قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى:
زاڭعار سۋرەتكەر عابيت مٷسٸرەپوۆ جازبالارى
ناقتىراق ايتقاندا, عابەڭنٸڭ قويىن دەپتەرلەرٸنە تٷسكەن كەيبٸر ٸنجۋ-مارجان ويلارى تٶڭٸرەگٸندە سٶز قوزعاماقپىز. ٶزٸ, وسىناۋ قۇسني-حاتتاردى وقي وتىرىپ, بٸر سەت تاڭعاجايىپ تىلسىم دٷنيەگە كەزٸككەندەي, جازۋشىنىڭ جۇمباق جان قالتارىستارىنا بويلاي تٷسكەندەي كٷي كەشەسٸز.
«تىلسىم دٷنيە, جۇمباق جان قالتارىسى» دەمەكشٸ, مٷسٸرەپوۆتٸڭ جازۋ ماشىعى نەمەسە ونىڭ شىعارماشىلىق لابوراتوريياسى ٶزٸندٸك بٸر جاتقان قۇپييا ەلەمدەي ەلەستەيتٸنٸ دە راس. مەسەلەن, عابيت اعانىڭ عۇمىر بويى قارىنداشپەن جازعانى بەلگٸلٸ. جازۋعا كٸرٸسەردە ونىڭ بٸر بۋداسىن كٷنٸبۇرىن ۇشتاپ, الدىن الا قاعازى مەن ٶشٸرگٸشٸن سايلاپ الاتىنىن ٶزٸ دە كەيبٸر سۇحباتتا اراگٸدٸك ايتقان. قارىنداشتارىن دايارلاۋ ٷستٸندە اق پاراققا مٶلدٸرەتە تٷسٸرەتٸن ويلارىن دا قوسا ۇشتاپ وتىراتىنىن جەتكٸزگەن. الايدا بۇدان ەرٸرەككە باسپاي, جازۋ زەرتحاناسىن تولىقتاي اشا دا قويماعان ادام.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيٸك, عابەڭمەن جاقىنىراق ارالاسقان كٸسٸلەردٸڭ ايتۋىنشا, سۋرەتكەر كٶبٸنە تەمەكٸسٸن تارتىپ, ٷستەلدٸ اينالىپ, تٷرەگەلٸپ جٷرٸپ جازعان. ورتادا جاتاتىن پاراقتارعا قوسا تٸلدەي قىلىپ كەسٸپ بٸر بۋدا قاعاز دايىنداپ الادى. ويعا ورالعان سٶيلەمدەردٸ, نەگٸزٸنەن, سوعان تٷسٸرەدٸ دە, ونىسىن ٷستەل ٷستٸندەگٸ ەلگٸ پاراققا جەلٸمدەي باستايدى. بىلايشا ايتقاندا كەدٸمگٸشە «مونتاجدايدى».
بۇ كٸسٸنٸڭ سٶز ساپتاۋعا, سٶيلەم قۇرىلىمىنا اسا جٸتٸ قاراعان, ٶتە تالعامپاز شەبەر ەكەنٸ مەلٸم. مىسالى, جازۋشى: «سٶيلەم سٶزدەن قۇرالادى. سٶيلەمنٸڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن ەربٸر سٶزدٸڭ ٶزٸ تۇلعالى بولۋى كەرەك. سوندا, سٶيلەم تارتىمدى بولىپ شىعادى. كٶركەم ەدەبيەتتە سٶز تۇلعالى بولۋىمەن بٸرگە تەڭەمەلٸ, بەينەلەۋلٸ بولسىن. ەر سٶز تۇلعالى, ەرٸ بەينەلٸ بولسا, كٶركەمدٸك سودان تۋادى» دەگەن. قىسقاسى, وسىنشالىقتى سۇلۋ سٶيلەمدەر ەبدەن جەلٸمدەلٸپ بٸتكەن كەزدە ولاق سويعان مالدىڭ تەرٸسٸندەي البا-جۇلبا بٸردەڭە بولىپ شىعادى. ودان مۇنداعى ارابشا حارٸپپەن, ياعني تٶتە جازۋمەن تٷسٸرٸلگەن جازۋ ەدەمٸلەنٸپ قايتا كٶشٸرٸلەدٸ. بۇل جازبا ماشينكاعا تاپسىرىلادى. ال, قاساپقا تٷسكەن مال تەرٸسٸنە ۇقسايتىن ماناعى «شوقپىتتى» عابەڭ كٷرەسٸنگە اپارىپ ٶز قولىمەن ٶرتەيدٸ. ەبدەن جانىپ بٸتكەنشە قادالىپ قاراپ تۇرادى.
عابيت اعا ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا قاراي قارىنداشپەن تاقتايداي تەگٸس تاسقا جازاتىن بولعان. بۇل دا ٶشٸرٸپ جازۋعا ىڭعايلى. ول تاباقتاي «ٷستەل» تاس قازٸر عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ مەموريالدىق مۇراجاي ٷيٸندە تۇر. 1996 جىلى اقىن, زەرتتەۋشٸ سەرسەنبٸ دەۋٸتوۆ «جالىن» باسپاسىنان عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ ٶمٸر تۋرالى, ادامنىڭ بولمىس-قاسيەتٸ تۋرالى, قازاق حالقى تۋرالى, قازاقتىڭ ۇلتتىق قادٸر-قاسيەتٸ تۋرالى, تاريح, ەدەبيەت تۋرالى, ٶزٸ جٶنٸندە, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرگە قۇشتارلىعى, ەيەلگە دەگەن ماحابباتى جايىندا جازىلعان تولعانىستارى مەن حاتتارى قامتىلعان «وي-سەزٸم سەتتەرٸ» اتالاتىن جيناق قۇراستىرىپ شىعاردى. تارالىمى ەكٸ مىڭ دانا. بٸز دە وسىناۋ دٷنيە مەن مۇراجاي ٷيٸندە ساقتالعان جازۋشىنىڭ مارجان ويلارىن ٷزٸپ-جۇلىپ الىپ, وقىرمان ولجاسىنا اينالدىرۋعا تالاپتانامىز. بۇلاردىڭ ۇرپاققا عيبرات بولارلىقتاي شىن مەنٸندەگٸ حالىق قازىناسى ەكەنٸ دە انىق.
سونىمەن, عابەڭ قويىن دەپتەرٸنەن الىنعان وي-ٷزٸكتەرٸ بٷي دەيدٸ:
ەسكٸ دەپتەرٸمنەن
…بٸر قازاق ەڭ كەمٸ ەكٸ اقىل ايتىپ كەتەدٸ. ٶز قاراباسى سول ەكٸ اقىلدىڭ بٸرەۋٸن ورىنداپ جٷرگەن بولسا ەلدەقاشان ادام بولىپ كەتەر ەدٸ.
***
– «ۇلپان» نە جايىنداعى پوۆەست? – دەپ سۇرادى سنەگين.
– «ۇلپان» مەنٸڭ مونولوگىم, – دەدٸم وعان.
– «ۇلپاننىڭ» يدەيالىق تاقىرىبى نەدە? – دەپ سۇرادى مەنٸڭ زەرتتەۋشٸلەرٸمنٸڭ بٸرٸ.
– ادامنىڭ جانى مەن جٷرەگٸنٸڭ ٸزگٸلٸگٸندە, – دەدٸم مەن. ەكەۋٸ دە تٷسٸنە المادى-اۋ دەيمٸن. ٶيتكەنٸ, ەلٸ ەشنەرسە جازعان جوق.
***
قازاق دەگەن ەل – بوستاندىق, ازاتتىقتى سٷيەتٸن, دالانى, تازا اۋانى, تازا سۋدى, تازا كٶگالدى سٷيەتٸن حالىق. بۇل كەزٸندە ول بۇزىلماعان ەل, بۇزىلا بٸلمەيتٸن ەل ەمەس, بٸر بۇزىلسا, اياق-قولىن جيناي الماي كەتۋٸ مٷمكٸن.
سونشا كەڭ دٷنيەدە جٷرٸپ, سونشا تازالىق دٷنيەسٸندە جٷرٸپ ول ەلدٸڭ جان-جٷرەگٸ تازا بولماسا, تاڭدانۋعا بولار ەدٸ. جوق, ول كەزدە ول اسقان اق كٶڭٸل, مىرزا, سەنگٸش ەل.
وتارشىل تٶرەلەر ٷركٸتە كەلگەندە قازاق قانداي ايلا ەتەرٸن بٸلە الماي ابىرجىپ قالادى دا, بارلىق ادامگەرشٸلٸك تابيعاتىنان جاڭىلادى.
***
ادام بالاسى بٸردەمەگە سەنبەي, ارقا سٷيەمەي تۇرا المايدى. سول سەنٸمنٸڭ اتى – دٸن. ەڭ ارعىسى ساياسي سەنٸم دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ٷشٸن دٸن. قادٸر-قاسيەت جاعىنان قاراعاندا دٸننەن تٶمەنٸرەك, سەنٸمدٸلٸگٸ بولسا, تاباندى-تۇراقتى ەمەس نەرسە.
مەنٸڭ اتام كەجٸمباي مٷسٸرەپ بالاسى بەس ۋاقىت نامازدى قالدىرماي وقيدى. وتىرىپ-تۇرۋىن, وقيتىن دۇعالارىنىڭ بٸرٸن قالدىرماي وقيدى. مەن مولدادان ٷش جىل وقىعاننان كەيٸن اتامنىڭ وقيتىن دۇعالارىن تەكسەرسەم, بٸر دۇعا بٸلمەيدٸ ەكەن. جىعىلىپ-تۇرۋدىڭ بەس ۋاقىت نامازدا قانشا ەكەنٸن بٸلەدٸ, نەشە رەت قول جايىپ, يەك سيپاعاندى بٸلەدٸ. بٸراق, بٸر دۇعا تٷگٸل, بٸر اۋىز ارابشا سٶز بٸلمەيدٸ.
دەگەنمەن, اتام ناماز وقىعاندا مەن اتامنىڭ تٷسٸنە ىلعي قارايتىن ەدەتٸم بولدى. ناماز ٷستٸندە اتام كەرەمەت اجارلانىپ كەتەدٸ. اتامنىڭ مۇنداي اجارلى, مۇنداي مەيٸرٸمدٸ, مۇنداي تازا كەسكٸنٸن مەن كٷندەلٸكتٸ بٸر كٶرگەن ەمەسپٸن. ول قۇدايعا شىن جالىنىپ تۇر. كٷندەلٸكتٸ قانداي كٷنە جاساپ العانىن موينىنا الىپ, ەندٸ كەشٸرٸم سۇرايدى. سوعان بەت العاندا-اق ول تازالانىپ, اجارلانىپ كەتەدٸ.
***
ابايدىڭ فيلوسوفييالىق ويلارىنىڭ ەڭ تەرەڭٸ, ەرٸ فيلوسوفيياعا قوسقان جاڭالىعى مىناۋ ەكٸ جولدا بولۋ كەرەك:
كٸرلەنگەن كٶڭٸل ٶز ٸشٸن,
تۇرا الماس ەستە جۋىنباي.
سانالى ادام بٸرەۋگە جەبٸر-جاپا كٶرسەتٸپ, ٶز كٶڭٸلٸنە ٶزٸ داق سالعان بولسا, ول سول داقتى جاقسىلىق ٸستەۋ ارقىلى كەشٸرمەي تىنشىعا المايدى, كٶڭٸلٸ داۋالانبايدى دەيدٸ.
اباي تۇسىنداعى قازاق ٸستەگەن جەبٸرٸنە ارقالانباسا, قايعىرعان ەمەس قوي. ابايعا دەيٸنگٸ قازاق ودان ەرٸ ەسٸرە بەرگەن. ابايدان بەرگٸ قازاق ولاردان دا ەرٸ كەتەر مە ەكەن, قايتەر ەكەن?
ەربٸر ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ ٶزگەرٸس-قۇبىلىستىڭ سىرت كٶرٸنٸسٸ بار, ٸشكٸ سىرى بار.
ەشبٸر قۇبىلىستى كٶزٸڭمەن تٷگەل كٶرە المايسىڭ! ونىڭ مەنٸ سىرت كٶرٸنٸسٸندە ەمەس, ەكٸنشٸ ونىڭ ٶزٸ ٶزگەرٸس – قۇبىلىس بولعاندىقتان ول بٸر عانا حال ەمەس, از مەرزٸمدەگٸ كٶپ ٶزگەرٸس.
ونىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋىنىڭ اراسىندا ەلدەنەشە تٷرلٸ حال بار.
ويعا الماق تٷسەتٸنٸ دە وسىدان. كٶزٸڭ كٶرگەندٸ ويىڭ عانا تٷگەل تانيدى.
جانى الاسانى ٷلكەيتكەنمەن ول ٶسپەيدٸ.
***
كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن ەل زييالىلارىنىڭ بٸرٸ بولشەۆيكتەر پارتيياسىن قولداپ, ەكٸنشٸلەرٸ الاشورداشىلار جاعىنا شىعىپ, قاق جارىلعانى بەلگٸلٸ. ەكٸ جاقتىڭ دا كٶكسەگەنٸ حالىق مٷددەسٸ بولاتىن. بٸراق, سۇمدىق بولعاندا قىزىل يمپەرييا جەندەتتەرٸ سوناۋ 1937 جىل قارساڭىندا باستالعان نەۋبەتتە ەكٸ جاقتىڭ دا سورپا بەتٸنە شىعار كٶپتەگەن ارىستارىن باۋداي تٷسٸرٸپ, قىرىپ جٸبەردٸ. قانداس باۋىردى «ٶكپەگە قيسا دا, ٶلٸمگە قيماعان» دەمەكشٸ, وسىناۋ قارسىلاستاردىڭ يدەيالىق جاعىنان قانشالىقتى دۇشپان بولعانىمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە بٸر-بٸرٸن اجالعا قيماعانى اڭعارىلادى. ايتالىق, باسىن قاتەرگە تٸگە وتىرىپ: «بەيٸمبەت جاۋ بولسا, مەن دە جاۋمىن!» قاسقايىپ شىعاتىن عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ قويىن دەپتەرٸنە تٷسكەن ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى ويلارى وسى سٶزٸمٸزدٸڭ بٸر دەلەلٸندەي.
عابەڭ كەزٸندە ماعجان اقىننىڭ تاعدىرى تۋرالى تولعانا كەلٸپ بىلاي دەپتٸ:
1. زامان الدىندا اقىن تۇر, اقىن الدىندا زامانى تۇر.
اقىنىن تٷسٸنبەسە زامانعا سىن, زامانىن تٷسٸنبەسە اقىنعا سىن.
بٸرٸن-بٸرٸ تٷسٸنە الماسا, ەكەۋٸنە دە ايتارىم جوق.
2. تراگەدييالىق كريزيس تۇسىنا كەزدەسسە, قوعامدىق بەلگٸلٸ جاعدايدا قالىپتاسقان سانا-سەزٸمنٸڭ اقىنى كٶپكە دەيٸن كٶندٸگە الماۋى, قارسىلىق بٸلدٸرۋٸ مٷمكٸن.
بۇل مٸنەز اقىندى اقتامايدى دا, قارالامايدى دا, تەك تٷسٸندٸرەدٸ.
***
اقىن-جازۋشىلارىن جازالاپ, سوتتاپ, ايداتىپ, اتقىزىپ جٸبەرەتٸن ٶكٸمەتٸ بولعان ەلدٸڭ ماڭدايىنداعى سورى بەس ەلٸ عوي. اقىن-جازۋشىلارىن جەبٸرلەگەن ٶكٸمەت ادامدارى شە? ەنە, حالقىنىڭ جاۋى سولار, سولار, سولار! حالقىنىڭ جٷرەك وتىن سٶندٸرٸپ, وي جارىعىن ٶشٸرٸپ تاستاعان حايۋاندارعا راقىم بولماۋ كەرەك.
***
تالاي تاعدىردى تەلكەككە سالۋىمەن بٸرگە تۇتاستاي حالىقتىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنە دە كەرٸ ىقپالىن تيگٸزگەن زامانالاردىڭ سۇراپىل كەزەڭدەرٸ تۋرالى وسىلايشا وي تولعاپ ٶتكەن سۋرەتكەر ەندٸ بٸر سەت جٷردەك قالام قۋاتىن ەدەتٸنشە ەلدٸڭ ٶنەرٸ مەن ەدەبيەتٸنە قاتىستى فيلوسوفييالىق تۇجىرىمدارىنا باعىتتايدى. مىسالى:
قاي حالىقتىڭ بولسا دا مەدەنيەت, كٶركەم سٶز, كٶركەم ٶنەرٸن جوعارى كٶتەرٸپ, جالىنداتىپ جٸبەرۋگە جٷز تالانت كٶپتٸك ەتپەيدٸ, ون تالانت ازدىق ەتپەيدٸ.
***
داۋىلدا… جەلدە ورماننىڭ جايقالۋ تەڭسەلۋٸ تۇتاسقان بٸر ىرعاعىن تاپپاسا كٶپ قۇلايدى. دۇرىسى – بٸرگە بٸر ىرعاق تاپقانشا كٶبٸرەك قۇلايدى. ٷي ٸشٸنٸڭ دەمالىس-تىنىسى دا وسى قاتارعا جاتادى. ٷي تٸرلٸگٸنٸڭ بٸر ىرعاعى تابىلماسا, كەرەكسٸز كيكٸلجٸڭ كٶبەيە بەرٸپ, اياعىندا اپاتقا دەيٸن اپارادى.
ەر تٷرلٸ ىزىڭدار دا, قوزعالىستار دا سولاي. ىرعاعى, ٷندەستٸگٸ, بوياۋلارى كەلٸسپەگەن ٸستٸڭ بەرٸ دە بەرەكەسٸز بولادى.
***
ەيەلٸڭ سەرٸگٸم دەۋگە جاراماسا, تەك قانا بالالارىڭ بولعاندىقتان, سول بايلانىسقا ٸلٸگٸپ, سونىمەن-اق تەڭ جاردىڭ ورنىندا بولعىسى كەلسە, بۇدان اسقان قاسٸرەت قايسى?
***
ادام دەگەن بٸر عانا مٸنەز, بٸر عانا باعىت, بٸر عانا قاسيەت ەمەس. ول – قاتال, ول – مەيٸرٸمدٸ, ول ايبىندى, ول كٶركەم, ول – سۋىق. ياعني بارلىق ادام بالاسىندا بار ەرەكشەلٸكتەر بٸر ادامنىڭ باسىنان دا تابىلا بەرەدٸ.
سوندىقتان, بٸر ادام تۋرالى ەكٸ ادامنىڭ ويى بٸر جەردەن شىقپايدى. ەكەۋٸ بٸر ادامنىڭ ەكٸ كەزەڭٸنە كەزدەسكەن. كٶبٸنەسە وسىلاي, ادامنىڭ بٸر مٸنەزٸنٸڭ ٶزٸ ەر كٶرگەنٸندە بٸر رەڭدە بولا بەرمەيدٸ.
بٸر سۋعا ەكٸ رەت شومىلۋعا بولمايدى دەگەندەي, ادامنىڭ باستى مٸنەزٸنٸڭ ٶزٸ دە بٸر قالىپتا عانا كٶرٸنبەيدٸ.
***
كەيبٸر اقىلدى دەگەن ادامدار ورنى جوعارى بولسا دا, ٶزٸنەن تٶمەن ادامدارعا ەلٸكتەيتٸنٸ بولادى. اتقا وتىرىسىنان باستاپ, ناسىباي اتىسىنا دەيٸن.
***
جەر – اتا-باباڭنىڭ ەڭبەگٸ سٸڭگەن جەر. ٶمٸرلٸك تەجٸريبەمەن قالدىرعان جەر. قىسى مەن جازى, جازعىتۇرىم, كٷزٸ قالاي ٶتەتٸنٸ تانىس جەر. پاناسى قانداي, بارى نە, جوعى نە – بەلگٸلٸ جەر. تۋعان جەر! كٷلٸ تانىس, جەلٸ تانىس, سۋىعى تانىس جەر. ەلٸڭنٸڭ قۋانىش-قايعىسىنا ورتاق جەر!
***
بولعان مەن بولادىنىڭ اراسى جاقىن با, بولدى مەن بولادىنىڭ اراسى جاقىن با? تالاپسىز ٷمٸت – بوس ٷمٸت, تالانتسىز ٶنەر – بوس ٶنەر.
***
ادامعا اقشا ەبدەن بايىعاندا كٶبٸرەك كەرەك بولادى.
جۇمساۋىڭا اقشانىڭ از كەتەتٸنٸ دە وسى كەز.
***
شىعىس ٶمٸرٸ – ۇزاق ٶمٸر! بٸراق ەرتٷرلٸ كەزەڭدەرٸ ەر تٷرلٸ ٶتەدٸ. جاستىق شاعى تەز ٶتەدٸ, كەرٸلٸك دەۋٸرٸ تىم ۇزاق. تەزبە-تەز قارتايىپ الادى دا, جاساي بەرەدٸ. دانالىعى دا, كەرتارتپالىعى دا وسىندا. كەرٸ ادام ەندٸگٸ جاستار قاتارىنا كٸرە المايدى دا, باياعىنى كٶكسەيدٸ. كٶپتٸ كٶرگەن دانا بولادى. قارتايىپ كەتسە بالا بولادى.
***
تاڭ اتسا ۇساق جۇلدىزدار ازايىپ, ٶڭكەي ٸرٸلەرٸ عانا قالعانداي بولادى. وسى كەزدە كٶل جاعاسىندا بولساڭ اسپاندا قالعان باداناداي-باداناداي جۇلدىزدار جاڭا عانا كٶلگە شومىلىپ شىققانداي تىم حوش, تازا, كٶڭٸلدٸ, ٷلكەنٸرەك سەزٸلەدٸ.
كٶلگە قاراساڭ, ەلٸ بٸرتالاي جۇلدىز سۋدا شومىلىپ جاتقانداي كٶرٸنەدٸ.
***
قازاق ويى, قازاق اقىلى, قازاق سەزٸمٸ, قىسقاراق ايتقاندا, تۋعان ەلٸمٸزدٸڭ سانا-سەزٸمٸ توپاس ەمەس, توتىققان دەۋگە كەلٸڭكٸرەيدٸ. تٸرشٸلٸك جاعدايى وڭىنان كەلٸپ قالعاندا اباي, سٷيٸنباي, ىبىراي, شوقان, جامبىل, قۇرمانعازى, دينا سيياقتى وي-سەزٸم دانالارى توپاس ويلى ەلدەن شىقپاسا كەرەك!
بٸرقالىپتى جاعدايدا ٶتكەن ۇزاق عاسىرلاردا ٸزدەنٸس, جاڭا بٸردەڭەگە ۇشىراسىپ سەرگۋ, قىزىنۋ بولماعان سوڭ, ەنجار تارتپاسقا امال جوق.
وي دا بارا-بارا جالقاۋلانباق, ەنجارلانباق. سەزٸم دە سول. قايرالعان قىلىش كٶپ ۇستالعاننان كەيٸن توپاس بولىپ قالادى. قايراساڭ قايتادان ٶتكٸر بولماي ما?! سول قايراۋ عاسىرلار بويىندا بولماعان كٷندە ول توپىرىش سانالادى. ادام بالاسى ادام بولعاننان باستاپ ۇجماقتا تۇرا بەرسە دٷنيەدەگٸ ەڭ توپاس حايۋان سول بولار ەدٸ.
***
تۋعان ەلٸمدٸ, تۋعان جەرٸمدٸ جامانداي المايمىن, بٸراق جانىم اشىعاندىقتان اشىنعان سٶز اۋىزعا تٷسەدٸ.
***
جۇرتقا جۇمىس ٸستەۋدٸ ٷيرەتۋدەن گٶرٸ, جۇمىس ٸستەۋٸنە بٶگەت جاساماۋدى ٷيرەنۋ كەرەك.
***
باياعىنى كٶكسەي بەرگەن ەلدە بٷگٸنگٸ ٶمٸرگە ٷيلەسە الماۋشىلىق بولادى. باياعىنىڭ قۇرمەتتٸسٸن قۇرمەتتەي بٸلمەگەن ەلدە بولاشاق تا جوق.
كٶكسەۋ مەن قۇرمەت – ەكٸ تەكتٸ تٷسٸنٸك.
***
باقىت, قۋانىش دەگەندەردٸڭ جىرتىق-تەسٸكتٸسٸ, قولعا تۇرماس جىلجىمالىسى بولادى. ەسٸرەسە, باقىتىم دەپ, قۋانىشىم دەپ قولدان جاساپ العان بٸردەڭەگە دالاڭداساڭ وپىق جەيسٸڭ, ٶكٸنٸشٸ قالمايدى.
***
شەرحان مۇرتازا عابەڭە قاتىستى ايتىلعان بٸر سٶزٸندە: «ەيەلگە دەگەن… ەرينە, سٷيگەن ەيەلگە دەگەن قۇشتارلىق سەزٸم ەركٸمگە عابەڭدەگٸدەي بۇيىرسا, دٷن-دٷنيە عاجايىپ سيقىرلى ەۋەنگە بٶلەنٸپ تۇرار ەدٸ. امال نە, جۇرتتىڭ بەرٸنە ونداي ۇلى سەزٸم بۇيىرا بەرمەگەن. دٷنيە سوندىقتان دا, كٶبٸنەسە جابىرقاۋ» دەگەن ەكەن. ايتسا ايتقانداي-اق, راسىندا دا, سۇلۋلىققا قۇشتار سۋرەتكەر عابيت اعا نەنٸ جازسا دا ٸسكە سونشاما ىستىق جٷرەكپەن, زور سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن كٸرٸسەتٸن سيياقتانادى. كەيدە مٷسٸرەپوۆ شىعارمالارىنىڭ ناعىز ٸسمەر قىلقالام شەبەرٸنٸڭ قولىنان شىققان تۋىندىداي مٶلدٸرەپ تۇرۋىنىڭ بٸر سىرى وسىندا ما دەگەن دە وي كەلەدٸ. تٸپتٸ, ونىڭ ەدەبيەتكە قاتىستى قاراپايىم وي تٸركەستەرٸنەن دە وسى قاسيەتٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ.
ەندەشە قويىن دەپتەردەگٸ جازبالارعا كەزەك بەرەيٸك.
كەيبٸر ويلار
اي مەن كٷن ايقايلاماي-اق شىعادى عوي.
***
قۇس جوعارى ۇشقانمەن, ويى جوعارى ەمەس, ەرينە.
***
قۇراندى كٸم جازسا دا اقىن جازعانعا ۇقسايدى. ٶيتكەنٸ, ونىڭ ٸشٸندەگٸ تەرەڭ فيلوسوفييالىق وي, قۇدٸرەتتٸ ساز, عاجاپ ۇيقاستار وسىنىڭ دەلەلٸ بولماق.
سىن تۋرالى
تابىسقا قۋانىپ, كەمدٸككە رەنجٸپ وتىرار بولسا!
شىعارما سىرى
شىعارما تەك قانا مازمۇن, تەك قانا تٷر ەمەس, ول مازمۇن استارى. ول تٷر استارى, تەڭەۋ استارى. ياعني, استارلى وي, استارلى بوياۋلار, ەندەر, سۋرەتتەر, دىبىستار, سىبىرلار. شىعارما سىنشىلار ٷشٸن جازىلمايدى, كٸتاپ وقۋشىلار ٷشٸن جازىلادى. مازمۇن نەعۇرلىم ەموتسييا ارقىلى بەرٸلسە, كٸتاپ سوعۇرلىم باعالى. تۋرا ايتىلعان مازمۇن قانشا سالماقتى بولسا دا, كٶركەمدٸك بەرٸلمەسە, ول شىعارما – ٶتٸرٸك, ەدەبيەتكە قوسىلمايدى.
كٶركەم شىعارمادا جەلٸ بار, قازىق بار, تٷيٸن بار, تٶبە بار, ويپات بار, تاعىسىن تاعىلار. جەلٸنٸڭ قازىقتارى, جەلٸ ٶن بويىنا تۇپ-تۋرا بولماي, جوعارى-تٶمەن, وڭعا-سوڭعا بۇرىلىپ وتىرادى. قازىقتار جەرگە قاعىلادى, ياعني جەلٸ كەرەكتٸ بٸر تٷيٸنگە سوعا قايتادى. شىعارما اۋىرتۋ كەرەك, ەمدەۋ كەرەك, قۋانتۋ كەرەك, رەنجٸتۋ كەرەك, شىعارمانىڭ بوياۋلارى اق پەن قارا عانا ەمەس, قىزىلى دا, كٶگٸ دە, سارىسى دا بار. كٶكاراي كەمپٸرقوساعىن وسىلاي اتاۋ كەرەك.
ستيل – جاندى سٶزدەردٸڭ لوگيكالىق قۇرامى. بۇعان وي دا كٸرەدٸ, ٷن دە كٸرەدٸ, ريتم دە كٸرەدٸ, يدەياڭنىڭ تۇسپالداماسى دا كٸرەدٸ, تەڭەۋ دە كٸرەدٸ, دىبىس ىرعاعى دا كٸرەدٸ, تاعى باسقالارى.
بەس كٸتاپ شىعارعانىمەن اۆتورى جازۋشى بولماۋى مٷمكٸن, ەر تٷرلٸ اتاق بەرٸلگەنمەن ارتيست تە بولا المايسىڭ. لەنين سىيلىعىن العانىمەن جازۋشى ەمەس ادامدار از ەمەس (ولار لەونيد يليچ برەجنەۆتەن باستالادى).
***
تىم جارقىراق ٶمٸرسٸز نەرسە. نايزاعايدان اسار جارقىل بار ما, بٸراق ونداعى ٶمٸر قايسى? اتاق تا سول.
***
كٶركەم ەدەبيەت دەگەن – ەڭ ەۋەلٸ جاندى سٶز, تەك قانا سىرتقى ەمەس, ٸشكٸ سٶز. ادام جانىن قوزعاي الار قۇدٸرەتٸ بولماسا, تٶرت اياعىن تەڭ باسقان ٶلەڭنەن دە, ساعىمداي قۇلپىرعان قارا سٶزدەن دە پايدا جوق. كٶركەم سٶزدٸڭ سۇلۋلىعى ساعىمداي قۇلپىرماسىن, ٶزەندەي تولقىسىن!..
***
الدانبايىق, جازىلعان تٷگٸل باسىلعانىڭ بەرٸ دە ەدەبيەت ەمەس, بارلىق دٶڭگەلەك تۇياقتى جٷيرٸك بولمايتىنى سيياقتى.
***
تاقىرىپ كەيدە تاۋدان قۇلارداي, كەيدە ٶرگە ۇشىرارداي ويلانتادى. ەندٸ بٸر تاقىرىپتار جورعالاۋدى, اياڭداۋدى, جورتاقىلانۋدى كەرەك ەتەدٸ.
جازۋشىنىڭ ٶزٸن تابۋى وسى جٷرٸستٸڭ سىرىن تابۋدا سيياقتى.
***
جازۋشى جاقسى دٷنيە جاساۋى كەرەك. ەدٸلەت, كٶركەمدٸك, وي, سەزٸم دٷنيەسٸ.
***
جەرگە سەبٸلگەننٸڭ بەرٸ ٶسٸپ شىعا بەرمەيدٸ, ويعا سەپكەنٸڭ ٶسپەي قالمايدى.
سەبۋ عانا, ەگۋ عانا ارمان ەمەس, ەگە بٸلۋ ارمان.
***
ٶلەڭ ٶندٸرٸسٸن قويىپ, شىن ماعىناسىندا پوەزييا جازار ەدٸم.
***
سەزٸم ويدان بۇرىن تۋادى, ەرينە. سوندىقتان, سەزٸمٸ كٷشتٸ ەلدەردە وي دا تەرەڭ بولا بەرۋٸ قاتار تٷسە المايدى. بٸزدٸڭ ەلدٸڭ سەزٸمٸن بەرۋدٸڭ ورنىنا ويىن تەرەڭ بەرەمٸز دەپ بٷلدٸرٸپ الىپ جٷرمەلٸك. ەدەبيەت ٶزٸ دە سەزٸمنٸڭ سالاسىمەن كەلۋٸ كەرەك قوي.
***
ۇمىتشاقتىق مولايىپ كەلەدٸ. كەيدە تٸپتٸ ۇمىتپاستى ۇمىتاسىڭ. تاڭەرتەڭگٸنٸ كەشكە دەيٸن ۇمىتىپ كەتەسٸڭ.
جالعىز ۇمىتپاسىڭ جازۋ-سىزۋ اينالاسىندا. بٸر قىزىعى, كەيبٸر ۇمىتقاندارىڭ جازۋ ٷستٸندە ەلدەنەلەرگە جاڭعىرىعىپ كەلٸپ, قايتا ەسٸڭە تٷسەدٸ. تەگٸندە, ەر ٶنەردٸڭ, ەر كەسٸپتٸڭ ٶز «جاڭعىرىعى» بار سيياقتى. سوندىقتان, ناعىز قارتايعان ادامدار دا ٶز كەسٸبٸن ۇمىتپاۋعا تيٸس, ياعني, ٶز «شەبەرلٸگٸ» قولى قالتىراعانشا ساقتالاتىن بولار?!
سوندا دا كەيبٸر كەرەكتٸ نەرسەلەر, ويعا كەلگەندەر ۇمىتىلماس ٷشٸن اندا-ساندا قاعازعا تٷسٸرٸپ قويۋدى دۇرىس كٶردٸم.
قاڭتار, 1970 جىل.
***
جازۋشى دٷنيەجٷزٸلٸك شەكارادا, جالپى ادام بالاسىنا ورتاق ارمانداردىڭ شەگٸندە بولۋى كەرەك!
***
– سەكەڭنٸڭ بالالارى, كەكەڭنٸڭ بالالارى ەكەلەرٸنٸڭ جازعاندارىن قازاقشا وقي الا ما?
– جوق, جوق, جوق!
***
ويلاپ وتىرعانى باسقا, ايتقانى ودان باسقا, سٶزٸ بٸر باسقا, ٸسٸ بٸر باسقا ادام بولادى. جازۋشى مٸنەزدٸڭ وسى جاعىن تەرەڭ ۇعىنۋى كەرەك, كٶرسەتە بٸلۋٸ كەرەك!
***
ەلٸڭ ٷشٸن ماقتان, ەلٸڭ ٷشٸن قايعىر. ەلٸڭ بەس جىلدا ەمەس, بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە شارۋاشىلىق جاعىنان بۇرىنعى ونداعان جىلداردىڭ باعدارىندا ٶسەدٸ. ادام دا سولاي ٶسەدٸ. ەدەبيەت بۇلاي ٶسە المايدى. دەگەنمەن, وقۋشىنىڭ ٶسۋٸن ەسكە الماعان جازۋشى امالسىز كەيٸندەپ قالا بەرەدٸ.
***
1. ەڭبەك پەن تالانتتى قارسى قويىپ سورلاپ جٷرمٸز.
2. تالاپتى تالانت دەپ سورلاپ جٷرمٸز.
3. شىن تالانت شىن ەڭبەكسٸز وتىرا المايدى.
***
ۋاقىت ەلدەنەنٸڭ ەسكٸرگەنٸن, ەلدەنەنٸڭ پٸسكەنٸن ايتا وتىرادى.
ۇتىلىس ەسكٸرگەندٸ ەسكٸرمەدٸ دەۋدە, تۋاردى تۋمايدى دەۋدە. ال, تۋعاندى تۋعان جوق دەسەڭ بٸتتٸ حالٸڭ!
مەدەنيەت بٸرىڭعاي ەمەس, ەر بوياۋلى بولۋ كەرەك.
***
ەڭگٸمە شٸركٸن قىستىگٷنٸ وقىساڭ جىلىتقانداي ەتپەسە, جازدىگٷنٸ وقىساڭ سامالداي تيمەسە, جاياۋ كەلە جاتساڭ قانات بەرمەسە, جىلاپ وتىرساڭ كٷلدٸرمەسە, ەسەرلەنٸپ وتىرساڭ, ەسٸڭدٸ جيدىرماسا جازىپ كەرەگٸ جوق.
سٶنگەن ٷمٸت ويانسىن, ەلسٸرەگەن ادامعا كٷش بٸتسٸن. ەڭگٸمە سوندا عانا ەڭگٸمە. سەن ايتقان وي وقۋشىنى ەر تٷرلٸ جايدا كەزدەستٸرەدٸ. وقۋشى دەگەن بٷگٸنگٸ دە ادام, ەرتەڭگٸ دە ادام.
تاريحتى جاساۋ دەۋٸرٸ بار, جازۋ دەۋٸرٸ بار. جاساۋشى قاتەلەسٸپ, جازۋشى تٷزەيمٸن دەپ ەۋرەلەنبەسە كەرەك!
