Qultóleý Muqash, jazýshy:
Zańǵar sýretker Ǵabit Músirepov jazbalary
Naqtyraq aitqanda, Ǵabeńniń qoiyn dápterlerine túsken keibir injý-marjan oilary tóńireginde sóz qozǵamaqpyz. Ózi, osynaý qusni-hattardy oqi otyryp, bir sát tańǵajaiyp tylsym dúniege kezikkendei, jazýshynyń jumbaq jan qaltarystaryna boilai túskendei kúi keshesiz.
«Tylsym dúnie, jumbaq jan qaltarysy» demekshi, Músirepovtiń jazý mashyǵy nemese onyń shyǵarmashylyq laboratoriiasy ózindik bir jatqan qupiia álemdei elesteitini de ras. Máselen, Ǵabit aǵanyń ǵumyr boiy qaryndashpen jazǵany belgili. Jazýǵa kiriserde onyń bir býdasyn kúniburyn ushtap, aldyn ala qaǵazy men óshirgishin sailap alatynyn ózi de keibir suhbatta aragidik aitqan. Qaryndashtaryn daiarlaý ústinde aq paraqqa móldirete túsiretin oilaryn da qosa ushtap otyratynyn jetkizgen. Alaida budan árirekke baspai, jazý zerthanasyn tolyqtai asha da qoimaǵan adam.
Oraiy kelgende aita keteiik, Ǵabeńmen jaqynyraq aralasqan kisilerdiń aitýynsha, sýretker kóbine temekisin tartyp, ústeldi ainalyp, túregelip júrip jazǵan. Ortada jatatyn paraqtarǵa qosa tildei qylyp kesip bir býda qaǵaz daiyndap alady. Oiǵa oralǵan sóilemderdi, negizinen, soǵan túsiredi de, onysyn ústel ústindegi álgi paraqqa jelimdei bastaidy. Bylaisha aitqanda kádimgishe «montajdaidy».
Bu kisiniń sóz saptaýǵa, sóilem qurylymyna asa jiti qaraǵan, óte talǵampaz sheber ekeni málim. Mysaly, jazýshy: «Sóilem sózden quralady. Sóilemniń quramyna kiretin árbir sózdiń ózi tulǵaly bolýy kerek. Sonda, sóilem tartymdy bolyp shyǵady. Kórkem ádebiette sóz tulǵaly bolýymen birge teńemeli, beineleýli bolsyn. Ár sóz tulǵaly, ári beineli bolsa, kórkemdik sodan týady» degen. Qysqasy, osynshalyqty sulý sóilemder ábden jelimdelip bitken kezde olaq soiǵan maldyń terisindei alba-julba birdeńe bolyp shyǵady. Odan mundaǵy arabsha harippen, iaǵni tóte jazýmen túsirilgen jazý ádemilenip qaita kóshiriledi. Bul jazba mashinkaǵa tapsyrylady. Al, qasapqa túsken mal terisine uqsaityn manaǵy «shoqpytty» Ǵabeń kúresinge aparyp óz qolymen órteidi. Ábden janyp bitkenshe qadalyp qarap turady.
Ǵabit aǵa ómiriniń sońyna qarai qaryndashpen taqtaidai tegis tasqa jazatyn bolǵan. Bul da óshirip jazýǵa yńǵaily. Ol tabaqtai «ústel» tas qazir Ǵabit Músirepovtiń memorialdyq murajai úiinde tur. 1996 jyly aqyn, zertteýshi Sársenbi Dáýitov «Jalyn» baspasynan Ǵabit Músirepovtiń ómir týraly, adamnyń bolmys-qasieti týraly, qazaq halqy týraly, qazaqtyń ulttyq qadir-qasieti týraly, tarih, ádebiet týraly, ózi jóninde, óziniń ómirge qushtarlyǵy, áielge degen mahabbaty jaiynda jazylǵan tolǵanystary men hattary qamtylǵan «Oi-sezim sátteri» atalatyn jinaq qurastyryp shyǵardy. Taralymy eki myń dana. Biz de osynaý dúnie men murajai úiinde saqtalǵan jazýshynyń marjan oilaryn úzip-julyp alyp, oqyrman oljasyna ainaldyrýǵa talaptanamyz. Bulardyń urpaqqa ǵibrat bolarlyqtai shyn mánindegi halyq qazynasy ekeni de anyq.
Sonymen, Ǵabeń qoiyn dápterinen alynǵan oi-úzikteri búi deidi:
ESKI DÁPTERIMNEN
…Bir qazaq eń kemi eki aqyl aityp ketedi. Óz qarabasy sol eki aqyldyń bireýin oryndap júrgen bolsa áldeqashan adam bolyp keter edi.
***
– «Ulpan» ne jaiyndaǵy povest? – dep surady Snegin.
– «Ulpan» meniń monologym, – dedim oǵan.
– «Ulpannyń» ideialyq taqyryby nede? – dep surady meniń zertteýshilerimniń biri.
– Adamnyń jany men júreginiń izgiliginde, – dedim men. Ekeýi de túsine almady-aý deimin. Óitkeni, áli eshnárse jazǵan joq.
***
Qazaq degen el – bostandyq, azattyqty súietin, dalany, taza aýany, taza sýdy, taza kógaldy súietin halyq. Bul kezinde ol buzylmaǵan el, buzyla bilmeitin el emes, bir buzylsa, aiaq-qolyn jinai almai ketýi múmkin.
Sonsha keń dúniede júrip, sonsha tazalyq dúniesinde júrip ol eldiń jan-júregi taza bolmasa, tańdanýǵa bolar edi. Joq, ol kezde ol asqan aq kóńil, myrza, sengish el.
Otarshyl tóreler úrkite kelgende qazaq qandai aila eterin bile almai abyrjyp qalady da, barlyq adamgershilik tabiǵatynan jańylady.
***
Adam balasy birdemege senbei, arqa súiemei tura almaidy. Sol senimniń aty – Din. Eń arǵysy saiasi senim degenimizdiń ózi halyqtyń basym kópshiligi úshin din. Qadir-qasiet jaǵynan qaraǵanda dinnen tómenirek, senimdiligi bolsa, tabandy-turaqty emes nárse.
Meniń atam Kejimbai Músirep balasy bes ýaqyt namazdy qaldyrmai oqidy. Otyryp-turýyn, oqityn duǵalarynyń birin qaldyrmai oqidy. Men moldadan úsh jyl oqyǵannan keiin atamnyń oqityn duǵalaryn teksersem, bir duǵa bilmeidi eken. Jyǵylyp-turýdyń bes ýaqyt namazda qansha ekenin biledi, neshe ret qol jaiyp, iek sipaǵandy biledi. Biraq, bir duǵa túgil, bir aýyz arabsha sóz bilmeidi.
Degenmen, atam namaz oqyǵanda men atamnyń túsine ylǵi qaraityn ádetim boldy. Namaz ústinde atam keremet ajarlanyp ketedi. Atamnyń mundai ajarly, mundai meiirimdi, mundai taza keskinin men kúndelikti bir kórgen emespin. Ol Qudaiǵa shyn jalynyp tur. Kúndelikti qandai kúná jasap alǵanyn moinyna alyp, endi keshirim suraidy. Soǵan bet alǵanda-aq ol tazalanyp, ajarlanyp ketedi.
***
Abaidyń filosofiialyq oilarynyń eń tereńi, ári filosofiiaǵa qosqan jańalyǵy mynaý eki jolda bolý kerek:
Kirlengen kóńil óz ishin,
Tura almas áste jýynbai.
Sanaly adam bireýge jábir-japa kórsetip, óz kóńiline ózi daq salǵan bolsa, ol sol daqty jaqsylyq isteý arqyly keshirmei tynshyǵa almaidy, kóńili daýalanbaidy deidi.
Abai tusyndaǵy qazaq istegen jábirine arqalanbasa, qaiǵyrǵan emes qoi. Abaiǵa deiingi qazaq odan ári esire bergen. Abaidan bergi qazaq olardan da ári keter me eken, qaiter eken?
Árbir úlkendi-kishili ózgeris-qubylystyń syrt kórinisi bar, ishki syry bar.
Eshbir qubylysty kózińmen túgel kóre almaisyń! Onyń máni syrt kórinisinde emes, ekinshi onyń ózi ózgeris – qubylys bolǵandyqtan ol bir ǵana hal emes, az merzimdegi kóp ózgeris.
Onyń bastalýy men aiaqtalýynyń arasynda áldeneshe túrli hal bar.
Oiǵa almaq túsetini de osydan. Kóziń kórgendi oiyń ǵana túgel tanidy.
Jany alasany úlkeitkenmen ol óspeidi.
***
Keńes Úkimeti ornaǵannan keiin el ziialylarynyń biri Bolshevikter partiiasyn qoldap, ekinshileri Alashordashylar jaǵyna shyǵyp, qaq jarylǵany belgili. Eki jaqtyń da kóksegeni halyq múddesi bolatyn. Biraq, sumdyq bolǵanda qyzyl imperiia jendetteri sonaý 1937 jyl qarsańynda bastalǵan náýbette eki jaqtyń da sorpa betine shyǵar kóptegen arystaryn baýdai túsirip, qyryp jiberdi. Qandas baýyrdy «Ókpege qisa da, ólimge qimaǵan» demekshi, osynaý qarsylastardyń ideialyq jaǵynan qanshalyqty dushpan bolǵanymen, jeme-jemge kelgende bir-birin ajalǵa qimaǵany ańǵarylady. Aitalyq, basyn qaterge tige otyryp: «Beiimbet jaý bolsa, men de jaýmyn!» qasqaiyp shyǵatyn Ǵabit Músirepovtiń qoiyn dápterine túsken Maǵjan Jumabaev týraly oilary osy sózimizdiń bir dálelindei.
Ǵabeń kezinde Maǵjan aqynnyń taǵdyry týraly tolǵana kelip bylai depti:
1. Zaman aldynda aqyn tur, aqyn aldynda zamany tur.
Aqynyn túsinbese zamanǵa syn, zamanyn túsinbese aqynǵa syn.
Birin-biri túsine almasa, ekeýine de aitarym joq.
2. Tragediialyq krizis tusyna kezdesse, qoǵamdyq belgili jaǵdaida qalyptasqan sana-sezimniń aqyny kópke deiin kóndige almaýy, qarsylyq bildirýi múmkin.
Bul minez aqyndy aqtamaidy da, qaralamaidy da, tek túsindiredi.
***
Aqyn-jazýshylaryn jazalap, sottap, aidatyp, atqyzyp jiberetin ókimeti bolǵan eldiń mańdaiyndaǵy sory bes eli ǵoi. Aqyn-jazýshylaryn jábirlegen ókimet adamdary she? Áne, halqynyń jaýy solar, solar, solar! Halqynyń júrek otyn sóndirip, oi jaryǵyn óshirip tastaǵan haiýandarǵa raqym bolmaý kerek.
***
Talai taǵdyrdy tálkekke salýymen birge tutastai halyqtyń tynys-tirshiligine de keri yqpalyn tigizgen zamanalardyń surapyl kezeńderi týraly osylaisha oi tolǵap ótken sýretker endi bir sát júrdek qalam qýatyn ádetinshe eldiń óneri men ádebietine qatysty filosofiialyq tujyrymdaryna baǵyttaidy. Mysaly:
Qai halyqtyń bolsa da mádeniet, kórkem sóz, kórkem ónerin joǵary kóterip, jalyndatyp jiberýge júz talant kóptik etpeidi, on talant azdyq etpeidi.
***
Daýylda… jelde ormannyń jaiqalý teńselýi tutasqan bir yrǵaǵyn tappasa kóp qulaidy. Durysy – birge bir yrǵaq tapqansha kóbirek qulaidy. Úi ishiniń demalys-tynysy da osy qatarǵa jatady. Úi tirliginiń bir yrǵaǵy tabylmasa, kereksiz kikiljiń kóbeie berip, aiaǵynda apatqa deiin aparady.
Ár túrli yzyńdar da, qozǵalystar da solai. Yrǵaǵy, úndestigi, boiaýlary kelispegen istiń bári de berekesiz bolady.
***
Áieliń serigim deýge jaramasa, tek qana balalaryń bolǵandyqtan, sol bailanysqa iligip, sonymen-aq teń jardyń ornynda bolǵysy kelse, budan asqan qasiret qaisy?
***
Adam degen bir ǵana minez, bir ǵana baǵyt, bir ǵana qasiet emes. Ol – qatal, ol – meiirimdi, ol aibyndy, ol kórkem, ol – sýyq. Iaǵni barlyq adam balasynda bar erekshelikter bir adamnyń basynan da tabyla beredi.
Sondyqtan, bir adam týraly eki adamnyń oiy bir jerden shyqpaidy. Ekeýi bir adamnyń eki kezeńine kezdesken. Kóbinese osylai, adamnyń bir mineziniń ózi ár kórgeninde bir reńde bola bermeidi.
Bir sýǵa eki ret shomylýǵa bolmaidy degendei, adamnyń basty mineziniń ózi de bir qalypta ǵana kórinbeidi.
***
Keibir aqyldy degen adamdar orny joǵary bolsa da, ózinen tómen adamdarǵa elikteitini bolady. Atqa otyrysynan bastap, nasybai atysyna deiin.
***
Jer – ata-babańnyń eńbegi sińgen jer. Ómirlik tájiribemen qaldyrǵan jer. Qysy men jazy, jazǵyturym, kúzi qalai ótetini tanys jer. Panasy qandai, bary ne, joǵy ne – belgili jer. Týǵan jer! Kúli tanys, jeli tanys, sýyǵy tanys jer. Elińniń qýanysh-qaiǵysyna ortaq jer!
***
Bolǵan men boladynyń arasy jaqyn ba, boldy men boladynyń arasy jaqyn ba? Talapsyz úmit – bos úmit, talantsyz óner – bos óner.
***
Adamǵa aqsha ábden baiyǵanda kóbirek kerek bolady.
Jumsaýyńa aqshanyń az ketetini de osy kez.
***
Shyǵys ómiri – uzaq ómir! Biraq ártúrli kezeńderi ár túrli ótedi. Jastyq shaǵy tez ótedi, kárilik dáýiri tym uzaq. Tezbe-tez qartaiyp alady da, jasai beredi. Danalyǵy da, kertartpalyǵy da osynda. Kári adam endigi jastar qataryna kire almaidy da, baiaǵyny kókseidi. Kópti kórgen dana bolady. Qartaiyp ketse bala bolady.
***
Tań atsa usaq juldyzdar azaiyp, óńkei irileri ǵana qalǵandai bolady. Osy kezde kól jaǵasynda bolsań aspanda qalǵan badanadai-badanadai juldyzdar jańa ǵana kólge shomylyp shyqqandai tym hosh, taza, kóńildi, úlkenirek seziledi.
Kólge qarasań, áli birtalai juldyz sýda shomylyp jatqandai kórinedi.
***
Qazaq oiy, qazaq aqyly, qazaq sezimi, qysqaraq aitqanda, týǵan elimizdiń sana-sezimi topas emes, totyqqan deýge kelińkireidi. Tirshilik jaǵdaiy ońynan kelip qalǵanda Abai, Súiinbai, Ybyrai, Shoqan, Jambyl, Qurmanǵazy, Dina siiaqty oi-sezim danalary topas oily elden shyqpasa kerek!
Birqalypty jaǵdaida ótken uzaq ǵasyrlarda izdenis, jańa birdeńege ushyrasyp sergý, qyzyný bolmaǵan soń, enjar tartpasqa amal joq.
Oi da bara-bara jalqaýlanbaq, enjarlanbaq. Sezim de sol. Qairalǵan qylysh kóp ustalǵannan keiin topas bolyp qalady. Qairasań qaitadan ótkir bolmai ma?! Sol qairaý ǵasyrlar boiynda bolmaǵan kúnde ol topyrysh sanalady. Adam balasy adam bolǵannan bastap ujmaqta tura berse dúniedegi eń topas haiýan sol bolar edi.
***
Týǵan elimdi, týǵan jerimdi jamandai almaimyn, biraq janym ashyǵandyqtan ashynǵan sóz aýyzǵa túsedi.
***
Jurtqa jumys isteýdi úiretýden góri, jumys isteýine bóget jasamaýdy úirený kerek.
***
Baiaǵyny kóksei bergen elde búgingi ómirge úilese almaýshylyq bolady. Baiaǵynyń qurmettisin qurmettei bilmegen elde bolashaq ta joq.
Kókseý men qurmet – eki tekti túsinik.
***
Baqyt, Qýanysh degenderdiń jyrtyq-tesiktisi, qolǵa turmas jyljymalysy bolady. Ásirese, baqytym dep, qýanyshym dep qoldan jasap alǵan birdeńege dalańdasań opyq jeisiń, ókinishi qalmaidy.
***
Sherhan Murtaza Ǵabeńe qatysty aitylǵan bir sózinde: «Áielge degen… Árine, súigen áielge degen qushtarlyq sezim árkimge Ǵabeńdegidei buiyrsa, dún-dúnie ǵajaiyp siqyrly áýenge bólenip turar edi. Amal ne, jurttyń bárine ondai uly sezim buiyra bermegen. Dúnie sondyqtan da, kóbinese jabyrqaý» degen eken. Aitsa aitqandai-aq, rasynda da, sulýlyqqa qushtar sýretker Ǵabit aǵa neni jazsa da iske sonshama ystyq júrekpen, zor súiispenshilikpen kirisetin siiaqtanady. Keide Músirepov shyǵarmalarynyń naǵyz ismer qylqalam sheberiniń qolynan shyqqan týyndydai móldirep turýynyń bir syry osynda ma degen de oi keledi. Tipti, onyń ádebietke qatysty qarapaiym oi tirkesterinen de osy qasieti aiqyn kórinedi.
Endeshe qoiyn dápterdegi jazbalarǵa kezek bereiik.
Keibir oilar
Ai men Kún aiqailamai-aq shyǵady ǵoi.
***
Qus joǵary ushqanmen, oiy joǵary emes, árine.
***
Qurandy kim jazsa da aqyn jazǵanǵa uqsaidy. Óitkeni, onyń ishindegi tereń filosofiialyq oi, qudiretti saz, ǵajap uiqastar osynyń dáleli bolmaq.
Syn týraly
Tabysqa qýanyp, kemdikke renjip otyrar bolsa!
Shyǵarma syry
Shyǵarma tek qana mazmun, tek qana túr emes, ol mazmun astary. Ol túr astary, teńeý astary. Iaǵni, astarly oi, astarly boiaýlar, ánder, sýretter, dybystar, sybyrlar. Shyǵarma synshylar úshin jazylmaidy, kitap oqýshylar úshin jazylady. Mazmun neǵurlym emotsiia arqyly berilse, kitap soǵurlym baǵaly. Týra aitylǵan mazmun qansha salmaqty bolsa da, kórkemdik berilmese, ol shyǵarma – ótirik, ádebietke qosylmaidy.
Kórkem shyǵarmada jeli bar, qazyq bar, túiin bar, tóbe bar, oipat bar, taǵysyn taǵylar. Jeliniń qazyqtary, jeli ón boiyna tup-týra bolmai, joǵary-tómen, ońǵa-sońǵa burylyp otyrady. Qazyqtar jerge qaǵylady, iaǵni jeli kerekti bir túiinge soǵa qaitady. Shyǵarma aýyrtý kerek, emdeý kerek, qýantý kerek, renjitý kerek, shyǵarmanyń boiaýlary aq pen qara ǵana emes, qyzyly da, kógi de, sarysy da bar. Kókarai kempirqosaǵyn osylai ataý kerek.
Stil – jandy sózderdiń logikalyq quramy. Buǵan oi da kiredi, ún de kiredi, ritm de kiredi, ideiańnyń tuspaldamasy da kiredi, teńeý de kiredi, dybys yrǵaǵy da kiredi, taǵy basqalary.
Bes kitap shyǵarǵanymen avtory jazýshy bolmaýy múmkin, ár túrli ataq berilgenmen artist te bola almaisyń. Lenin syilyǵyn alǵanymen jazýshy emes adamdar az emes (Olar Leonid Ilich Brejnevten bastalady).
***
Tym jarqyraq ómirsiz nárse. Naizaǵaidan asar jarqyl bar ma, biraq ondaǵy ómir qaisy? Ataq ta sol.
***
Kórkem ádebiet degen – eń áýeli jandy sóz, tek qana syrtqy emes, ishki sóz. Adam janyn qozǵai alar qudireti bolmasa, tórt aiaǵyn teń basqan óleńnen de, saǵymdai qulpyrǵan qara sózden de paida joq. Kórkem sózdiń sulýlyǵy saǵymdai qulpyrmasyn, ózendei tolqysyn!..
***
Aldanbaiyq, jazylǵan túgil basylǵanyń bári de ádebiet emes, barlyq dóńgelek tuiaqty júirik bolmaityny siiaqty.
***
Taqyryp keide taýdan qulardai, keide órge ushyrardai oilantady. Endi bir taqyryptar jorǵalaýdy, aiańdaýdy, jortaqylanýdy kerek etedi.
Jazýshynyń ózin tabýy osy júristiń syryn tabýda siiaqty.
***
Jazýshy jaqsy dúnie jasaýy kerek. Ádilet, kórkemdik, oi, sezim dúniesi.
***
Jerge sebilgenniń bári ósip shyǵa bermeidi, oiǵa sepkeniń óspei qalmaidy.
Sebý ǵana, egý ǵana arman emes, ege bilý arman.
***
Óleń óndirisin qoiyp, shyn maǵynasynda poeziia jazar edim.
***
Sezim oidan buryn týady, árine. Sondyqtan, sezimi kúshti elderde oi da tereń bola berýi qatar túse almaidy. Bizdiń eldiń sezimin berýdiń ornyna oiyn tereń beremiz dep búldirip alyp júrmelik. Ádebiet ózi de sezimniń salasymen kelýi kerek qoi.
***
Umytshaqtyq molaiyp keledi. Keide tipti umytpasty umytasyń. Tańerteńgini keshke deiin umytyp ketesiń.
Jalǵyz umytpasyń jazý-syzý ainalasynda. Bir qyzyǵy, keibir umytqandaryń jazý ústinde áldenelerge jańǵyryǵyp kelip, qaita esińe túsedi. Teginde, ár ónerdiń, ár kásiptiń óz «jańǵyryǵy» bar siiaqty. Sondyqtan, naǵyz qartaiǵan adamdar da óz kásibin umytpaýǵa tiis, iaǵni, óz «sheberligi» qoly qaltyraǵansha saqtalatyn bolar?!
Sonda da keibir kerekti nárseler, oiǵa kelgender umytylmas úshin anda-sanda qaǵazǵa túsirip qoiýdy durys kórdim.
Qańtar, 1970 jyl.
***
Jazýshy dúniejúzilik shekarada, jalpy adam balasyna ortaq armandardyń sheginde bolýy kerek!
***
– Sákeńniń balalary, Kákeńniń balalary ákeleriniń jazǵandaryn qazaqsha oqi ala ma?
– Joq, joq, joq!
***
Oilap otyrǵany basqa, aitqany odan basqa, sózi bir basqa, isi bir basqa adam bolady. Jazýshy minezdiń osy jaǵyn tereń uǵynýy kerek, kórsete bilýi kerek!
***
Eliń úshin maqtan, eliń úshin qaiǵyr. Eliń bes jylda emes, bir jyldyń ishinde sharýashylyq jaǵynan burynǵy ondaǵan jyldardyń baǵdarynda ósedi. Adam da solai ósedi. Ádebiet bulai óse almaidy. Degenmen, oqýshynyń ósýin eske almaǵan jazýshy amalsyz keiindep qala beredi.
***
1. Eńbek pen talantty qarsy qoiyp sorlap júrmiz.
2. Talapty talant dep sorlap júrmiz.
3. Shyn talant shyn eńbeksiz otyra almaidy.
***
Ýaqyt áldeneniń eskirgenin, áldeneniń piskenin aita otyrady.
Utylys eskirgendi eskirmedi deýde, týardy týmaidy deýde. Al, týǵandy týǵan joq deseń bitti haliń!
Mádeniet biryńǵai emes, ár boiaýly bolý kerek.
***
Áńgime shirkin qystygúni oqysań jylytqandai etpese, jazdygúni oqysań samaldai timese, jaiaý kele jatsań qanat bermese, jylap otyrsań kúldirmese, eserlenip otyrsań, esińdi jidyrmasa jazyp keregi joq.
Sóngen úmit oiansyn, álsiregen adamǵa kúsh bitsin. Áńgime sonda ǵana áńgime. Sen aitqan oi oqýshyny ár túrli jaida kezdestiredi. Oqýshy degen búgingi de adam, erteńgi de adam.
Tarihty jasaý dáýiri bar, jazý dáýiri bar. Jasaýshy qatelesip, jazýshy túzeimin dep áýrelenbese kerek!
