan. Iaǵni, 85 mlrd teńge osy baǵdarlamany júzege asyrýǵa bólinýde», – dedi ministr.
Ońtústik halqyn soltústikke kóshirý erikti túrde júredi. Olarǵa úkimet tarapynan da aitarlyqtai kómek kórsetiledi. Naqty aitqanda, qonys shyǵyndary esebinde otbasy músheleriniń árqaisysyna 35 AEK kóleminde (79 myń teńge) ótemaqy beriledi. Budan bólek bir jylǵa deiin páter jaldaýǵa jumsalatyn shyǵyn memleket esebinen tólenedi. Oǵan áleýmettik qamsyzdandyrý, kóshi-qon kvotasyn qosyńyz. Munyń bári soltústik óńirlerdi qazaqylandyrý úshin qabyldanyp otyrǵan batyl qadam. Osy arqyly shekaralyq qaýipti seiiltip, paida bolýy múmkin teritoriialyq daýdyń aldyn alýǵa bolady deidi mamandar.
Úkimettiń ishki kóshi-qondy júielep, jumys kúshin durys bólýdi retteitin qanatqaqty jobasyna sáikes, 463 otbasyna bólingen kvotanyń 22-si Qostanai, 40-y Shyǵys Qazaqstan, 101-i Soltústik Qazaqstan, 300-i Pavlodar oblystaryna tiesili. Sebebi Shyǵys Qazaqstan óńirinen jyl saiyn 35 myń adam kóshedi, kelýshiler munan da az, jalpy, bes jylda turǵyndar 40 myń adamǵa kemigen. Al Soltústik Qazaqstanda kóshi-qon osy baǵytpen kete berse 2030 jylǵa qarai qazirgi 570 myń turǵynnan 300 myń ǵana qalady. Úkimet baǵdarlamasyna sai qonys aýdarýshylarǵa turǵyn úi men jer teliminen bólek jylyjai jáne baý-baqsha sharýashylyqtaryn damytý úshin nesie berý kózdelgen. Kóship kelý shyǵyndarynan bólek 5-6 jany bar otbasy Úkimetten orta eseppen 500 myń teńgege jýyq kómek alady, 5 jylǵa 5 million teńgedei nesie de ala alady, biraq keri kóshse túgel qaitarady. Olarǵa egin salamyn dese jer telimi de beriledi. Budan bólek Úkimettiń «Serpin-2050» baǵdarlamasyna sáikes pedagogika, aýylsharýashylyǵy, meditsina, tehnikalyq mamandyqtarǵa 3162 grant bólingen bolatyn. Eger stýdentterdiń kópshiligi ortalyq jáne soltústik aimaqtaǵy ýniversitetterde bilim alsa, tipti sol óńirde jumys istese, bolashaqta soltústik aimaq qazaqylanady degen úmit bar.
Dinara MYŃJASARQYZY,
"Túrkistan" gazeti
