جاقىندا ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸ جاڭادان ەزٸرلەنٸپ جاتقان ەكولوگييالىق كودەكستە قورشاعان ورتانى لاستاعاندارعا سالىناتىن ەكٸمشٸلٸك ايىپپۇلدى 10 ەسەگە ٶسٸرۋ تەتٸكتەرٸن قاراستىرىپ جاتقانىن ەستٸدٸك. سٶيتٸپ مەملەكەت تابيعات پەن ونىڭ رەسۋرستارىن كەلەر ۇرپاقتان «قارىزعا العان» بٷگٸنگٸ بۋىندى ايىپپۇل ارقىلى جٶنگە سالۋدى كٶزدەگەن تەرٸزدٸ. ال بٸز 10 ەسەلٸك ايىپپۇلدى قولدايمىز. ٶيتكەنٸ تابيعاتىمىزدىڭ توزىپ بارا جاتقانىن بايقاپ جٷرمٸز. ەيتپەسە تىم كٶپ ايىپپۇلدىڭ نەسٸ جاقسى دەيسٸز?! «سەرگەكتەردٸڭ» ٶزٸ سەلت ەتكٸزەتٸندەي «بەدەلگە» يە بولعالى قاشا-ا-ان?!.
بيىل جاز بويى وتانداستارىمىز سەنبٸلٸك جاساپ, #Birge #TazaQazaqstan ەكولوگييالىق قوزعالىسىنا قاتىستى. بۇل باستامانى ەل باسشىلارى دا قولداپ, ٶزەن-كٶلدەردٸڭ جاعالاۋلارى مەن ايدىندارى بٸر تازارىپ قالعانى بار. دەرەكتەرگە قاراعاندا, اكتسيياعا 400 مىڭداي وتانداسىمىز قاتىسىپ, 40 مىڭ توننادان استام قوقىس جينالىپتى. ال كٷزدە ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸ #Birge #JasylQazaqstan اكتسيياسىن جارييالاپ, چەللەندج بارىسىندا 1 ملن تٷپ اعاش وتىرعىزۋ ماقساتىن قويدى. تٸپتٸ 12 قازان كٷنٸ دەگەندەرٸنە جەتتٸ دە. سٶيتٸپ وسى شارالار ارقىلى قازاقستان بيلٸگٸ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلە باستاعانىن كٶرسەتتٸ. ەيتپەسە بٸزدٸڭ ەلدە تابيعاتتى قورعاۋعا جاۋاپتى مينيسترلٸك قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەر جاسالۋ سانى جاعىنان اقپاراتقا باس-كٶز بولاتىن ۆەدومستۆودان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىندا تۇر. قۇرىلىمنىڭ بەلەن رەت اتى ٶزگەرٸپ, تٷرلٸ كوميتەتتەر ەرٸ-بەرٸ تالاي كٶشكەن-دٸ. 2014 جىلدان باستاپ 2019 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيٸن قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلٸگٸ دە بولعان جوق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكولوگييا مەسەلەسٸنە ايرىقشا نازار اۋدارۋىنىڭ نەتيجەسٸندە سالاعا جاۋاپتى قۇرىلىم جاساقتالدى. سٶيتٸپ ەكولوگيياعا نازار اۋدارا باستادىق. ەيتپەسە, ەشكٸم ەلەپ, ەسكەرە بەرمەيتٸن سالالاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالۋى مٷمكٸن ەدٸ.
دەگەنمەن, «قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەسٸ بٸزدٸڭ ەلدە ماڭىزدىلىعى جاعىنان نەشٸنشٸ ورىندا تۇر ەكەن?», دەگەن ساۋال دا كٶكەيگە ورالا بەرەتٸنٸ بار. ەزٸرگە وعان ناقتى جاۋاپ جوق. ٶيتكەنٸ بايتاق ەلدٸڭ بارلىق ايماعىن قامتىعان, تاپسىرىس بەرۋشٸنٸڭ كٶڭٸلٸنە قارامايتىن, بۇرا تارتپايتىن, «تۋرا بيدەي» عالىمدار جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ قولىمىزعا تٷسپەدٸ. دەگەنمەن, قورشاعان ورتانى لاستاۋىمىزعا نازار سالساق, ٶزەكتٸلٸگٸ جاعىنان تابيعات قورعاۋ مەسەلەسٸ كٶش سوڭىندا جٷر-اۋ دەپ بولجايمىز. شاماسى, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى ناشار بولىپ, «اش بالا توق بالاداي وينامايدى, توق بالا اش بولام دەپ ويلامايدى» («ەڭبەكشٸ قازاق» گازەتٸندە 1921 جىلى ماقال وسىلاي جازىلىپتى) دەيتٸن حالدەمٸز بە, ەلدە تابيعاتقا تەك تۇتىنۋشىلىق كٶزقاراسپەن قاراپ جٷرمٸز بە, بٸلمەيمٸز, ەيتەۋٸر ەكولوگييانى ويلايتىندار سيرەك. تٸپتٸ تابيعات قورعاۋعا قاتىستى زاڭداردى دا كٶزگە ٸلمەيتٸندەر بار. بيىلعى 9 اي ٸشٸندە ەكولوگيياعا قاتىستى زاڭ نورمالارى بۇزىلعاندىقتان قۇقىقتىق ستاتيستيكا كوميتەتٸ 1363 ٸس تٸركەگەن. بروكونەرلەر ەكٸ ادامدى وققا بايلادى. بٸرنەشەۋٸن جارالادى. ياعني ادام ٶمٸرٸ كونستيتۋتسييادا ايتىلعانداي قازىنا بولۋدان قالعان تەرٸزدٸ. سول سيياقتى تابيعاتتىڭ دا قادٸرٸ كەمٸپ كەتكەندەي. جىل سايىن ورمان مەن دالا ٶرتەنەدٸ, زاڭسىز بالىق اۋلايمىز, اڭ اتامىز. تٶڭٸرەگٸمٸزدٸ لاستايتىنىمىز سونشا, بٸر عانا سەنبٸلٸكتە تەك شىعىسقازاقستاندىقتار ٶزەن-كٶل جاعالاۋلارى مەن جول بويىنان 800 توننا قوقىس جيناپتى. بۇل قالدىقتار كەدٸمگٸ بٶتەلكە, پلاستيك قۇتىلار مەن اليۋمينيي قالبىرلار, پوليەتيلەن قۇتىلار. بۇلار بٸرنەشە جىل بۇرىن لاقتىرىپ جٸبەرگەن قاعازىڭىز, اعاشىڭىز نەمەسە ٶزگە دە ورگانيكالىق قالدىعىڭىز شٸرٸپ كەتكەننەن كەيٸن قالعاندار. مۇنشاما كٷل-قوقىستى جانۋارلار تاستاعان جوق. بٸز, ادامدار تاستادىق.
ەلگٸندە قورشاعان ورتانى تازا ساقتاۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸلٸگٸ جاعىنان نەشٸنشٸ ورىندا تۇر ەكەن دەگەن ساۋال قويعانبىز. ناقتى جاۋابى جوق-اۋ دەپ تۇسپالداعانبىز. دەگەنمەن, پايىمداۋىمىزشا, ەكولوگييا – بٸز ٷشٸن ادام ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنان كەيٸن ەكٸنشٸ ورىنعا شىعۋى تيٸس سالا. ٶيتكەنٸ بولاشاقتىڭ جارقىن بولۋى ەكولوگيياعا قاتىستى بولىپ تۇر. تازا اۋا مەن تازا سۋ بولماسا, توپىراقتان قۇنار كەتسە ازىق-تٷلٸگٸڭٸزدٸڭ ٶزٸ ۋعا اينالادى. ونداي جاعدايدا كەرەمەت ەكونوميكاڭىزدىڭ دا كٶك تيىندىق قۇنى قالمايدى. وعان ەلەمدە ەكونوميكالىق قۋاتى جاعىنان ەكٸنشٸ ورىنعا شىققان قىتاي ەلٸنٸڭ استاناسى بەيجٸڭدەگٸ احۋال كۋە. بەيجٸڭدٸكتەردٸڭ اۋزى-باسىن تۇمشالاپ, زورعا تىنىس الاتىن كەزدەرٸ جيٸ بولىپ تۇرادى. بەرٸنە اۋانىڭ لاستانۋى سەبەپ بولسا كەرەك. دەمەك, «ٶگٸزگە تۋعان كٷن بۇزاۋعا» دا تۋۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرگەنٸمٸز جٶن سيياقتى.
ايتپاقشى, قىس تا جاقىنداپ قالدى. ارقاعا اياز تٷسكەندە ەلوردانى كٶمٸردٸڭ تٷتٸنٸ باساتىن «ٶنەر» پايدا بولعانىنا دا ون جىلداي ۋاقىتقا تاياپتى. سٶيتە تۇرا بەيجٸڭدٸ مىسال ەتەمٸز-اۋ...
امانگەلدٸ قۇرمەت
