وسىدان ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن جۇمىس بابىندا نارىننىڭ يساتاي اۋدانىنا قاراستى وي-قىرىن كٶكتەي ٶتٸپ, ارعى-بەرگٸ زامانعى تاريحي ورىندارىن ارمانسىز ارالاعانىمىز بار.
كٶنە سۋرەتتەر كٶز الدىڭا كەلەدٸ. الدىمەن ايتۋلى ادامدارىن ويلايسىڭ, ولاردىڭ ٶز حالقىنىڭ بولاشاعىنا بولا ٸستەگەن يگٸ ٸستەرٸن ەسكە الاسىڭ. ەر عاسىردىڭ ٶز تٶلٸ, ماڭعاز مارقاسقالارى بار. ولاردى ۇمىتۋ مٷمكٸن ەمەس, قايتا جاڭعىرىپ, جاقسى ٸستەرٸ جادىڭدا كٶرٸنٸس تابادى. بەگايدار قۇمىن بەلدەن باسىپ, ەرٸ اسقاندا ەسٸمٸزگە وسى ارانىڭ تۋماسى – حIX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸندە بٶكەي ورداسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسقان بەلگٸلٸ قايراتكەر ٶتەشقالي اتانييازوۆ ورالدى.
كەڭەس دەۋٸرٸ كەزٸندە ٶڭٸردٸڭ ٶتكەن شاقتاعى وقىعان ازاماتتارى, ولاردىڭ قوعامنىڭ دامۋى, ەلٸ, جەرٸ ٷشٸن اتقارعان ازدى-كٶپتٸ ابىرويلى ەڭبەگٸن ەستەن شىعارىپ, ۇمىتىپ كەتتٸك. ەسەسٸنە بەرٸن كەڭەس ٶكٸمەتٸ ەكەلدٸ, سول جارىلقادى دەگەندٸ العا تارتتىق. شىندىعىندا, كەڭەس كەزٸنٸڭ جاقسىلىقتارى از ەمەس. بٸراق وعان دەيٸن دە تاڭ اتىپ, كٷن باتتى, شۋاقتى سەتتەرٸ دە جەتەرلٸك. ٸلٸم-بٸلٸم جولىندا وقىعان, ەلٸنە جان-تەنٸمەن قىزمەت ەتكەن ادامدارى دا بولدى. سولاردىڭ اراسىندا ەلگٸ ايتقان ٶتەشقالي اعانىڭ دا ورنى زور.
ول 1855 جىلى, بۇرىنعى جەر بٶلٸنٸسٸنە ساي بٸرٸنشٸ تەڭٸز جاعالاۋى وكرۋگٸنە قاراستى بەگايدار قۇمىندا دٷنيەگە كەلگەن. ەۋەلگٸدە اۋىل مولداسىنان ساۋات اشقان ونى تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ بٸرشاما جاقسى ەكەسٸ بالاسىنىڭ وقۋ-توقۋ زەرەكتٸگٸن ەسكەرٸپ, ورداداعى 1841 جىلى جەڭگٸر اشقان ورىس-قازاق ۋچيليششەسٸنە (ول كەزدە ۋچيليششە) بەرەدٸ. ونى ويداعىداي اياقتاعان سوڭ ورىنبوردىڭ نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىن تەمامداپ, 1882 جىلى بٶكەي ورداسىنىڭ ۋاقىتشا كەڭەسٸندە تٷرلٸ قىزمەتتەر اتقارادى. بٸراز ۋاقىت قامىس-سامار قيسىمىنىڭ ەكٸمٸ مۇحامبەت-سالىق باباجانوۆتىڭ حات جٷرگٸزۋشٸسٸ بولىپ ەڭبەك ەتەدٸ. كەيٸن ول ٶز ەستەلٸگٸندە: «مەنٸڭ سالىق اعادان ەستٸپ-بٸلٸپ, ٷيرەنگەنٸم كەيٸنگٸ ٶمٸرٸمە كٶپ ازىق بولدى. سالىق اسا بٸلٸمدٸ, ەل باسقارۋ ٸسٸندە ٶتە قابٸلەتتٸ ادام-دى. ٶمٸرلٸك قالىپتاسۋىم, تٸپتٸ دەپۋتات بولۋىما دا ول كٸسٸدەن العان تەلٸمٸم كٶمەكتەستٸ» — دەپ ايتقان ەدٸ.
العاشقى كٷننەن ٶزٸنٸڭ وزىق ويلى, ورىسشا-قازاقشا ساۋاتتىلىعى, ەل باسقارۋ ٸسٸنە يكەمدٸلٸگٸن بايقاتقان ونى كەڭەس باسشىلىعى ارادا بٸر جىل ٶتكەندە, تارعىن قيسىمىنا ەكٸم (ۋپراۆيتەل) ەتٸپ جٸبەرەدٸ. ارتىنشا, قالماق قيسىمىن باسقارادى.
XIX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسى كٸشٸ جٷز حالقى, تورعاي بويى تۇرعىندارى ٷشٸن اۋمالى-تٶكپەلٸ الاساپىران زامان بولدى. پاتشالىق رەسەي يمپەريياسى قازاقستاندى ۋىسىنان شىعارماي, ٶزدەرٸنٸڭ ازىقتٷلٸك بازاسىنا اينالدىرۋ, ول ٷشٸن وتار ەلدٸ ٶز ٸشٸنەن قىرقىستىرىپ, اياقتارىنا قۇلاپ, مەجبٷرلٸ ٶمٸر سٷرۋٸن قالىپتاستىرۋ ساياساتىن ۇستادى. 1868 جىلدىڭ 21 قازانىنداعى «ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ دالالىق ٶڭٸردٸ باسقارۋدىڭ ۋاقىتشا ەرەجەسٸ» نەگٸزٸندە تۇرعىنداردى بٸرتەكتٸ باسقارۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ تەرتٸبٸ قولعا الىنىپ, ورال ەسكەري كازاچەستۆوسىنىڭ بيلٸگٸ ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قۇزىرىنا بەرٸلدٸ. قوس ٶزەن ارالىعىنداعى ەكٸمشٸلٸك-ايماقتىق باسقارۋ ٶز قولىنا تيگەن گۋبەرناتور ەندٸ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردى جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ, بۇرىننان كازاچەستۆو كٷشٸن بۇراتانا حالىقتى باسىپ-جانشۋعا جۇمسايتىن ەدەتٸن ودان ەرمەن كٷشەيتتٸ. ەسٸرەسە, جەر داۋى بۇل تۇستا تٸپتەن ٶرشٸپ تۇردى. وسىعان ساي جاڭا, جاس ەكٸم ٶتەشقالي اتانييازوۆقا بيلٸكپەن دە, بۇقارامەن دە تٸل تابىسىپ, ورتاق شەشٸمگە كەلۋٸنە تۋرا كەلدٸ. سونىمەن قاتار قيسىم تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-رۋحاني احۋالىن جاقسارتۋ, وتىرىقشىلىقتى ورنىقتىرۋ, تۇرمىس كٷيٸ, مەدەنيەتتٸ ٶسٸرۋ, وقۋ-اعارتۋعا نازار اۋدارىلدى. ونىڭ سوڭعى سالاداعى وڭدى ٸسٸ ورىنبور وكرۋگٸندەگٸ ينسپەكتور مۋراۆەۆ اتىنان جوعارى باعالانىپ, اۋىزعا ٸلٸكتٸ. ەسٸرەسە, مەكتەپ ٸسٸن جولعا قويۋداعى ەڭبەگٸ ٷشٸن ٸشكٸ ورداداعى قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ ينسپەكتورى ن. مۋراۆەۆ ٶتەشقالي اتانييازوۆتان تارعىن جەنە قالماق قيسىمدارى مەكتەپتەرٸنە «قۇرمەتتٸ باقىلاۋشى» بولۋىن ٶتٸنەدٸ.
ونىڭ وسىنداي جاڭاشىلدىعى ۋاقىتشا كەڭەس باسشىلىعىن تاعى دا ەلەڭ ەتكٸزدٸ. سوعان ساي ٶتەشقاليدىڭ تابانىن جەرگە تيگٸزبەي, بٸر قيسىمنان ەكٸنشٸ قيسىمعا اۋىستىرىپ, ەل ەڭسەسٸن كٶتەرۋ, تۇرمىستارىن جاقسارتۋ تاپسىرىلدى. وسىنداي تالاپپەن ٶ. اتانييازوۆ 1882-85 جىلدارى بٶكەي وردانىڭ تارعىن (قازٸرگٸ جەنٸبەك اۋدانى اۋماعى), قالماق بٶلٸكتەرٸن باسقارسا (قازٸرگٸ سايقىن وكرۋگٸنٸڭ اۋماعى), 1886-87 جىلداردا نارىن (قازٸرگٸ وردا وكرۋگٸنٸڭ اۋماعى) بٶلٸگٸندە, 1888-94 جىلدارى قالماق, 1895-96 جىلدارى قايتادان نارىن قيسىمدارىنىڭ ەكٸمٸ قىزمەتٸن اتقارادى.
1895 جىلى ٶتەشقالي ەرٸپتەسٸ باقتىگەرەي قۇلمانوۆپەن بٸرگە مەسكەۋگە يمپەراتور II نيكولايدىڭ تاققا وتىرۋىن ۇلىقتاۋ سالتاناتىنا قاتىسادى.
1897 جىلى ول بٶكەي ورداسىن باسقارۋ جٶنٸندەگٸ ۋاقىتشا كەڭەس تٶراعاسىنىڭ كەڭەسشٸسٸ قىزمەتٸنە تاعايىندالادى.
قانداي ادام دا ٶز قوعامى, ونىڭ ساياساتىنان تىس ٶمٸر سٷرە المايدى. ٶتەشقالي دا سولاي, باسشىلىق قىزمەتتە جٷرٸپ, رەسەي ٶكٸمەتٸنٸڭ يمپەرييالىق ساياساتىنان اتتاپ كەتە العان جوق. بٸراق ول ٶز حالقىنىڭ مٷددەسٸن ەشقاشان ەستەن شىعارعان ەمەس. سوندىقتان دا ول جاڭا زامان لەبٸندەگٸ پروگرەسسيۆتٸك باعىتتاعى ٷلكەن تۇلعا بولدى جەنە سونىڭ بٸر مىسالى, پاتشا ٶكٸمەتٸ XIX عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ ٸشكٸ بٶكەي ورداسى قازاقتارىنا حريستياندىق پراۆوسلاۆ دٸنٸن ەنگٸزۋدٸ, ياعني شوقىندىرۋدى قاتتى قولعا الدى. رەسەيگە شەكارالاس مەكەندەرگە ورىستاردى كٶپتەپ قونىستاندىرىپ, ساۋدا-ساتتىقتى دامىتتى, شٸركەۋلەر سالىپ, تۇرعىندار اراسىندا قولىنا كرەست ۇستاعان دٸن تاراتۋشىلار كٶبەيدٸ. ەسٸرەسە, جايىق, ەدٸل ٶزەندەرٸ بويلارىندا – گانيۋشكين, كوردۋان, نوۆايا كازانكا, تالوۆكا سەلولارىندا شٸركەۋلەر سالىنىپ, تاعى دا وسىنداي تٶرت ەلدٸ مەكەندە قۇداي ٷيٸن سالۋ جوسپارلاندى. بۇل قازاقتار اراسىنداعى وقىعان, ۇلت زييالىلارىن ويلاندىرماي قويمادى. ولار ٶتكەن عاسىرلاردا وسىنداي شوقىنۋدان باس تارتقان 500-600 مىڭ نوعايدىڭ ورىستار قولىنان اجال قۇشقانىنان دا حاباردار بولاتىن. ەندەشە, سولار كەشكەن كەپتٸ كٶپ كەشٸكپەي قازاقتار دا كييۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ەستەرٸنەن شىعارمادى. ەيتسە دە, ٶز قانداستارىن وعان جەتكٸزبەي ساقتاپ قالۋ كەرەك.
مٸنە, وسى كەزدە ٶتەشقالي اتانييازوۆ قازاقتار اراسىندا جەنە ۋاقىتشا كەڭەس, گۋبەرنييا باسشىلىعى الدىندا ەل باسقارۋ ٸسٸ, قايراتكەرلٸك تۇلعاسىمەن زور بەدەلگە يە بولعان ماقاش اعاسىنىڭ (بەكمۇحامبەتوۆ) كٶپتەن بەرٸ ايتىپ جٷرگەن ەڭگٸمەسٸنە ەرٸكسٸز قۇلاق تٷردٸ. ول – پاتشالىق رەسەيدٸڭ قازاق حالقىن ٶز دٸندەرٸنە ەنگٸزٸپ, شوقىندىرۋ, ياعني تٷپكٸلٸكتٸ ورىستاندىرۋ ساياساتىنا قارسى ەرەكەتتٸ كٷشەيتۋ ٸسٸ بولاتىن. ماقاش ونى ورىس پاتشالارى الدىندا بۇعان دەيٸن دە ەكٸ رەت بولىپ (1881 ج. الەكساندر III, 1894 ج. نيكولاي II), ٶزەكتٸ مەسەلە رەتٸندە كٶتەرگەن, نارازىلىعىن بٸلدٸرگەن. بٸراق بيلٸكتٸڭ بٷيٸر قاققان بٸرٸ جوق, بەرٸ دە اياقسىز قالدى. ونى ايتاسىز, العاش الەكساندر ٷشٸنشٸنٸڭ قابىلداۋىندا بولعان ماقاش وعان ەكٸنشٸ تەڭٸز جاعالاۋى وكرۋگٸ تۇرعىندارىنىڭ 1879-1880 جىلدارداعى تابيعات قۋاڭشىلىعىنا وراي مالدارىنىڭ جۇتقا ۇشىراپ, كٶپ ٶلگەندٸگٸ, وسىعان وراي تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس كٷيٸنٸڭ ناشارلاپ كەتكەندٸگٸ, بولاشاقتا قازاقتاردىڭ قىس كەزدەرٸندە تەڭٸز جاعالىقتارىنداعى ارالداردى مال قىستاتۋعا پايدالانۋ, جازدا قىستىق مال ازىقتارىن دايىنداپ الۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋىن سۇراعاندا, پاتشا ماقاش اۋزىنداعى سٶزٸن جۇلىپ الىپ, «سٸزدەرگە بارلىق كٶمەك بولادى, ەگەر قول استىنداعى حالقىڭدى شوقىندىرساڭ عانا» دەپ قايىرا سۇراق قويعانى بار. ەكٸم اۋزىن اشا الماي قالدى.
ەكٸنشٸ رەت 1894 جىلى پاتشانىڭ ٷيلەنۋ تويى سالتاناتىنا قاتىسۋ بارىسىندا دا, ماقاش تارعىن, قالماق قيسىمدارىنىڭ ەلدٸ ازاماتتارى زۇلقاروۆ, باجاقوۆتارمەن بٸرگە نيكولاي II-نٸڭ قابىلداۋىندا كٶپتەن كٶكەيتەستٸ بولعان شوقىندىرۋ جايىن تاعى دا كٶتەرگەن. بۇل جولى دا مەسەلە اياقسىز قالدى.
ەندٸ, مٸنە, جاۋىر بولعان تٷيٸندٸ جايتتى الاشتىڭ ارلى ازاماتى ٶتەشقالي اتانييازوۆ تاعى دا قوزعاپ وتىر. بۇل كٷن ٶتكەن سايىن ارعا تيٸپ وتىرعان اششى مەسەلە.
دٸن – ەر حالىقتىڭ سەنٸمٸ, بٸرلٸگٸ, ٶمٸر سٷرۋ قالپى. بٸراق ەر حالىقتىڭ ٶزٸندٸك دەستٷرلٸ دٸنٸ بار. ودان بەزدٸرٸپ, جاڭا دٸنگە بەيٸمدەۋ وڭاي ەمەس. بۇل – زورلىق, ادامدار اراسىنا سىنا قاعۋ, تاتۋ-تەتتٸ كٶرشٸلٸكتەردٸ بۇزۋ. ماقاش بۇل جايدى اعزامدار الدىندا ەكٸ رەت بولىپ, جايىپ سالعان, ەكەۋٸنەن دە اۋزى كٷيدٸ. ال ٷشٸنشٸ ساپار قالاي بولماق. بٸراق باس تارتۋعا بولمايدى. ەيتسە دە, جاۋىر بولعان مەسەلەنٸ قايتىپ جەتكٸزۋ كەرەك.
ماقاش ەرٸپتەسٸنە بۇل جولعى ساپارعا مۇقييات دايىندالۋ كەرەكتٸگٸن قاتتى ەسكەرتتٸ. ٶيتكەنٸ قازاقتىڭ قامىن اسىڭدى ٸشٸپ, اياعىڭدى تەبەيٸننٸڭ كەرٸمەن وتىرعان پاتشالى رەسەي بۇرىن تەرٸ بەسٸندەگٸ ازىق-تٷلٸگٸڭە (مال) قىزىقسا, ەندٸ سەنٸڭ جەرٸڭدەگٸ ٶزگە دە بايلىقتى تەزٸرەك يگەرۋ ٷشٸن ٶزٸڭدٸ ارزان جۇمىس كٷشٸ – قۇل رەتٸندە پايدالانۋدان ەرٸ اسپايدى. تۇرمىسىڭدى دۇرىستاپ, مەدەنيەتٸڭدٸ ٶسٸرۋ, ەكونوميكاسى دامىسىن دەگەن ولار جوق. ولاي بولسا, قازاق قاشان دا ٶز قوتىرىن ٶزٸ قاسىعانى دۇرىس. بۇل رەتتە تاعى دا تەڭٸز دەپ, تەگٸن جاتقان شٶپ بار دەپ ارالدارعا ارالاسپاعان جٶن, قاشان دا قازاقتى مالدان ايىرىپ بولمايدى. ەندەشە, جىلدار بويعى تٷلٸك تۇياعىنان توزىپ, توپىراققا اينالىپ بارا جاتقان قۇم شاعىلدار كٶشكٸنٸن توقتاتۋ, جەردٸ شۇرايلاندىرۋدى نەگٸزگٸ مەسەلەگە اينالدىرىپ, سودان سوڭ عانا كٷنٸ بٷگٸن ۇلتتىڭ ەڭ جاندى تٷيٸنٸنە اينالعان – رەسەيدٸڭ قازاقتاردى حريستيان دٸنٸنە ەنگٸزۋ سىندى ەڭ سوراقى ەلەۋمەتتٸك ساياساتى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ توقتاتۋدى مايمٶڭكەلەمەي باتىل كٶتەرۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى.
بٸراق بۇل ارادا پاتشا الدىندا ەلگٸندەي ەلەۋەتتٸ مەسەلە كٶتەرۋ ٷشٸن ونى الاڭداتىپ, كٶڭٸلٸن جٸبٸتەتٸن جايدى دا ۇمىتپاۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ ادامزات قاۋىمداسقاننان بەرٸ ەلدٸ ەلسٸزدٸڭ قولىنا قارايدى. بۇل پارا ەمەس, سىيلىق. سىيلىق سىرت كٶزدٸ سىندىرادى, تەمٸردەي تٶرەنٸ يلٸكتٸرەدٸ.
ماقاش بۇعان دەيٸنگٸ ەكٸ قابىلداۋىندا دا, رەسەي پاتشاسى الدىنا قۇر قول بارعان جوق. بۇل جولى دا سولاي. ەيتسە دە, قازاق اتىنان بارعان سوڭ سىيدىڭ دا قادٸرٸن سۇيىلتپاي, باعاسىن تٷسٸرمەي, ۇلىقتى ۇيىتقان دۇرىس.
بۇل جايلى بۇرىنعى ەكٸم مەن بٷگٸنگٸ ەكٸم كٶپ ويلاندى. اقىرى, التىننان قازاقتىڭ كٸشكەنە عانا كيٸز ٷي ماكەتٸن سوقتىرىپ, ونى ماقپال-ماۋىتپەن قاپتاتىپ, ەسپەتتەگەن كٷيٸ ۇسىنسا, تاقسىرىڭ تاڭىرقاماعاندا, كٸم تاڭىرقايدى. بٸراق ٸس وڭدى, تارتۋ تاماشا بولعانى دۇرىس. ماڭىزدى ٸستٸ ماقاش ٶز قولىنا الدى. بۇل جايلى ول كەزٸندە بىلاي دەپ جازىپتى: «… جەرتٶلەدە ون جەتٸ قۇمىق ساف التىننان كيٸز ٷيدٸڭ تۇرقىن بەك كٶڭٸلٸمدەگٸدەي ەتٸپ سوقتى. وسىلاي بٸر اي ٸس قىلدى. التىننىڭ سىرتىن ماقپالمەن تىستاتتىم…
ٶتەشقالي اتانييازوۆ ەكەۋمٸز ورىنبور ارقىلى پەترومپور (پەتەربۋرگ) شاھارىنا ساپار شەكتٸك. حالىق ٷشٸن قىلعان بٸر ٸستٸ تەڭٸر وڭعارىپ, پاتشا اعزامنىڭ الدىنان ٶتتٸك. سىيىمىزعا اعزام مەن ماڭايىنداعى حاكٸمدەر بەك ىرزا بولدى. ارتىنان بٸزدٸ شوقىندىرىپ, مۇسىلماندىق ٷلگٸدەن ايىرماڭىز دەپ تٸلەك قىلدىم. جاۋابىن حاكٸم ارقىلى ەستيسٸڭ دەدٸ. ەكٸنشٸ اپتانىڭ سەرسەنبٸ كٷنٸ وڭ تٸلەك تٸلەپ جاتقان بٸزگە ەكٸ حاكٸم كەلٸپ: «پاتشا ساعان رەزيدەنتسييا سالسىن دەپ اقشا بٶلدٸ» — دەدٸ. وسىمەن قايىر-قوش ايتىستى. ٶتەشقالي ەكەۋمٸز اۋىلعا كٶڭٸلٸمٸز كٷپتٸ ورالدىق».
ەيتسە دە, ۇلتجاندى قوس ارىستىڭ اتالعان سوڭعى ٶتٸنٸشٸ كەيٸن قۇداي سەتٸن سالدى ما, ەلدە پاتشا اعزامنىڭ ٶزٸ بٸر شەشٸمگە كەلدٸ مە, قالاي دەگەندە دە, قازاقتار حريستيان دٸنٸن قابىلداۋدان امان قالدى. بۇل قانداستارىمىزدىڭ باقىتى, ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىمىزدىڭ نەگٸزٸ بولسا كەرەك. سونىمەن بٸرگە اتالعان ٸستە ٶتەشقالي اتانييازوۆتىڭ دا بەلگٸلٸ دەرەجەدە ٷلەسٸ بار ەكەنٸن ەستەن شىعارماعانىمىز دۇرىس.
1890 جىلى قازان قالاسىندا ٶتكەن بٷكٸلرەسەيلٸك مەملەكەتتٸك عىلىمي-ٶنەركەسٸپتٸك كٶرمەسٸنە سۇلتان يبراگيم بٶكەيحانوۆ, اياكەم ٶمٸرزاكوۆ, يلياس مامۋتوۆتارمەن بٸرگە قاتىسىپ قايتتى.
قوعام قايراتكەرٸ, اعارتۋشى-عالىم ماقاش بەكمۇحامەدوۆ ٶزٸنٸڭ «استراحان حابارشىسى» گازەتٸنٸڭ 1898 جىلعى 3 مامىرىندا جارييالانعان «قازاق دالاسىنداعى قايىرىمدىلىق» اتتى ماقالاسىندا «اتانييازوۆ قىستىڭ سوڭعى كٷندەرٸندە قيىن سەتتەردە قانداستارىنا شٶپتٸ تەگٸن ٷلەستٸرٸپ, كٶمەك كٶرسەتتٸ» – دەپ جازعان. وسىنداي حالقىنىڭ قاشاندا شىن جاناشىرى, ەرٸ قامقورشىسى بولا بٸلگەن ٶتەشقالي اتانييازوۆ پاتشالىق ەكٸمشٸلٸكتەن ەكٸ رەت كٷمٸس مەدالمەن ماراپاتتالىپ, ەسكەري روتميستر, كەيٸن شتابس-كاپيتانى شەنٸن يەلەندٸ.
ەڭگٸمە ورايىندا ايتا كەتەيٸك, ٶمٸردە ٶتەشقاليدىڭ ٶزٸ دە مۇسىلمانشىلىق جولىنا تٷسكەن دٸندار ادام بولاتىن. ۇستانىمى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مۇسىلمانشىلىق جول – يسلام دٸنٸ. ول 1901 جىلى ٶزٸمەن نيەتتەس, قانداس 80 مٷريدپەن استراحان قالاسىنان «ەللادا» كەمەسٸمەن جولعا شىعىپ, ساۋد ارابيياسىنداعى مەككە-مەديناعا قاجىلىققا بارعان. كەيٸن ەر كٷندەگٸ بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماي, جانى تازا, يماندىلىق جولىمەن دٷنيەدەن ٶتتٸ.
ٶتەشقالي اتانييازوۆ ٶمٸردە ٶزٸنٸڭ اۋىلداسى, جەڭگٸر حاننىڭ ۇلى, پاتشا ارميياسىنىڭ گەنەرالى (اتتى ەسكەر گەنەرال-لەيتەنانتى, ەسكەري جاناما اتى سۇلتان شىڭعىسحان, عۇباش) عۇبايدوللا جەڭگٸروۆپەن ٶتە جاقىن دوس بولعان. عۇبايدوللا دا مۇسىلماندىق دٸن جولىن قاتتى قادٸرلەگەن. ەكەۋٸنٸڭ دوستىعىن ٶتەشقاليدىڭ نەمەرە كٷيەۋ بالاسى (ٸنٸسٸ نۇرعاليدىڭ قىزىن العان), اتىراۋ ٶڭٸرٸندەگٸ العاشقى ارناۋلى بٸلٸمدٸ فەلدشەرلەردٸڭ بٸرٸ, كرونشتادت قالاسىنداعى نيكولاەۆ تەڭٸز گوسپيتالىنىڭ جانىنداعى مەديتسينالىق مەكتەپتٸڭ تٷلەگٸ قاجىعالي مەمەكوۆ (1883-1974) ٶزٸنٸڭ «ەسٸمدەگٸ ەسٸمدەر» (اتىراۋ, 2015 ج.) اتتى ەستەلٸگٸندە باياندايدى.
بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, بۇل كٷندە ٶتەشقالي اتانييازوۆ جايلى, ونىڭ بٶكەي ورداسىن قالىپتاستىرۋ – ەل باسقارۋ ٸسٸ, ۋاقىتشا كەڭەستەگٸ اتقارعان قىزمەتتەرٸ جايلى تٸپتٸ دە جازىلمايدى. مٷمكٸن ول جوقتاۋشىسى جوقتىقتان دا شىعار. ال, شىندىعىندا, ونىڭ ەسٸمٸ XIX عاسىردىڭ ەكٸنششٸ جارتىسى, عاسىر توعىسىندا بٶكەي ورداسىنا قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردا جيٸ كەزدەسەدٸ. تٸپتٸ ەل ٸشٸندە ٶزٸ تۋعان اۋىلدان تٶرت بالانى ورداعا الىپ كەتٸپ, جەڭگٸر مەكتەبٸندە وقىتىپ, كەيٸن ولاردىڭ بەرٸ دە ەلٸ ٷشٸن ەسەلٸ ەڭبەك ەتكەن ايتۋلى ازاماتتار بولعانى بەلگٸلٸ.
ٶتەشقالي اتانييازوۆتى ەلدەگٸ اعايىن-تۋىستارى جاستاي تۋعان جەردەن جىراقتاپ, ورىسى كٶپ بيلٸك اراسىندا ٶسكەندٸكتەن بە, كٶبٸنە جالعىز جاتاق تۇرىپ, بٶلەكتەنٸپ جٷردٸ, ورىس قولدى ٶمٸر سٷردٸ دەيدٸ. ول راس, ٶتەشقالي اعا كەزٸندە قوعامنىڭ قانداي قىزمەتٸنە ارالاسسا دا ابىرويلى بولدى. باسشىلىقتان دا, بۇقارادان دا العىس الدى. سونىڭ بەلگٸسٸندەي ونىڭ ٶڭٸرٸندە پاتشالىق رەسەيدٸڭ ەكٸ كٷمٸس مەدالٸ جارقىرادى. ەلدە كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناپ جاتقان كەزدە, ول جاسىنىڭ ۇلعايعاندىعىنا بايلانىستى ٶزٸنٸڭ قوعامدىق قىزمەتتەرٸن قويىپ, زەينەتكەر اتاندى. وردا جانىنداعى احون كٶلٸ جاعاسىنان ٷي سالىپ, قالعان ٶمٸرٸنٸڭ بار تٸرلٸگٸن سوندا ٶتكٸزەدٸ. ٶزٸنەن ٶربٸگەن ۇل-قىزدارى, نەمەرەلەرٸن يماندىلىققا ۇيىتقان كٷيٸ بۇل پەنيدە 69 جىل عۇمىر كەشٸپ, 1924 جىلى دٷنيەدەن ٶتەدٸ. ونى كٶرگەندەر, جۇمىستاس, سىيلاس بولعانداردىڭ بەرٸ تەرەڭ ويلى, بٸلٸمدٸ, حالقى ٷشٸن ادال ەڭبەك ەتكەن زييالى جان ەدٸ دەپ ايتىپ وتىرادى. سونداي جاندى ۇمىتپاي ەسكە الۋ, ۇرپاقتار ال-دىندا ۇلىعىلاۋ ابىرويلى بورىشىمىز بولسا كەرەك.
…ارتىمىزدا بەكايدار قۇمى قالىپ بارادى. بٸز سول قۇمنىڭ قىمبات ۇلدارىنىڭ بٸرٸ ٶتەشقالي اتانييازوۆ جايلى ويلاپ وتىرمىز. وسىنداي ەڭبەك ەتكەن ازاماتقا ورال شاھارىنىڭ بٸر كٶشەسٸنٸڭ اتىن بەرسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ.
ٶتەپبەرگەن ەلٸمگەرەەۆ
ٶلكەتانۋشى,
اتىراۋ قالاسى
zhaikpress.kz
تايلاق باتىر ىرعىز ٶزەنٸنەن جايىققا دەيٸن, بٸر شەتٸ كاسپيي تەڭٸزٸن جايلاپ جاتقان 29 رۋلى ەلگە جار سالىپ, ەلدٸ, جەردٸ قورعاۋعا ٷندەپ, قاندى قانمەن جۋىپ, كەك قايتارۋعا شاقىرىپ, قول جينادى 1. باتىر مەن سۇلتان دوستىعى باتىردىڭ اتى تارلىقتا ەمەس, جوقتىقتا, تىنىشتىقتا ەمەس قورلىقتا, سايابىر سەتتە ەمەس سوعىستا شىعاتىنى تاريحتان بەلگٸلٸ. حالقىمىزىدىڭ ەڭ ەلەۋلٸ تۇلعالارىنىڭ بٸرٸ, اتى كەڭ دالامىزعا اڭىز بولىپ تاراعان, تالاي الا قىرعىن سوعىستان ابىرويمەن شىققان, حالقىمىز قىزىل قانعا بويالعان كەزدە كٸشٸ جٷز ساربازدارىنىڭ قولباسشىسى بولعان تايلاق باتىردىڭ قازاق تاريحىنىڭ تٶرٸنەن ەرەكشە ورىن الاتىن رەتٸ بار. 1715 جىلدان 1726 جىلعا دەيٸن سوزىلعان جوڭعار قونتايشىلارىنىڭ ەلٸمٸزگە سالعان ويران-قىرعىنىنىڭ ورتاسىندا شىڭدالعان تايلاق باتىر حالقىمىزدىڭ ارقا سٷيەر ارىسىنا اينالدى, كەك جٸبەرمەس ۇلى بولىپ قالىپتاستى. تايلاق باتىردىڭ قالىپتاسۋى, سوعىستا, بەيبٸت ٶمٸردە جاساعان ەرلٸگٸ تۋرالى ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ «ٷركەر» رومانىندا جازىلعان [1, 74]. جاس كەزٸنەن ەبٸلقايىر سۇلتانمەن بٸرگە ٶسكەنٸ, بٸرگە شىڭدالعانى, دوس بولعانى, توي-دۋماندا دا, جورىقتاردا دا قاتار تۇرعانى ەبٸش اعانىڭ جاعىمدى, شۇرايلى, كٶركەم سٶزدەرٸمەن تولىق كٶرسەتٸلگەن. سول روماننان ٷزٸندٸ كەلتٸرگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەدٸم. تايلاق قالىڭدىق ٸزدەگەندە: – ەكە, سوندا كٸمنٸڭ اۋىلىنا بارعانىم دۇرىس دەيسٸڭ? – دەپ سۇراپتى. – ٶزٸڭنٸڭ بولاشاق قادٸرٸڭدٸ, ەكەڭنٸڭ اتىن, دوسىڭنىڭ ابىرويىن, تەگٸن ٷيدٸڭ بوساعاسىنا تاستاي سالما. جالعىز شالدىڭ جالعىز بالاسى بولىپ تا بٸراز جٷردٸڭ عوي. ەڭ بولماسا قاينىڭ قالىڭ اۋىل بولار ما ەكەن? الىسقا ات شاپتىرىپ قايتەسٸڭ, مىنا بورالداي بويىنداعى جومارتتىڭ اۋىلىنا بارا سال, – دەپتٸ. ەكەسٸنٸڭ «بارا سالىنىڭ» ٶزٸ بايلىعى مەن سەن-سالتاناتى كٷللٸ قازاقتىڭ اۋىزىنا ٸلٸككەن جومارت بولعانىنا تايلاق تاڭعالماعاندا, كٸم تاڭعالسىن! قاپەلٸمدە, ٸشتەي جٷرەكسٸنٸپ تۇرسا دا, ەكە اۋزىنان شىعار سٶز شىعىپ قالعاسىن, قاسىنا ەبٸلقايىردى ەرتٸپ جومارتتىڭ اۋلىنا باردى... روماننىڭ وسى ٷزٸندٸسٸنەن-اق تايلاق پەن ەبٸلقايىر سۇلتاننىڭ جاس بوزبالا كەزٸنەن دوس بولىپ بٸرگە جٷرگەنٸن بايقايسىز. مٸنە, كٸشٸ جٷزدٸڭ ەكٸ تارلانى وسىلاي بارىپ پەتشايىم سۇلۋعا قۇدا تٷسٸپ قايتقان بولاتىن. بوزبالا كەزٸنەن بٸرگە ٶسٸپ, دوستىقتىڭ بارلىق ٶتكەلٸنەن بٸرگە ٶتكەن, اۋىلداعى قاقتىعىستان باستاپ, جاۋ شەبٸندە ەل قورعاۋعا دەيٸنگٸ سوعىستاردا بٸگە شىڭدالعان تايلاق پەن ەبٸلقايىردىڭ قارىم-قاتىناسى باسقالاردان ەرەكشە بولعان دەپ باعا بەرۋگە بولادى. تاريحشى ا.ي. لەۆشين ٶزٸنٸڭ كٸتابىندا قازاقتاردىڭ ەدٸل بويىنداعى جايىلىمى مول, تابيعاتى تاماشا جەردە تۇرىپ, ون بەس جىلدان كەيٸن جايىقتىڭ بەرگٸ بەتٸنە ٶتكەندە بارلىعى بٸردەي اتتان تٷسٸپ, جەردٸڭ توپىراعىن سٷيٸپ, كٶزدەرٸنە جاس العانىن ەرەكشە اتاپ كٶرسەتكەن. مٸنە, وسىنداي جەرٸ مەن حالقىن ارداقتاي بٸلەتٸن, ەلٸ ٷشٸن جانىن پيدا ەتەتٸن جانداردىڭ اراسىنان شىڭدالىپ شىققان تايلاق, «اقتابان شۇبىرىندى» دەپ اتالىپ كەتكەن قازاقتىڭ باسىنا تٷسكەن اۋىر زاماندا قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ قولباسشىعا اينالدى. بٸلەگٸ قارۋ كٶتەرەتٸن جاستان باستاپ جاسى الپىستان اسقان ەل اعالارىنا دەيٸن قولدارىنا سەمسەر مەن نايزاسىن ۇستاپ جوڭعار قونتايشىلارىنا قارسى شىققانىن ەل بٸلەدٸ. بۇل قىرعىن سوڭعى 300 جىلدا ٶتكەن سوعىس ٶرتٸنٸڭ ەڭ الاپاتى, ەڭ جاۋىزى, ەڭ قيىنى ەدٸ, قازاق حالقى جوق بولىپ كەتۋدٸڭ از-اق الدىندا تۇردى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەر دە, سۋ دا قانعا بويالىپ, ٶلٸك جاتپاعان بۇتا بولماعان سيياقتى. قانشا جٸگەرلٸ حالىق بولعانمەن ۇيىمداستىراتىن باسشى بولماسا, باستايتىن قولباسشى بولماسا, قالىڭ ەسكەر دە قاۋقارسىز بولاتىنى بەلگٸلٸ. وسىنداي قىسىلعان زاماندا كٸشٸ جٷزگە باسشى بولىپ, بارلىق تايپانى بٸرٸكتٸرٸپ العا جەتەلەگەن ەبٸلقايىر حان دەسەك, وسى حالىقتىڭ ەسكەرٸنە باس قولباسشىلىق جاساپ جەڭٸسكە جەتۋگە بار كٷشٸن سالعان, اقىل, ايلاسىمەن باسقارعان ادام – تايلاق باتىر. ...جومارت باتىردىڭ اۋىلىندا بولعان وقيعا, قازاقتىڭ بارلىق اۋىلىن شارپىدى, جوڭعارلار جولىنداعى قازاق ەلٸن تٷگەل قىردى. ال جومارت باتىردىڭ اۋىلىن مىسالعا الىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز, بۇل تايلاق باتىردىڭ قايىن جۇرتى بولاتىن. اجداھاداي اۋزىن اشقان جاۋ ەشكٸمدٸ ايامادى, جەتٸرۋدىڭ ارقا سٷيەر بايى, بيٸ, اقساقالى تايلاقتىڭ ەكەسٸنٸڭ اۋىلىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ, ٶزٸن نايزاعا شانشىپ كەتتٸ. بۇنىڭ بەرٸن كٶزٸمەن كٶرگەن تايلاق, قاسىنداعى ەبٸلقايىر دوسى ەكەۋٸ ەكەنٸ جەرلەپ كٷڭٸرەنگەننەن باسقا ەشتەڭە جاساي المادى. مٸنە, وسىدان باستاپ ەر ەلگە جاۋشى كەتتٸ, ەر بيٸك تٶبەنٸڭ باسىنا وت جاعىلدى, ەر رۋ ٶز باتىرلارى باستاعان قولدارىن كٸشٸ جٷزدٸڭ حانى ەبٸلقايىردىڭ قاسىنا توپتاستىردى. تاريحتان بەلگٸلٸ حالىق ساربازدارى باتىرلاردىڭ جانىنا توپتالدى, سولاردان ٷمٸت كٷتتٸ. تابىنداردى باستاعان بٶكەنباي باتىر, تامالاردى باستاعان ەسەت باتىر, جاعالبايلىلاردى باستاعان سەركە باتىر, جالپى جەتٸرۋدىڭ بارلىق باتىرلارى تايلاق باتىردىڭ ارقا سٷيەر كٷشٸ بولاتىن. باتىرلىعىمەن قولباسشىعا ساي اقىلى, العىرلىعى تايلاقتىڭ باسقا رۋ باسشىلارىنىڭ الدىندا ابىرويى مىقتى ەكەنٸن كٶرسەتتٸ, سەندٸردٸ. 2. قاسٸرەتتٸ زامان قايعىسى جايباراقات ۇرپاعىن ٶسٸرٸپ, مالىن جايىپ, شارۋاسىن جايلاپ, مامىراجاي تٸرلٸك كەشٸپ جاتقان قازاق ەلٸنە 100 مىڭنان استام قولمەن جوڭعار قونتايشىلارى لاپ قويعاندا, مۇنداي الاپات قاتىگەزدٸك پەن جاۋىزدىق كٷتپەگەن, قامسىز جاتقان ەلدٸ, العاشقىدا, قارا تٷنەكتەي ٷرەي جايلادى. بۇل قازاق ەلٸنە قاسٸرەت تٷسكەن 1723 جىلدىڭ كٶكتەمٸ ەدٸ. كٸشٸ جٷزدٸڭ نامىسكەر جٸگٸتتەرٸن جانىنا جيىپ, ساۋىت-سايمانىن كيٸپ, جاۋ جاراعىن اسىنىپ, العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بوپ جوڭعارعا قارسى باس كٶتەرگەن تايلاق باتىر بولاتىن. تايلاق باتىر ىرعىز ٶزەنٸنەن جايىققا دەيٸن, بٸر شەتٸ كاسپيي تەڭٸزٸن جايلاپ جاتقان 29 رۋلى ەلگە جار سالىپ, ەلدٸ, جەردٸ قورعاۋعا ٷندەپ, قاندى قانمەن جۋىپ, كەك قايتارۋعا شاقىرىپ, قول جينادى. سول جىلدىڭ كٷزٸنەن, ياكي جاساقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ العاشقى سەتتەرٸنەن باستاپ-اق تايلاق باتىر باستاعان قازاق ساربازدارى ٶزدەرٸنٸڭ ٶتكٸر دە تۇتقيىل شابۋىلدارىمەن جوڭعارلارعا ٷلكەن وي سالىپ, ٶزدەرٸنٸڭ وسال جاۋ ەمەستٸگٸن تانىتا بٸلدٸ. سول اتاقتى جوڭعار قولباسشىلارىنىڭ بٸرٸ شونا-دوبا, قاسيەتتٸ قازاق دالاسىندا, ٶزٸنٸڭ سان مىڭ ەسكەرٸمەن ٸلگەرٸ اتتاپ باسا الماي, تابانداپ تۇرىپ قالدى. شەكسٸز قازاق دالاسىنىڭ تٶسٸندە ويناعان ساعىمداي-اق, جوق جەردەن پايدا بولاتىن تايلاق باتىردىڭ قارۋلى قولى, جوڭعار ساربازدارىنا تۇتقيىلدان قاسقىرداي تيٸپ, تۇتاسىمەن قىرىپ سالىپ, قاسيەتتٸ دالاسىنا ساعىمداي سٸڭٸپ كەتەتٸن. ەرٸ قاراي جىلجۋ كەرەك دەگەن مىڭباسىلارىنىڭ ۇسىنىسىنا شونا- دوبانىڭ قاھارلانىپ ايتقان مىنا سٶزٸ تاريح بەتتەرٸندە قالعان: «سەندەر نەمەنە, ەلگٸ شەكتەن شىققان تايلاقتىڭ بٸزدٸڭ كٷن كەلبەتتٸ ەكەمٸزدٸ قويانجٷرەك قورقاق دەگەنٸن ۇمىتتىڭدار ما? جەنە ول بوعدىحاننىڭ ٶزٸ باس يگەن بٸزدٸڭ قۇدٸرەتتٸ ەكەمٸزدٸ, قاسيەتتٸ ەمٸرشٸمٸزدٸ بٸر كەزدە تەۋكە حان جەڭٸپ كەتكەن دەيتٸن كٶرٸنەدٸ, سول ايتقانىن ۇمىتتىڭدار ما? سول ەسسٸزدەردٸڭ باستارى اياعىمنىڭ استىنا كەپ دومالاپ تٷسپەي, مەن بۇل ارادان اتتاپ شىقپايمىن», – دەپ شەگەلەگەن. شونا-دوبا قانشا ايلا جۇمساعانمەن, نە تايلاق باتىرعا, نە ونىڭ ساربازدارىنا ەشتەڭە جاساي المادى. سودان جوڭعاردىڭ قالىڭ قولى ٸلگەرٸ اتتاپ باسا الماي, تايلاق باتىر باستاعان قاھارمان قازاق جاساقتارىمەن ٷش جىل ارپالىسىپ, بۇل سوعىس بۇلانتى بويىنداعى ۇلى شايقاسقا ۇلاستى. قاندى قىرعىننىڭ العاشقى كٷندەرٸنەن باستاپ-اق تايلاق باتىردىڭ داڭقى بٷكٸل قازاق حالقى اراسىندا كەڭ تارالىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار جوڭعار قونتايشىلارى مەن جوڭعار ساربازدارىنىڭ اراسىندا الاپات ٷرەي تۋدىرۋشى داڭقتى ەسٸمگە اينالدى. تايلاق باتىردىڭ قول جەتكٸزگەن جەڭٸستەرٸ, جاساعان ەرلٸكتەرٸ, جاۋلارعا تۋدىرعان ٷرەيٸ كەڭ دالامىزعا تاراپ, ۇلى جٷزدٸڭ قول جيناپ جاتقان اتاقتى باتىرى ساڭىراققا جەتتٸ جەنە ونى قاناتتاندىرا تٷستٸ. 3. بۇلانتى مەن بٶلەنتٸ شايقاسى ساڭىراق باتىر بار ساربازدارىمەن ٶزٸنە قوسىلاتىنىن ايتىپ تايلاق باتىرعا كەنجە باتىر باستاعان جاۋشىلارىن اتتاندىردى. جٸبەرگەن جاۋشىلار تۋرالى دەرەك ە. ەلٸمجانوۆتىڭ «جاۋشى» رومانىندا تولىق قامتىلعان [2, 188]. قيىن-قىستاۋ جولدارمەن ٶتكەن جاۋشىلار كەلٸپ جەتكەندە تايلاق باتىر ٶز ەسكەرلەرٸمەن جوڭعارلارعا شابۋىل جاساۋعا دايىندالىپ جاتقان. تايلاق باتىر حابارشىلار ارقىلى شونا-دوبانىڭ ارىنا تيەتٸن ٶتكٸر سٶزدەر جولداپ, ەگەر قويانجٷرەك قورقاق بولماسا كەلٸسٸمدٸ كٷنٸ بۇلانتى مەن بٶلەنتٸ ٶزەندەرٸنٸڭ ارالىعىنا شەشۋشٸ شايقاسقا كەلسٸن دەگەن حابار جٸبەرگەن. تايلاق باتىردىڭ بۇل شاقىرۋى, بٷكٸل قازاق جەرٸندە جوڭعار جورتۋىلى باستالعاننان بەرٸ, قازاق قولىنىڭ جوڭعاردىڭ قالىڭ قولىمەن تەرەزەسٸن تەڭ قويىپ, اشىق شايقاسقا العاش شاقىرۋى ەدٸ. بۇل شاقىرۋدىڭ استارىندا, جوڭعارلارعا, كٷنٸڭ بٸتتٸ, تۇياق سەرپەر اقتىق سەتتەرٸڭ تاياندى دەگەن ايشىقتى ەسكەرتۋ جاتتى. جٷزباسى-مىڭباسىلارىمەن, كەڭەسشٸلەرٸمەن قانشا اقىلداسقانمەن, جاعدايدى كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرعان شونا-دوبانىڭ تايلاق باتىردىڭ شارتىن قابىلداۋدان باسقا امالى قالمادى. تايلاق باتىردىڭ ٷش جىلدان بەرگٸ تالاي شايقاستاردا جوڭعارلارعا سوققى بەرٸپ, اياق استىنان ايلاسىن اسىرىپ, تالاي قاندى شايقاستاردان ٶز ادامدارىن از شىعىنمەن الىپ شىعۋى بارلىق جەرگە جايىلىپ, حالىق اراسىندا اڭىزعا اينالعان. جانىنا بٶكەنباي باتىر باستاعان تابىنداردى, ەسەت باتىر باستاعان تامالاردى, سەركە باتىر باستاعان جاعالبايلىلاردى, ەسەنقۇلدىڭ ەسەگٸ باستاعان ادايلاردى جەنە باسقا كٸشٸ جٷز رۋلارىنىڭ ساربازدارىن توپتاستىرىپ جوڭعارلارمەن شەشۋشٸ ۇرىسقا دايىندالىپ جاتقان تايلاق باتىر تالاي سىننان ٶتٸپ ەبدەن شىڭدالعان, سوعىستىڭ ەگجەي-تەگجەيٸن تولىق بٸلەتٸن قازاقتىڭ بەلگٸلٸ قولباسشىسىنا اينالعان. كٸشٸ جٷز باتىرلارىنىڭ اقساقالى, 1710 جىلعى قۇرىلتايدان بەرٸ اتاعى بەلگٸلٸ تابىن تايپاسىنىڭ قولباسشىسى بٶكەنباي باتىر الاقان جايىپ, تايلاق پەن ساڭىراققا جەڭٸس جولىن تٸلەپ, اق باتاسىن بەردٸ. كەلٸسٸمدەگٸ شايقاس ورنىنا تٷندەلەتە جەتكەن, كٶزوبا جاعىلعان وتقا الدانىپ قالعان شونا-دوبانىڭ قالىڭ قولى جەر سيپاپ قالدى, الدىن-الا جاسالعان جوسپارلارىنىڭ بىت-شىتى شىعىپ, كٷتٸلمەگەن, توسىن جاعدايدا نە ٸستەرٸن بٸلمەي داعدارىسقا ۇشىرادى. ەرتەسٸنە جوڭعاردىڭ مىڭداعان قولى شۇبىرىپ, تٷيدەك-تٷيدەك بولىپ قاراسيىر اڭعارىنا جەتكەندە, قارسى كەلگەن قازاق ساربازدارىنا تٸرەلٸپ ٸركٸلٸپ توقتادى. سەل تىنىشتىقتان كەيٸن, دوڭعالاق ٷستٸنە ورناتىلعان ٷلكەن باراباننىڭ ٷرەي شاقىرعان دٷڭكٸلٸ دالانى جاڭعىرتقانداي بولدى. جوڭعار قولىنىڭ الدىنا بٸر مىقتىسى شىعىپ جەكپە-جەك دەپ ايقاي سالعان كەزدە قازاق ساربازدارىنىڭ توبىن جارىپ سەركە باتىر شىققان. وسى جەكپە-جەك باتىردىڭ داڭقىن بٷكٸل قازاق جەرٸنە ەيگٸلٸ قىلدى. كٷش سىناسقان تاريحي تٶبە وسى كٷنگە دەيٸن سەركە تٶبە اتاناتىنى سوندىقتان بولار. سول كٷننەن باستاپ سەركە باتىردىڭ اتىنا «التىن ساپتى, الماس قىلىشتى» دەگەن سٶزدٸ قوسىپ ايتىلاتىن بولدى. شونا-دوبانىڭ ەسكەرٸ تايلاق باستاعان قازاق ساربازدارىنان ەكٸ ەسە كٶپ ەدٸ. جوڭعارلار قازاق قولىن قورشاۋعا الا باستاعان كەزدە ەكٸ بٷيٸردەن باتىرلار باستاعان 2 مىڭ قازاق ساربازدارى كەلٸپ كيلٸكتٸ. جوڭعارلاردى تىقسىرىپ, قونتايشىنىڭ شاتىرىنا قاراي ىعىستىرعاندا, ولار ايلالارىن اسىرىپ, زەڭبٸرەكتەردٸڭ جولىن اشىپ, شەگٸنٸپ كەتتٸ. سول سەتتە بٸلدٸرمەي جاقىنداپ تۇرعان كەنجە باتىر باستاعان ەكٸ جٷزدٸك ۇشقىر اتتارىمەن جەر استىنان شىعا كەلگەندەي زەڭبٸرەك ماڭىنداعى ساربازدارعا لاپ قويدى. ون ەكٸ زەڭبٸرەكتٸڭ تەك ٷشەۋٸ عانا وق اتىپ ٷلگەرگەن شاقتا, قازاق جٸگٸتتەرٸ جەتٸپ ٷلگەرٸپ, جوڭعارلىقتاردى شاۋىپ, زەڭبٸرەكتەرٸن ارقان سالىپ, سٷيرەپ ەكەتتٸ. وسى مەزگٸلدە ەكٸ جاقتان قازاقتاردىڭ ەكٸ مىڭدىعى كەلٸپ تيگەندە, شونا-دوبانىڭ شەشۋشٸ ۇرىسقا الىپ قالىپ تۇرعان ەسكەرٸن دە سالۋدان باسقا امالى قالمادى. تايلاق پەن ساڭىراق وسى كەزدە ەلٸ دە ۇستاپ وتىرعان 500 ساربازىن ۇرىسقا سالعاندا شونا-دوبا باستاعان سوڭعى مىڭدىق الاڭدى تاستاپ جان ساقتاۋدىڭ امالىنا كٸرٸسكەن بولاتىن. بٷركٸت بەلگٸسٸ بار تايلاق باتىر باستاعان, ارىستان بەلگٸسٸ بار ساڭىراق باتىر كٶمەككە كەلگەن بۇلانتى – بٶلەنتٸ سوعىسى اتالعان سول شايقاس داڭقى كەڭ دالامىزعا جەلمەن جەتكەندەي تەز تارادى. 4. قازاقتىڭ ۇلى جەڭٸسٸ – «اڭىراقاي» دالانى جاڭعىرتقان شۋلى حاباردى الىسىمەن ۇلى جٷزدٸ ساۋرىق باتىر بارىپ كٶتەردٸ, ورتا جٷزدٸ اتاعى بەلگٸلٸ قانجىعالى بٶگەنباي باتىر توپتاستىردى, ال تايلاق باتىر كٸشٸ جٷزدەن قول جيناپ دايىندىققا كٸرٸستٸ. قازاققا دابىل قاعىلىپ, قارۋ كٶتەرەتٸن ەر ادامنىڭ بارلىعى ۇلى تاۋدىڭ باۋىرايىنا جينالدى. ۇلى جٷز قولىنىڭ باس ساردارى ساۋرىق باتىر, ورتا جٷز قولىنىڭ باس ساردارى قانجىعالى بٶگەنباي, كٸشٸ جٷز قولىنىڭ باس ساردارى تايلاق باتىر ورتاعا شىعىپ: «اعايىننىڭ اماناتىن جەرگە قالدىرسام, تۇقىم-تەبەرٸممەن, ەۋلەت-زەۋزاتىممەن قۇرىپ كەتەيٸن. ارىم-الاشقا, قانىم-قازاققا!» دەپ انت سۋ ٸشتٸ, قۇران ۇستاپ انت بەرٸستٸ. بارلىق قازاق قاۋىمىنا باسشىلىققا كٸشٸ جٷز حانى ەبٸلقايىر سايلاندى. وسى ٷش باتىر باستاعان قازاق قولى قىرعىندى سالىپ جاتقان, دەگەنمەن 1726 جىلعى ۇرىستان كەيٸن ەسەڭگٸرەپ قالعان جوڭعارلارعا (قالماقتارعا) قارسى كٶتەرٸلدٸ. بۇل سوعىس قازاق تاريحىندا «اڭىراقاي» دەگەن اتپەن قالعان. بۇل دەۋٸردە تايلاق از ەسكەردەن قالىڭ قولعا دەيٸن باسقارىپ, شايقاستاردىڭ نەبٸر قيىن تۇستارىندا ۇتىمدى ەسكەري ايلا مەن ەدٸستەردٸ شەبەر قولدانىپ, اڭىزعا اينالعان داڭقتى قولباسشى دەرەجەسٸنە جەتتٸ. ٷش جٷزدٸڭ ەسكەرلەرٸنە: ۇلى جٷزگە باس بولىپ ساڭىراق باتىر, ورتا جٷزگە قانجىعالى بٶگەنباي باتىر, كٸشٸ جٷزگە تايلاق باتىر سايلاندى. بۇل باتىرلار 5 جىلدىق سوعىستا ەرقايسىسى بٸر كٸشكەنتاي اۋىلدىڭ جٸگٸتتەرٸنەن باستاپ, 15-20 مىڭعا دەيٸن قول جيىپ, ولاردى جالاۋلى جەڭٸستەرگە جەتكٸزگەن اتاقتى, بەدەلدٸ ساربازدار ەدٸ. سوندىقتان قازاقتىڭ بار ساربازدارى مەن باتىرلارى ٶز ٶمٸرلەرٸن وسى ٷش باتىرعا سەنٸپ تاپسىردى دەسەك ارتىق ەمەس. 5. تايلاق باتىر كٸم, قاي ۇرپاقتاردان تاراعان? 1729 جىلعى قازاق جەرٸندە تويعا اينالعان ۇلى جەڭٸس سوعىستىڭ سوڭى ەمەس ەدٸ. ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن ەلگە بىتىراپ كەتكەن ەر جٷزدٸڭ ەسكەرلەرٸنٸڭ باسى قوسىلا قويمادى. كٸشٸ جٷز حانى ەبٸلقايىر ورىس پاتشاسىنىڭ ەلشٸسٸ شىعۋىنا بايلانىستى ٶز ورداسىن ىرعىز ٶزەنٸنٸڭ ماڭىنداعى مايتٶبە دەگەن جەرگە ورنالاستىردى, جەتٸرۋدىڭ مىقتىلارىن قاسىنا توپتاستىردى. ال جوڭعارلار ٶز جٶنٸنە كەتە قويمادى, باسقالارى تارقاعانمەن كٸشٸ جٷزدٸڭ تايلاق باتىر مەن ەبٸلقايىر حاننىڭ ٸنٸسٸ بۇلعايىر سۇلتان باستاعان 70 000 قولى ۇلت ازاتتىق سوعىستى ەرٸ جالعاستىردى. قازاعىمىزدىڭ تٷپ قابىرعاسى, شەجٸرەگە ٷڭٸلەيٸك. اتى التى الاشقا بەلگٸلٸ كٸشٸ جٷزدٸڭ تٶبە بيٸ شەگەن بيدٸڭ تٶرتٸنشٸ ۇرپاعى, اتى اڭىزعا اينالىپ, بٷكٸل جالپاق جاعالبايلى ەلٸنە ۇران بولعان مالاتاۋ باتىردىڭ نەمەرەسٸ تايلاق باتىر دەپ جازىلعان جەتٸرۋ شەجٸرەسٸندە. تايلاق باتىردىڭ ەكەسٸنٸڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى مامىر دەپ كٶرسەتٸلگەن بٸر دەرەكتە. قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ 8-تومىندا تايلاق مەتٸۇلى دەپ جازىلعان [3]. مامىر بابامىز شەگەن بي سيياقتى قازاقتىڭ اتاقتى سۇڭقارىنىڭ شٶبەرەسٸ ەكەنٸن ەسكەرسەك, جاستايىنان تەربيە الىپ, بٸلٸمنٸڭ ورداسىندا ٶسكەن مامىر بابامىزدىڭ بيلٸك قۇرىپ, مەتٸ بي اتانۋىنا شەك كەلتٸرۋگە بولمايدى. وسى ەنتسيكلوپەدييادان ٷزٸندٸ كەلتٸرٸپ, تايلاق باتىردىڭ قىسقا بولسا دا, ەل ٷشٸن تۋعان ەر ەكەنٸن بٸلۋگە بولادى. «...كٸشٸ جٷزدٸڭ جەتٸرۋىنان شىققان. ەبٸلقايىر حانمەن ٷزەڭگٸلەس قۇرداس ەرٸ اقىلشى-كەڭەسشٸسٸ بولعان. 1726 جىلى ورداباسى جيىنىندا كٸشٸ جٷز جاساقتارىنىڭ قولباسشىسى بولىپ سايلاندى. تايلاقتىڭ جيەنٸ, ۇلى جٷزدٸڭ باتىرى وشاقتى ساڭىرىقپەن بٸرگە جوڭعارلارعا قارسى كٷرەستە ەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسكەن. بۇلانتى-بٸلەۋتٸ شايقاسىندا, اڭىراقاي شايقاسىندا كٸشٸ جٷز جاساعىن باسقارعان». بۇل جازبادان تايلاق باتىردىڭ ەبٸلقايىر حاننىڭ تەك زامانداسى ەمەس, ەكەۋٸنٸڭ قۇرداس ەكەنٸن بٸلەمٸز. دەمەك, ەبٸلقايىر 1693 جىلى تۋعان دەپ ەسەپتەسەك, وندا تايلاق باتىردىڭ دا سول جىلى ٶمٸرگە كەلگەنٸن ەسەپتەپ شىعارۋ قيىن ەمەس. ەرٸ كەتكەندە تۋعان جىلدارىندا 1-2 جاس ٶزگەشەلٸك بولۋى مٷمكٸن. ال باتىردىڭ ٶمٸردەن ٶتكەن جىلى تۋرالى دەل دەرەك جوق. تايلاق باتىردىڭ كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ تۋرالى حالىق اۋزىنان جەتكەن اڭىز ەڭگٸمەلەردٸڭ شىندىققا ۇلاساتىن بٸر نۇسقاسى مىناداي. جاۋدى ٶكشەلەپ قۋعان تايلاق باتىر جوڭعارلاردىڭ ەبدەن تىقىرىنا جەتكەن بولۋ كەرەك. جەكپە-جەكتە جەڭە الماي, تالاي باتىرلارىنان ايىرىلعان جوڭعار قونتايشىلارى تايلاق باتىردىڭ باسىنا بەس تٸگٸپ اڭدىعانعا ۇقسايدى. بٸر ىڭعايى كەلگەندە از ەسكەرمەن قالعان تايلاق باتىردى كٶپ اداممەن قورشاعان جوڭعارلار باتىردىڭ كٶزٸن جويۋدىڭ امالىن جاساپ باعادى. بۇل امالدارى تولىق ٸسكە اسپاعانمەن, جارالانعان باتىردى قازاق ساربازدارى كەيٸن الىپ شىعىپ ەلٸنە جەتكٸزگەن. مٸنە, وسىدان بولۋ كەرەك, ەبٸلقايىر حان ورىس پاتشاسىمەن بٸرنەشە رەت شارتقا وتىرعاندا بٸردە-بٸر قۇجاتتا ەڭ جاقىن دوسى, ەلدٸڭ ماڭدايىنا بٸتكەن اتاقتى باتىرى تايلاق جوق. ودان سوڭ بولعان قالماقتارمەن, ورىس-كازاكتارمەن جەنە باسقالارىمەن سوعىستاردا دا تايلاقتىڭ بولماۋى, ايتىلعان اڭىز ەڭگٸمەنٸڭ دۇرىستىعىن دەلەلدەيتٸن سيياقتى. وسىنداي ەلٸمٸزدٸڭ ٸرگەسٸ سٶگٸلمەۋٸ ٷشٸن ٶمٸرٸن قيعان, كٶزٸن جۇمعانشا حالقىمىزدىڭ بوستاندىعى ٷشٸن, قازاقتىڭ جوق بولىپ كەتپەۋٸ ٷشٸن سوعىس ٶرتٸنٸڭ ورتاسىندا جٷرگەن تايلاق بابا ەسكٸ قورىمدا بٸر تٶبەشٸك بولىپ جاتىر. قاسىندا سىنىپ جاتقان قۇلىپتاسىنا قاراپ, ەتتەڭ اسىل ەر, حالىقتىڭ بٸر تۋعان ۇلى, ارۋاقتى اتا ۇرپاقتارىڭا مەن مۇندا جاتىپ سەندەردٸڭ تٸلەگٸڭدٸ تٸلەيمٸن, ەندٸگٸسٸن ٶزدەرٸڭ بٸلٸڭدەر دەپ جاتىر-اۋ دەگەن ويعا كەتەسٸڭ. بايانعالي قۇلتاەۆ, ەتنوگراف-ٶلكەتانۋشى, ق. جۇبانوۆ اتىنداعى اقتٶبە ٶڭٸرلٸك مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر كەكٸلبايۇلى ە. ون ەكٸ تومدىق شىعارمالار جيناعى. – الماتى: «ٶلكە» باسپاسى. – ت. 4. – 1999. – 464 ب. ەلٸمجانوۆ ە. ۇستازدىڭ ورالۋى, جاۋشى, ماحامبەتتٸڭ جەبەسٸ: روماندار. – الماتى: جازۋشى. 1981. – 544 ب. قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسى. 8-شٸ توم.يستوچنيك: http://e-history.kz/kz/publications/view/2812© e-history.kz
