Jaqynda Ekologiia, geologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi jańadan ázirlenip jatqan ekologiialyq kodekste qorshaǵan ortany lastaǵandarǵa salynatyn ákimshilik aiyppuldy 10 esege ósirý tetikterin qarastyryp jatqanyn estidik. Sóitip memleket tabiǵat pen onyń resýrstaryn keler urpaqtan «qaryzǵa alǵan» búgingi býyndy aiyppul arqyly jónge salýdy kózdegen tárizdi. Al biz 10 eselik aiyppuldy qoldaimyz. Óitkeni tabiǵatymyzdyń tozyp bara jatqanyn baiqap júrmiz. Áitpese tym kóp aiyppuldyń nesi jaqsy deisiz?! «Sergekterdiń» ózi selt etkizetindei «bedelge» ie bolǵaly qasha-a-an?!.
Biyl jaz boiy otandastarymyz senbilik jasap, #Birge #TazaQazaqstan ekologiialyq qozǵalysyna qatysty. Bul bastamany el basshylary da qoldap, ózen-kólderdiń jaǵalaýlary men aidyndary bir tazaryp qalǵany bar. Derekterge qaraǵanda, aktsiiaǵa 400 myńdai otandasymyz qatysyp, 40 myń tonnadan astam qoqys jinalypty. Al kúzde Ekologiia, geologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi #Birge #JasylQazaqstan aktsiiasyn jariialap, chellendj barysynda 1 mln túp aǵash otyrǵyzý maqsatyn qoidy. Tipti 12 qazan kúni degenderine jetti de. Sóitip osy sharalar arqyly Qazaqstan biligi qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine erekshe kóńil bóle bastaǵanyn kórsetti. Áitpese bizdiń elde tabiǵatty qorǵaýǵa jaýapty ministrlik qurylymdyq ózgerister jasalý sany jaǵynan aqparatqa bas-kóz bolatyn vedomstvodan keiingi ekinshi orynda tur. Qurylymnyń bálen ret aty ózgerip, túrli komitetter ári-beri talai kóshken-di. 2014 jyldan bastap 2019 jyldyń maýsymyna deiin Qorshaǵan ortany qorǵaý ministrligi de bolǵan joq. Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń ekologiia máselesine airyqsha nazar aýdarýynyń nátijesinde salaǵa jaýapty qurylym jasaqtaldy. Sóitip ekologiiaǵa nazar aýdara bastadyq. Áitpese, eshkim elep, eskere bermeitin salalardyń biri bolyp qalýy múmkin edi.
Degenmen, «qorshaǵan ortany qorǵaý máselesi bizdiń elde mańyzdylyǵy jaǵynan neshinshi orynda tur eken?», degen saýal da kókeige orala beretini bar. Ázirge oǵan naqty jaýap joq. Óitkeni baitaq eldiń barlyq aimaǵyn qamtyǵan, tapsyrys berýshiniń kóńiline qaramaityn, bura tartpaityn, «týra bidei» ǵalymdar júrgizgen zertteý qolymyzǵa túspedi. Degenmen, qorshaǵan ortany lastaýymyzǵa nazar salsaq, ózektiligi jaǵynan tabiǵat qorǵaý máselesi kósh sońynda júr-aý dep boljaimyz. Shamasy, áleýmettik jaǵdaiy nashar bolyp, «ash bala toq baladai oinamaidy, toq bala ash bolam dep oilamaidy» («Eńbekshi qazaq» gazetinde 1921 jyly maqal osylai jazylypty) deitin haldemiz be, álde tabiǵatqa tek tutynýshylyq kózqaraspen qarap júrmiz be, bilmeimiz, áiteýir ekologiiany oilaityndar sirek. Tipti tabiǵat qorǵaýǵa qatysty zańdardy da kózge ilmeitinder bar. Biylǵy 9 ai ishinde ekologiiaǵa qatysty zań normalary buzylǵandyqtan Quqyqtyq statistika komiteti 1363 is tirkegen. Brokonerler eki adamdy oqqa bailady. Birnesheýin jaralady. Iaǵni adam ómiri Konstitýtsiiada aitylǵandai qazyna bolýdan qalǵan tárizdi. Sol siiaqty tabiǵattyń da qadiri kemip ketkendei. Jyl saiyn orman men dala órtenedi, zańsyz balyq aýlaimyz, ań atamyz. Tóńiregimizdi lastaitynymyz sonsha, bir ǵana senbilikte tek shyǵysqazaqstandyqtar ózen-kól jaǵalaýlary men jol boiynan 800 tonna qoqys jinapty. Bul qaldyqtar kádimgi bótelke, plastik qutylar men aliýminii qalbyrlar, polietilen qutylar. Bular birneshe jyl buryn laqtyryp jibergen qaǵazyńyz, aǵashyńyz nemese ózge de organikalyq qaldyǵyńyz shirip ketkennen keiin qalǵandar. Munshama kúl-qoqysty janýarlar tastaǵan joq. Biz, adamdar tastadyq.
Álginde qorshaǵan ortany taza saqtaý máselesi ózektiligi jaǵynan neshinshi orynda tur eken degen saýal qoiǵanbyz. Naqty jaýaby joq-aý dep tuspaldaǵanbyz. Degenmen, paiymdaýymyzsha, ekologiia – biz úshin adam ómiri men densaýlyǵynan keiin ekinshi orynǵa shyǵýy tiis sala. Óitkeni bolashaqtyń jarqyn bolýy ekologiiaǵa qatysty bolyp tur. Taza aýa men taza sý bolmasa, topyraqtan qunar ketse azyq-túligińizdiń ózi ýǵa ainalady. Ondai jaǵdaida keremet ekonomikańyzdyń da kók tiyndyq quny qalmaidy. Oǵan álemde ekonomikalyq qýaty jaǵynan ekinshi orynǵa shyqqan Qytai eliniń astanasy Beijińdegi ahýal kýá. Beijińdikterdiń aýzy-basyn tumshalap, zorǵa tynys alatyn kezderi jii bolyp turady. Bárine aýanyń lastanýy sebep bolsa kerek. Demek, «ógizge týǵan kún buzaýǵa» da týýy múmkin ekenin eskergenimiz jón siiaqty.
Aitpaqshy, qys ta jaqyndap qaldy. Arqaǵa aiaz túskende elordany kómirdiń tútini basatyn «óner» paida bolǵanyna da on jyldai ýaqytqa taiapty. Sóite tura Beijińdi mysal etemiz-aý...
Amangeldi Qurmet
