باۋىرجان باباجانۇلى. ٶمٸرزايا

ٶمٸرزايا

نەمەسە العىسٶز ورنىنا

32-اۆتوبۋستان «قازمۋ قالاشىعى» ايالداماسىنان تٷسٸپ, زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ كورپۋسىنا قاراي بەتتەي بەرگەنٸم سول ەدٸ, تۋ سىرتىمنان بٸرەۋدٸڭ:

— ەي, تەمەكٸڭ بار ما? —  دەگەن ٷنٸ جالت قاراتتى. بۇرىلىپ قاراسام, الاسا بويلى, بۇيرا شاشتى, قاراتورى جٸگٸت ماعان تەسٸلە قاراپ تۇر ەكەن.

ەسكەردەن ورالعانىنا جاڭا عانا جىل تولعان ەرٸ جۇمىسشىلار جاتاقحاناسىندا تالاي قييان-كەسكٸ «شايقاستى» كٶرگەن ماعان بەيتانىس بٸرەۋدٸڭ «ەي...» دەپ سٶيلەۋٸ ۇناي قويعان جوق, ەرينە. ەسٸرەسە,  ٷستٸ-باسىمدى شولا قاراپ, باسىن كەكجيتە قالۋى تٸپتٸ «نەرۆٸمە» تيدٸ: «تۇمسىقتان پەرەر مە ەدٸ?». ٸلە-شالا تاعى بٸر وي كيمەلەدٸ: «سابىر, باۋىرجان, سابىر, سەن ەندٸ جۇمىسشى ەمەس, ستۋدەنتسٸڭ ...». ٶزٸمدٸ ٶزٸم ەرەڭ ۇستاپ:

— جوق, —  دەدٸم. تٸسٸم شىقىر ەتە قالدى. اياعىمدى جىلدام باسىپ, ايالداما ماڭىنان تەز كەتٸپ قالۋعا تىرىستىم.

...1989 جىلى «تٸل تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاسىن كەلەسٸ جىلى قازمۋ-دىڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸنە قۇجات تاپسىرعاندار كٷرت كٶبەيدٸ, بٸر ورىنعا 18 تالاپكەر تالاسىپپىز. التى اي اقىلى دايارلىق كۋرسىندا وقىعانىم بەكەر كەتكەن جوق, ستۋدەنت اتانعان  شوعىردىڭ ٸشٸندە مەن دە بار ەدٸم. سول كەزدە ۇستازدارىمىز تامىز ايىنىڭ سوڭعى كٷنٸندە زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ الدىنان اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنا اتتاناتىنىمىزدى ەسكەرتكەن. مىناۋ سوعان كەلە جاتقان بەتٸم.

تىم ەرتە كەلٸپپٸن. جالعىز ٶزٸم سوپايىپ تۇرمىن. بٸر كەزدە تاعى بٸرەۋدٸڭ قاراسى كٶرٸندٸ. قاراسام, ەلگٸندە مەنەن تەمەكٸ سۇراعان جٸگٸت ەكەن. «قاپ, مىنادان قۇتىلمادىم-اۋ».

— سەن دە بيىل تٷستٸڭ بە? — دەدٸ ول جاقىنداپ كەلٸپ. باسىمدى يزەدٸم.

— مەن دە. ەدٸل, — دەدٸ ول قولىن ۇسىنىپ. قولى نەزٸك ەكەن, قالانىڭ بالاسى ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر.

ەڭگٸمەمٸز اسا جاراسا قويعان جوق. بٸر كەزدە جۇرت جينالا باستادى دا, ەدٸل تانىستارىن كەزدەستٸرٸپ, سولارمەن كەتتٸ. دايارلىق كۋرسىندا بٸرگە وقىعاندار مەن «بالمۇزداق» (الماتىدا ابيتۋريەنتتەردٸ سولاي اتايدى — ب.ب.) كەزدە بٸرگە جٷرگەندەردٸڭ بەرٸ «قۇلاپ» كەتكەندٸكتەن, مەن ەشكٸمدٸ تانىمايتىنمىن.

جولباسشى ۇستازداردىڭ ايتۋىنشا, قىزدار كٶپ تٷسەتٸندٸكتەن فيلفاك «جەنسكيي فاكۋلتەت» اتالادى ەكەن. سوندىقتان دا بٸزگە جۇمىستىڭ دا جەڭٸلٸ تيەتٸنگە ۇقسايدى. الماتىدان بٸرەر ساعات جەردەگٸ شەلەك اۋدانىنىڭ «قازاقستان» كەڭشارىندا جٷزٸم تەرەدٸ ەكەنبٸز.

«قازاقستاندا» بٸزدٸ مەدەنيەت ٷيٸنە تٷسٸردٸ. ديرەكتورى اق كٶڭٸل جٸگٸت ەكەن, بٸردەن مۋزىكالىق اسپاپتارى بار بٶلمەنٸڭ ەسٸگٸن اشىپ تاستادى. بٸر-بٸر دومبىرا ۇستاعان جٸگٸتتەر انا تۇستان, مىنا تۇستان ەندەتە باستاعاندا قىزدار جينالىپ قالدى. ولاردىڭ اراسىندا دا ەنشٸلەرٸ كٶپ ەكەن. سٶيتٸپ ورنالاسىپ ٷلگەرمەي جاتىپ, ەجەپتەۋٸر كونتسەرت باستالدى دا كەتتٸ.

سەلدەن سوڭ بٸزدٸ بٶلمەلەرگە بٶلٸپ, ورنالاستىرا باستادى. جوعارىدا اتالعان  زاڭنىڭ ىقپالى بولسا كەرەك, جٸگٸتتەردٸڭ قاراسى قالىڭ ەدٸ. ەرٸ بٸلٸم مينيسترلٸگٸ سول زاڭعا ارقا سٷيەپ, ٷزدٸك شىققان 50 بالاعا قوسا «قۇلاپ» تۇرعان 25 تالاپكەردٸ  وقۋعا قابىلداۋ تۋرالى شەشٸم شىعارعان. ەرٸ سول جىلى ورىس مەكتەپتەرٸندە قازاق تٸلٸنەن ساباق بەرەتٸن مۇعالٸمدەر دايارلايتىن توپ تا اشىلعان بولاتىن. سوندىقتان دا بٸز كٶپ ەدٸك.

وسى جەردە تاعى شي شىعا جازدادى. بٸر كەرەۋەتتٸ يەلەنٸپ, جايعاسا بەرگەنٸمدە ەدٸل كەلدٸ دە:

— جٸگٸت, باسقا جەردەن ورىن تاۋىپ العانىڭىز دۇرىس, مىنا جەردە بالتابەك جاتادى, — دەگەنٸ. باۋىرجان دەگەن جوق, مٷلدە تانىمايتىن ادام سەكٸلدٸ «جٸگٸت...» دەدٸ. قانىم باسىما تەپتٸ. سول كەزدە قايسار اعاي كٸرٸپ كەلٸپ, ابىروي بولدى, ەيتپەسە بٸر سويقاننىڭ بولارى انىق ەدٸ. تٷسٸم قاتتى بۇزىلىپ كەتسە كەرەك, ەدٸل بۇرىلىپ جٷرە بەردٸ. «قاپ, قولىما بٸر تٷسەرسٸڭ...».

كەشكە تاعى دا دۋ باستالدى. وقۋعا تٷسكەنٸمٸزدٸ اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك ەكەن. ەرٸ ارامىزداعى ەرجان دەگەن جٸگٸتتٸڭ تۋعان كٷنٸ بولىپ شىقتى. بٸر-بٸرٸن ابيتۋريەنت كەزٸنەن بٸلەتٸندەردٸڭ ەڭگٸمەسٸ جاراسىپ-اق تۇر. «ٷش سومنان جينايىق, ساموگون ساتىپ الايىق...» دەستٸ جٸگٸتتەر. «كاسسيرٸمٸز» — ەدٸل. جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸنەن سىپىرىپ اقشا جيناپ جاتىر. الاي ٶتەدٸ, بىلاي ٶتەدٸ, تەك ماعان بۇرىلىپ قارايتىن ەمەس. مۇنىسى ەبدەن قىتىعىما تيدٸ.

جەتٸپ بارىپ:

— ەي, ەدٸل, مەنەن نەگە اقشا المايسىڭ? — دەدٸم. ساسىپ قالدى بٸلەم, قالبالاقتاپ: «ا, سەنەن المادىم با, بايقاماعانمىن عوي», — دەپ جاتىر. سول-اق ەكەن, ارامىزداعى توڭ جٸبٸپ سالا بەردٸ.

جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ ٶنەرلٸ ەكەن. بٸرٸ ەن سالىپ, بٸرٸ ٶلەڭ وقىپ جاتىر. «اناۋ دٷر, مىناۋ دا دٷر, مەن دە دٷرمٸن», — دەپ ەسەنعالي ايتپاقشى, كٸل مىقتى ەكەنبٸز. ەزۋٸن قيسايتا كٷلٸپ وتىرعان ەدٸل عانا ەشقانداي ٶنەرٸن كٶرسەتەر ەمەس. ەدەبيەت تۋرالى داۋعا دا ارالاسقان جوق. تەك اندا-ساندا جانىندا وتىرعان بالتابەككە جارگونمەن بٸردەڭەلەردٸ ايتىپ قويادى. باسىندا اسا جاراتپاي وتىرعانىممەن ول ماعان بٸرتە-بٸرتە جىلىۇشىراي باستادى. ٶزٸن تٸپتٸ بۇرىن بٸر جەردە كٶرگەن سيياقتىمىن. «ٶي, مىناۋ...».

— سەن بوتپانوۆسىڭ با? داۋسىم بٸرتٷرلٸ قاتتى شىقتى. ونىمدى اناۋ دا سەزدٸ بٸلەم:

— بولساق بولارمىز, — دەدٸ جايباراقات. سوسىن ەڭگٸمەنٸ باسقا جاققا بۇرىپ جٸبەردٸ.

سونىڭ الدىندا عانا «جالىن» جۋرنالىنان ٶلەڭدەرٸن وقىعام. ٶتە ۇناعان بولاتىن. ەسٸرەسە, مۇقاعاليدىڭ ەيگٸلٸ ٶلەڭٸنٸڭ ٸزٸمەن جازىلعان «ماحاببات ديالوگىنداعى»:

— ٶلسەم شە? يە, ٶلسەم نەتەر ەدٸڭ?

— اق بٶز بوپ ٶزٸڭدٸ وراپ كەتەر ەدٸم... — دەگەن جولدارى ەرەكشە ەسەر ەتكەن. سول ەدٸلمەن بٸر كۋرستا وقيمىز دەپ كٸم ويلاعان.

كٸم-كٸمدٸ دە «ٸشٸنە» جٸبەرە قويمايتىن كٸدٸ ەدٸلمەن «سەلحوزدا» جٷرگەندە مەنەن گٶرٸ جانىمداعى باتىربولات جاقسى ارالاستى. ەدٸلدٸڭ جاڭا جازعان ٶلەڭدەرٸن ماعان سول وقىپ بەرەتٸن. جٷزٸم تەرٸپ جٷرگەن كەزدە ول مىناداي ٶلەڭ جازدى:

ۇناتام كٷزدٸ,

جاپىراقتاردى ۋاقىتتىڭ الىپ ۇشقانى,

تٷسكەنٸ جەرگە... ساندالىپ, سابىلىسقانى.

قور بولىپ قالدى-اۋ ساپ-سارى ساعىنىشتارى,

جۇباتام كٷزدٸ.

باقتا دا سەندٸ

قىدىرام الىس اقىلگٶي اقىماقتاردان,

جۇباتام سوسىن كٶڭٸلدٸ قاقىراپ قالعان.

باقىتتىراقپىن مەن ازداپ جاپىراقتاردان,

مەنٸ ەشكٸم تاپتاماعان-دى.

دەگەنمەن-داعى,

ٶمٸردٸڭ سوڭى ساپ-سارى باق بولارىنا,

تٸرلٸكتٸڭ كٷيكٸ وتىنا قاقتالارىما,

جاپىراق سىندى بٸر كٷنٸ... تاپتالارىما

سەنەم مەن تاعى.

بەرٸ دە بەكەر,

مەڭگٸلٸكتٸ ويلاپ قايداعى كەتٸلدٸ جانىم,

ٶلەمٸن اقىر... وعان دا بەكٸندٸ تەنٸم.

تەك قانا جاپىراقتاردىڭ سوڭعى ەنٸ سەكٸلدٸ ەنٸم

ەرٸگە كەتەر...

جاڭبىرلاپ قىز-كٷز,

كٶڭٸلسٸز كٷيدٸڭ  تٷسكەندە تورىنا عالام

(بولماشى باقىت تاپقاندا سورىنان ادام),

جاپىراقتاردى بٷرٸسكەن قولىما الام,

تاعدىرلاسپىز بٸز...

«ساعىنىش» دەپ اتالاتىن مىنا ٶلەڭٸن كۋرستاستار دا لەزدە جاتتاپ الدى.

ساعىنىش

وسىلاي, جانىم, ۇداي

كەتٸسٸپ ساعىنارمىز.

ادامنىڭ بەرٸ — قۇداي,

قۇدايدىڭ بەرٸ — جالعىز.

تاعدىر سول جەلٶكپە تەك,

نەتەمٸز, كٶنەمٸز دە.

كەتەمٸز بٶلەك-بٶلەك

بەيشارا كەمەمٸزدە.

كەتەمٸز جاعامىزعا,

الىسقا ٷڭٸلە كٸل.

قايتالاپ سانامىزدا:

«جالعىزدىڭ جٷگٸ جەڭٸل»,

جالعىزدىڭ جٷگٸ جەڭٸل...

سوڭعى سٶز, سوڭعى نٷكتە

بٸرلٸككە تىيىم سالار.

جالعىز جان تورعا ٸلٸكسە,

تٸرلٸكتە قيىن سوعار.

وسىنى ويلامادىق,

جانىم-اۋ, قاتە ەدٸ بۇل.

اسقاقتىق بويلاپ الىپ

بٸزدەردٸ كەتەدٸ كٸل.

سەزٸمگە جارىماعان

جىلايدى ەلٸ كەۋدە.

قۇدايدىڭ بەرٸ دە — ادام,

ادامنىڭ بەرٸ  — پەندە...

كٶپ ۇزاماي  ستۋدەنتتەر اراسىندا «بٸرٸنشٸ كۋرسقا ەدٸل دەگەن اقىن جٸگٸت تٷسٸپتٸ. ٶلەڭدەرٸ سۇمدىق. بٸرنەشە جيناقتارعا ەنٸپتٸ. جاقىندا جەكە جيناعى شىعادى ەكەن» دەگەن ەڭگٸمە تاراپ كەتتٸ. جوعارى كۋرستا وقيتىندار دا ەدٸلگە قۇرمەتپەن قارايتىن. كٶپ ۇزاماي ونىڭ «بىتوۆكاسىنا» (سول جىلى بٸرٸنشٸ كۋرستىقتارعا بٶلمە تيمەي, تۇرمىستىق قاجەتتٸلٸكتەرگە ارنالعان بٶلمەلەرگە ورنالاستىرىلعان بولاتىن — ب.ب.) جاراسقان, ۇلىقبەك, مەدي (قايىڭباەۆ) سەكٸلدٸ اقىندار جيٸ باس سۇعاتىن بولدى. مارقۇم جاراسقان اعانىڭ كەيٸن بٸزدٸڭ ارامىزدا ەرٸ قاراي  «دامىتىلعان» «اقىن ەدٸل بوتپانوۆ كەلە جاتىر ۆودكا الىپ...» دەگەن ٶلەڭٸن دە سونداي كەشتەردٸڭ بٸرٸندە تىڭدادىق. اعالارىمىز ەدٸلدٸڭ عانا ەمەس, بٸزدٸڭ دە تەمٸرقانات ٶلەڭدەرٸمٸزدٸ ىقىلاستانا تىڭدايتىن. كەيدە تٸپتٸ ماقتاپ تا جٸبەرەدٸ. بٸزدٸ ماقتامايتىن — تەك ەدٸل عانا...

جاراسقان اعانىڭ ەدٸلدٸڭ وقۋعا تٷسۋٸنە دە سەپتٸگٸ تيٸپتٸ. جالپى, بٸزدٸڭ ەركە دوسىمىز مەن سيياقتى وقۋعا ٷشٸنشٸ رەت قۇجات تاپسىرعاندا عانا تۇياق ٸلٸكتٸرٸپتٸ. وندا دا جاراسقاننىڭ ارقاسىندا.

الماتىدا تامىرى مەن تانىسى كٶپ بوتپانوۆ ٷشٸنشٸ ەمتيحاننىڭ ۋاقىتىن شاتاستىرىپ, كەلمەي قالادى. تٷستەن كەيٸن كەلسە, ەمتيحان ەلدەقاشان بٸتٸپ كەتكەن, قابىلداۋ كوميسسيياسىنداعى قىزدار ەسٸكتٸ كٶرسەتٸپتٸ. جانى قىسىلعان ەدٸل بٸردەن جاراسقان اعاسىنا تارتادى. جەكەڭ تٷندە قوناقتان كەلٸپ, ەندٸ تۇرىپ جاتىر ەكەن. القىن-جۇلقىن ەڭگٸمەسٸن ايتا باستاعان ٸنٸسٸنٸڭ سٶزٸن كٸلت تىيىپتى: «فاميليياڭ كٸم, بالا?». ەدٸل اڭ-تاڭ. ٶيتكەنٸ اعاسى مۇنىڭ فاميليياسىن جاتقا بٸلەدٸ عوي. جەكەڭ سۇراعىن تاعى قايتالايدى. «بوتپانوۆ...». «بوتپانوۆ بولساڭ ساسپا, وقۋعا تٷستٸم دەپ ەسەپتە», — دەيدٸ جەكەڭ. ەدٸلگە ەندٸ «وقۋعا تٷسكەنٸن» «جۋعاننان» باسقا امال قالمايدى...

ەرتەسٸنە تاڭەرتەڭ جاراسقان اعا قاسىنا ەدٸلدٸ ەرتٸپ, قازمۋ-عا تارتادى. بۇل كٷنٸ مۇندا بولاشاقتا ورىس مەكتەبٸنە قازاق تٸلٸنەن ساباق بەرەتٸندەر ەمتيحان تاپسىرىپ جاتىر ەكەن. جەكەڭ زەينوللا قابدولوۆ پەن تۇرسىنبەك كەكٸشەۆكە جولىعىپ, مەن-جايدى تٷسٸندٸرەدٸ. سونىمەن, «كەشە اياق استىنان اۋىرىپ, دەرٸگەردٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋگە مەجبٷر بولعان تالاپكەر ەدٸل بوتپانوۆقا بٷگٸنگٸ لەكپەن ەمتيحان تاپسىرۋعا رۇقسات» بەرٸلەدٸ...

تٷندە «وقۋعا تٷسكەنٸن» قاتتىراق تويلاپ جٸبەرگەن ەدٸل ەمتيحاندى دا قاتىرماپتى. قىرسىققاندا قوبىلاندىنىڭ استىنداعى اتىنىڭ «اتى» ەسٸنە تٷسپەي, دٸڭكەسٸ قۇريدى. سونىمەن, بٸردە-بٸر سۇراققا دۇرىس جاۋاپ بەرە الماعان ول كوميسسييا تٶراعاسى تۇرسىنبەك كەكٸشەۆتٸڭ الدىنان بٸر-اق شىعادى. ابىروي بولعاندا, ونىڭ جانىندا جاراسقان اعاسى وتىر ەكەن. «ٶي, مىنا بالانىڭ بٸلٸمٸ ناشار عوي...», — دەيدٸ تۇرسەكەڭ قاعازعا ٷڭٸلٸپ. الدىندا «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» سوڭعى نومەرٸ جاتىر ەكەن. وندا ەدٸلدٸڭ بٸر توپ ٶلەڭدەرٸ جارييالانعان. «مىنانى سەن جازدىڭ با?». «يە, مەن. مەنٸڭ ٶلەڭدەرٸم مىناداي-مىناداي جيناقتارعا ەنگەن ...», — دەيدٸ ول «تال قارماپ». «ەي, مىنا بالانىڭ بەرگەن جاۋابى ەكٸ قويۋعا دا جەتپەيدٸ ەكەن. مۇنىڭ باعاسى — «1», — دەپ ەۋەلٸ ەدٸلدٸڭ زەرەسٸن ۇشىرعان تۇرسەكەڭ: «بٸراق  ٶلەڭٸنە «4» قويۋعا بولادى. ەكەۋٸن قوسسا «5» بولماي ما?» — دەيدٸ جاراسقانعا بۇرىلىپ. جەكەڭ قوستاپ, ەكەۋٸ قارق-قارق كٷلەدٸ. مٸنە, ەدٸل وقۋعا وسىلاي قابىلدانعان...

«بٸردە كەڭشٸلٸك اعا بابىر تۋرالى كەرەمەت ەڭگٸمە ايتتى. مەنٸڭ ىقىلاس قويىپ تىڭداعانىمدى اڭعارعان بولۋى كەرەك, «سەن وسىنى جازساڭشى», — دەدٸ. مەن پۋشكين كٸتاپحاناسىندا (ۇلتتىق كٸتاپحانا ول كەزدە سولاي اتالاتىن —  ب.ب.) بٸر اي وتىرىپ, كٶپ دەرەكتەر جينادىم. قۇداي قالاسا, بابىر تۋرالى پوەما جازامىن», — دەيتٸن ەدٸل.

...سول جىلى زەكەڭ جۋرفاكقا ساباق بەرەتٸن بولدى دا, بٸزگە «ەدەبيەت تەوريياسىنان» ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى م. ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىنان كەلگەن باقىتجان مايتانوۆ دەرٸس وقىدى. بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرگەن تەجٸريبەسٸ جوق اعايىمىز بٸزگە جاس عالىمدارعا قوياتىن تالاپتى قوياتىن. بٸر شىعارما تۋرالى ايتار الدىندا: «مىناۋ كٸمنٸڭ شىعارماسى?» — دەيدٸ بٸرٸمٸزدٸ تۇرعىزىپ قويىپ. كٸل اۋىلدان كەلگەن بوقمۇرىن شەتەلدٸك جازۋشىلاردى «تٷستەپ تاني الماي», ۇستازىمىزدىڭ قاھارىنا ۇشىرايمىز. بٸر كٷنٸ ەدٸلدٸ تۇرعىزىپ ەدٸ, ول ەلگٸ شىعارمانىڭ اۆتورىن ايتىپ قانا قويماي, ونى تالداي جٶنەلدٸ. سول-اق ەكەن لەكتسييامىز مايتانوۆ پەن ەدٸلدٸڭ اراسىنداعى ەڭگٸمەگە اينالىپ جٷرە بەردٸ. بٸز ەلٸ ەستي قويماعان نەشە تٷرلٸ ەدەبي اعىمدار, اقىندار مەن جازۋشىلار تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر ايتىلدى. اي, باقىتجان اعامىزدىڭ سول كٷنٸ بٸر قاباعى جازىلدى-اۋ, ەيتەۋٸر. «بٸرٸنشٸ كۋرستا ەدٸل بوتپانوۆ دەگەن ستۋدەنت بار. بٸلٸمٸ پروفەسسوردىڭ دەڭگەيٸنەن كەم ەمەس», — دەپتٸ كافەدراعا بارىپ.

شەتەل ەدەبيەتٸنەن دەرٸس بەرەتٸن ساگالوۆيچ  اپايىمىز دا بٸر ساباق ٷستٸندە ەدٸلگە قاتتى ريزا بولعان. تەك ورىس تٸلٸنەن لەكتسييا وقيتىن ەدەمٸ كەلٸنشەك قانا «تەرتٸبٸ ناشار» بوتپانوۆقا  سەل قىرىن قارادى...

ول كەزدە كٷندە دۋمان, كٷندە توي. «فيلفاك, جۋرفاك بٸر تۋعان, يستفاك يتتٸ كٸم تۋعان?» دەپ ٶلەڭدەتٸپ, جۋرفاككا بارامىز نە ولار بٸزگە كەلەدٸ. گٷرٸلدەپ ٶلەڭ وقيمىز. مۇندايدا ەدٸل «جاۋىزعا» اينالادى. ول تالداعاندا ەپ-ەدەمٸ ٶلەڭٸڭنٸڭ بىت-شىتى شىعادى. بٸرەۋلەرگە تٸپتٸ «سەن ٶلەڭ جازۋدى قوي!» دەپ ٷكٸم دە ايتىپ جٸبەرەدٸ. ونىمەن تالاساتىن ەمٸرحان بالقىبەك قانا. ەكەسٸ جۇمابەك: «ەڭ بولماسا جاقسى وقىرمان بولىپ شىعارسىڭ», — دەپ باعىت-باعدار سٸلتەپ, كٶپ كٸتاپتار وقىتقان ەمٸرحاننىڭ دا بٸلمەيتٸن پەلەسٸ جوق ەدٸ. ونى ەدٸل دە مويىنداعانىمەن, «شاحانوۆشالاپ جازعانىڭدى قوي» دەپ ٶلەڭٸنە تيٸسەدٸ. «ەكەۋمٸز ەدەبيەتتەگٸ باقتالاستار بولايىق...» — دەپتٸ بٸردە.

«بۇل قازمۋ-دا مەنٸمەن شەندەسەتٸن اقىن — نۇرجان  قۋانتاي عانا», — دەدٸ بٸر كٷنٸ.

«جۋرفاكتا ينديرا ٶتەمٸسوۆا دەگەن مەنٸڭ قارىنداسىم بار. ناعىز اقىن!» — دەدٸ بٸردە.

بٸر كٷنٸ كەشكە ەدٸل بٶلمەگە كٸرٸپ كەلدٸ دە ٷنسٸز تۇرىپ قالدى. ٶزٸندە ٶڭ-تٷس جوق. كٶزٸ مٶلت-مٶلت ەتەدٸ. بٸز شوشىپ كەتتٸك. «نە بولدىلاپ?» جاتىرمىز. «جۇماعاڭ قايتىس بولىپتى...», — دەدٸ ول.

شىنىن ايتقاندا, مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدەردەن ٶلەڭدەرٸن وقىعانىمىز بولماسا,  جۇماتاي جاقىپباەۆتى بٸز ول كەزدە كٶپ بٸلە بەرمەيتٸنبٸز. جۇماعاڭنىڭ جىر قاعاناتىن قۇرعانىن, ونىڭ ەڭ جاس ساربازى ەدٸل بولعانىن سول كٷنٸ ەستٸدٸك. كٶپ ٶلەڭدەرٸن سول تٷنٸ وقىدىق.

ەدٸل جۇماعاڭنىڭ قازاسىنا ارناپ «جان ازاسى» دەگەن ٶلەڭٸن جازدى. مىناداي:

جان ازاسى

قۇشاقتاپ قايعى جابىققام-دى قۇر,

جابىقپاس جاققا كەتەرمٸن.

ۇيىقتاسام قارا تابىتتاردى كٸل

ايمالاپ جٷرەم, نەتەرمٸن...

قاشانعى ەندٸ عاشىق بالاشا

سوزا دا بەرەم تٶزٸمدٸ.

تابىتتىڭ ٸشٸن اشىپ قاراسام,

ٸشٸنەن كٶرەم ٶزٸمدٸ.

ٷرەيٸم ۇشىپ, ٷدەيٸپ كٷمەن,

باسقا بٸر كەلدٸم تابىتقا.

وندا دا ٶزٸم, نە دەيٸن بۇعان

قولىمدى سوزىپ جارىققا.

قولىمدى سوزىپ, جالىن دەپ لاۋلاپ,

ٶشٸرٸپ ٷنٸن نالانىڭ.

ارماندى قۋىپ تەنٸمنەن اۋلاق,

الىسقا سامعاپ بارامىن.

ساناعا ەندٸ بۇل دا ازىق پا ەكەن,

تاعى اشتىم تابىت, بەكەممٸن.

ٸشٸندە ٶزٸم — گٷل نەزٸك ٶلەڭ,

بىلدىرلاپ جاتىر ەكەنمٸن.

بىلدىرلاپ جاتىر ەكەنمٸن...

كٶپ ۇزاماي جاس اقىنداردىڭ رەسپۋبليكالىق سلەتٸ ٶتتٸ. ول كەزدە مٷشەيرالار سولاي دەپ اتالاتىن. جامبىلدان باۋىرجان ٷسەنوۆ كەلدٸ. «بٸز مۇنى شىمكەنتتەن ٸزدەپ جٷرسەك, وسىندا ەكەن عوي», — دەدٸ كەشتٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ تەمٸرعالي كٶپباەۆتى ساحناعا شاقىرعاندا. تاعى بٸراز اقىن كەلٸپتٸ. بٸزدٸڭ بوتپانوۆ «جان ازاسىن» وقىپ, ەكٸنشٸ ورىن الدى. ارامىزدا جٷرگەن جٸگٸتتٸڭ مۇنداي قۇرمەتكە ٸلٸگۋٸ بٸزگە قاتتى ەسەر ەتتٸ.

ٸنٸسٸ بٸرجان بٸزبەن بٸرگە وقىعاسىن باۋىرجان ٷسەنوۆ بٸزدٸڭ جاتاقحاناعا جيٸ كەلەتٸن. دومبىرامەن ەن ايتقانى كەرەمەت ەدٸ. ەڭگٸمەلەرٸ تٸپتٸ عاجاپ. «ٶلەڭدەرٸڭ كٷشتٸ. بٸراق تەك ٶلەڭمەن جان باعا المايسىڭ. گازەتتەرگە ماقالا جازىپ ٷيرەن, قوسىمشا نەپاقا بولادى», — دەيتٸن ەدٸلگە.

ەدٸل سول كەزدە جاقسى جازىپ جٷردٸ. تەز جازاتىن. سوعان قاراعاندا ەۋەلٸ ٸشتە پٸسٸرٸپ الىپ, قاعازعا تٷسٸرەتٸن بولۋى كەرەك. ٶلەڭ جازعاندا كٷي تالعامايتىن. سەنٸمەن ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرىپ, قاعاز شيمايلاپ وتىرادى دا «مىنانى وقىپ كٶرشٸ» دەيتٸن. «اي, مىنا ەمٸرحان ٶلەڭ جازعان كەزدە قاسىنا ادام جولاتپايدى ەكەن», — دەپ كٷلەتٸن. لەكتسييالاردا ەڭ سوڭعى پارتاعا جايعاسىپ الىپ, بٸردەڭەلەردٸ تٷرتٸپ وتىرۋ ەدەتٸ ەدٸ.

ونىڭ سول تۇستاعى جىرلارىنىڭ كٶبٸ ٶلٸم تۋرالى ەدٸ. بٸز سەبەبٸن سۇراساق, قيسىق ەڭگٸمەگە بۇرىپ جٸبەرەتٸن. جالپى, ەدٸل كەي-كەي وڭاشا سەتتەردە بولماسا ٶلەڭ تۋرالى ەڭگٸمە ايتقاندى ۇناتپايتىن. كەز كەلگەن سۇراققا قىڭىر جاۋاپ بەرەتٸندٸكتەن جۇرتشىلىق ونى سولاي قىرسىق دەپ قابىلدايتىن. بٸراق ونىڭ جانى تىم نەزٸك ەدٸ. ال «قيسىقتىعى» ٶزٸ جاساپ العان «قورعانى» بولاتىن.

«ەدٸلدٸڭ ونداي ٶلەڭدەر جازىپ جٷرگەنٸنەن قورىقپاڭدار. ادامدا سونداي بٸر ٶتپەلٸ سەتتەر بولادى. مۇنى كٶپ اقىندار باستان كەشٸرگەن», — دەيتٸن باۋىرجان مارقۇم بٸزگە.

بٸز بٸرٸنشٸ كۋرستا وقىپ جٷرگەندە سۆەتقالي نۇرجان, سابىر اداي, تابىلدى دوسىموۆتار جۋرفاكقا قوناققا كەلدٸ. ولارعا الماتىدان جۇماباي قۇليەۆ پەن ەرسايىن جاپاق قوسىلىپتى. وندا سۆەتقاليدىڭ ارقىراپ تۇرعان كەزٸ...

اقىن اعالارىمىزدىڭ ٸزدەپ كەلۋٸ كەدٸمگٸدەي مەرەكەگە اينالدى. بٸردە ولاردى تىڭدايمىز, بٸردە ٶزٸمٸز ٶلەڭ وقيمىز. «بٸزدٸڭ بۋىن سەندەردٸ باسىپ وزادى!» دەگەن باقىتجان قوسبارماقتىڭ سٶزٸ اق كٶڭٸل باۋكەڭ, باۋىرجان جاقىپتىڭ  كٶڭٸلٸنە كەلٸپ: «سەندەر بٸزدٸ باسىپ وزسىن دەپ جٷرگەن جوقپىز با وسىندا?!» — دەپ  كٶزٸنە جاس الدىردى. بٸزدٸ ىقىلاس قويىپ تىڭداعان اعالارىمىزدىڭ ەدٸلدٸڭ ٶلەڭدەرٸن ەرەكشە ۇناتقانى دا ەستە قالىپتى.

قالادا ٶسٸپ, كٸشكەنتايىنان تٷرلٸ ورتامەن ارالاسقان ەدٸل كەز كەلگەن «رازبوركانى» دا تەز شەشەتٸن. كەي كەزدە جۇدىرىعى جۋان جٸگٸتتەردٸڭ ٶزدەرٸ يلٸكتٸرە الماعان بەيتانىس بٸرەۋلەر ونىڭ ون بەس مينۋتتىق «لەكتسيياسىن» تىڭداعاننان كەيٸن-اق جۋاسىپ شىعا كەلەتٸن. قيسىنى مىقتى, ويى جٷيەلٸ ەدٸ. ايتقان ەڭگٸمەسٸ ەرتەڭٸنە-اق جۇرتتىڭ اۋزىندا جٷرەتٸن. ٸشٸپ العان كەزدە بٸرتە-بٸرتە كيٸمدەرٸن شەشٸپ لاقتىرىپ, جالاڭاش قالاتىندىعى ٷشٸن قۋ تٸلدٸ كۋرستاسىمىز باقىت ەمەتاەۆتىڭ «دۋالى اۋزىمەن» «مادوننا» اتالىپ جٷرە بەرگەن ەربول ەسٸمدٸ جٸگٸتكە: «باسىڭ بار ادام سەكٸلدٸ قۇلاقشىن كيٸپ الىپسىڭ عوي», — دەپتٸ بٸردە. «مادوننانىڭ» «باسى جوق» (ەسٸرەسە, ٸشٸپ العان كەزدە — ب.ب.) ەكەنٸن بٸلەتٸن جۇرتقا بۇل ەجەپتەۋٸر ەرمەك بولدى.

«بٸر كٷن اقىن بولايىقشى, باۋكە», — دەيتٸن بٶلمەگە كەلٸپ. ونىسى — جٷز گرامداتايىق دەگەنٸ. ەكەۋمٸز مۇندايدا كۋرستاعى شىمكەنتتٸڭ مەرت جٸگٸتٸ كەنجە باينازاروۆقا بارامىز. كەنجە قاباعىن شىتپايدى...  كەيدە كٶرشٸ جاتاقحانادا تۇراتىن جاراس سەرسەككە بارىپ, «اقىن بولىپ» قايتامىز.

ەدٸل مەنٸمەن عانا «اقىن بولمايدى», ەرينە. ال ٷنەمٸ «اقىن بولا بەرۋدٸڭ» اقىرى جاقسىلىققا اپارىپ سوققان جوق. ەكٸنشٸ كۋرستىڭ بٸرٸنشٸ سەمەسترٸنەن كەيٸن ەدٸل وقۋدان شىعىپ, اۋىلىنا قايتتى. «بۇل توقساندا بٸزدە ون سەگٸز رەت اعىلشىن تٸلٸ پەنٸ ٶتٸپتٸ. مەن سونىڭ بار-جوعى ون جەتٸسٸنەن-اق قالىپ قويىپپىن», — دەيتٸن سۇراعاندارعا. نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, جۇرت سيياقتى  اكادەمييالىق دەمالىس الىپ, كەيٸن وقۋىن ەرٸ قاراي جالعاستىرۋعا قۇلقى بولمادى. كەلەسٸ جىلى قىستا بٸزدٸ بٸر ٸزدەپ كەلدٸ دە, سودان كەيٸن قازمۋ-عا ات ٸزٸن سالعان جوق. كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇلاپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى الاساپىران كەزگە تاپ بولعان بٸزدٸڭ دە ونى  ٸزدەۋگە مۇرشامىز بولعان جوق. «ەدٸل ٷيلەندٸ, بالالى بولدى» دەگەن حاباردى بٸزگە كٶرشٸسٸ بالتابەك جەتكٸزەتٸن.

1996 جىلى الماتىدا قىزىلوردا وبلىسى مەدەنيەتٸنٸڭ كٷندەرٸ ٶتتٸ. دەلەگاتسييانىڭ قۇرامىندا ەدٸل دە بار ەكەن. باتىربولاتتى تاۋىپ الىپ, ەكەۋٸ بٸزدٸڭ ٷيگە كەلدٸ. ساقال قويىپ, كەلٸستٸ جٸگٸتكە اينالىپتى. قالالىق گازەتتە جاۋاپتى حاتشى بولىپ ٸستەيدٸ ەكەن. «جاۋاپتى حاتشى دەگەن — گازەتتٸڭ ماكەتٸن جاسايتىن ادام. مىنا ەمٸرحانداردىڭ بەس جىل وقيتىنى سول ەكەن عوي, مەن بەس كٷندە ٷيرەنٸپ الدىم», — دەدٸ قۋلانا كٷلٸپ. تاڭ اتقانشا ەڭگٸمە ايتتىق. بٸزدٸڭ ٶلەڭدەرٸمٸزدٸ تىڭداپ, پٸكٸرلەرٸن ايتتى. باسپاسٶزگە شىققان دٷنيەلەردٸڭ بەرٸن قاداعالاپ وتىرادى ەكەن. مەنٸڭ ادرەسٸمە جىلى سٶز ايتىپ, كەدٸمگٸدەي قومپاڭداپ قالدىم. «بٸزدٸڭ ارامىزدا ٶلەڭگە باسىن تٸگٸپ جٷرگەن مارالتاي عانا, قالعانىمىز دٷنيە-بوقتى قۋىپ جٷرمٸز, — دەدٸ بٸر كەزدە. — مەندە قازٸر بەرٸ بار: جۇمىسىم جايلى, داعاراداي ٷيٸم, ەيەلٸم, بالا-شاعام بار. بٸراق سونىڭ بەرٸن بٸر جاقسى ٶلەڭگە قييار ەدٸم...». جاڭا عانا ٷيلەنٸپ جاتقان ەرٸ پەتەردە تۇراتىن ماعان, ەرينە, ەدٸلدٸڭ بۇل ەڭگٸمەسٸ اسا ۇناعان جوق, قىزىپ قالعانى دەپ ۇقتىم.

ول ٶز ٶلەڭدەرٸن جاتقا وقي المايتىن. «مىناداي ٶلەڭ جازساڭ, قىزىلوردادا 10 مىڭ تەڭگە بەرەدٸ ەكەن (مٷشەيرادان العان اقشاسى عوي — ب.ب.)», — دەپ «دات» دەگەن ٶلەڭٸن وقىماق ەدٸ, تولىق ەسٸنە تٷسٸرە المادى. سوسىن «اقىندار» دەگەن ٶلەڭٸن وقىدى. بٸر-اق جولدان تۇرادى ەكەن: «ولار كٷلدەن گٷل جاسايتىن تەكتٸلەر». «مىناۋ ٶلەڭ ەمەس قوي, — دەدٸم مەن, — افوريزم دەۋگە كەلەر, بٸراق...». «بٸز مۇنى ٶلەڭ دەيمٸز, — دەدٸ ەدٸل, — جاقىندا مەنٸڭ 35 ٶلەڭنەن تۇراتىن جيناعىم شىعادى. ەگەر ول قازاق ەدەبيەتٸندە جاڭالىق بولماسا, وندا مەن ٶلەڭدٸ قويدىم».

ەرتەڭٸنە قيماي قوشتاستىق.  ال بٸرنەشە ايدان كەيٸن «ەدٸل جوعالىپ كەتٸپتٸ» دەگەن حابار تٷستٸ. قىزىلوردادان كۋرستاستارىمىز مۇرات پەن تۇرار قايتا-قايتا قوڭىراۋ شالدى. «الماتىعا تارتىپ كەتپەدٸ مە?» دەگەن ٷمٸت قوي. سول كەزدە قىزىلوردادا جۇمىس ٸستەپ جاتقان باۋىرجان وماروۆ پەن امانتاي شەرٸپ اعالارى دا ەدٸلدٸ ٸزدەپ, تاباندارىنان تاۋسىلىپتى. تٸپتٸ, باقسى-بالگەرلەرگە دەيٸن بارعان. جوق. سودان ەلٸ جوق...

... ٶزگە جۇلدىزداردان بۇرىن تۋىپ, ايدىڭ جانىندا ەرەكشە جارقىراپ تۇراتىن بٸر جۇلدىز بار.  باسقا جۇلدىزدار تۋعان كەزدە جوعالىپ كەتەتٸن ونى قازاق ٶمٸرزايا دەيدٸ. ەدٸلدٸڭ وسى جۇلدىز  اتتاس تاماشا ٶلەڭٸ بار. العاشقى كٸتابىنىڭ اتىن دا سولاي قويعان.

يە, بٸز وقۋعا تٷسكەن جىلى ونىڭ «جالىن» باسپاسىندا «ٶمٸرزايا» اتتى كٸتابى جاتقان. ەنە-مٸنە شىعادى دەپ وتىرعاندا «ٷستٸنەن تاعى بٸر قاراپ شىعام» دەپ الىپ كەلدٸ دە, قولجازباسىن جوعالتىپ الدى. قايتا قاعازعا تٷسٸرەم دەپ جٷرگەندە بٸراز ۋاقىت كەتٸپ قالدى. كەيٸن الاساپىران زامان باستالىپ كەتٸپ, كٸتاپ جايىنا قالدى. سوڭعى كەزدەسكەن سەتتە ٶزٸ ايتقان 35 ٶلەڭنەن تۇراتىن ەكٸنشٸ جيناعى دا, مەنٸڭشە, شىققان جوق. ال ەدٸلدٸ كٶرگەن كەزدە  كٸتاپ شىعارۋ تۋرالى وي تٷسٸمٸزگە دە كٸرمەگەن بٸزدٸڭ الدىمىز بٸر-ەكٸ جيناق شىعارىپ ٷلگەردٸك. تاعدىر-ەكەڭ كەيدە وسىلاي دا وينايدى اداممەن...

قازٸر بٸزدٸڭ بۋىن دا ەس جيىپ, ەتەك جاۋىپ قالدى. جان-جاعىمىزعا  قارايلاي باستادىق. ەدٸلدٸڭ ورنى ٷڭٸرەيٸپ تۇرعانىن بايقادىق. ەڭ بٸرٸنشٸ جاراس «قايداسىڭ ەدٸل?» دەپ «قازاق ەدەبيەتٸنە»  ماقالا جارييالادى. «كەلسەڭشٸ, ٶلەڭ وقيىق...», — دەپ اياقتاپتى ماقالاسىن. مارالتاي مەن ەمٸرحان ٶزدەرٸ شىعارعان «كەنتاۆر» گازەتٸنە ەدٸلدٸڭ بٸز وقىماعان ٶلەڭدەرٸن جارييالادى. ەدٸل انىقباەۆ قازاق راديوسىندا بٸرنەشە رەت حابار ۇيىمداستىرىپ, وندا كەنجە, باقىتتار ەدٸل تۋرالى ەستەلٸكتەر ايتتى. ال مەن «ٶمٸرزايا» دەگەن ٶلەڭ جازدىم.

ٶمٸرزايا

ٶمٸرزايا جۇلدىز بولىپ كەلەم مەن,

جارىق جىر بوپ اسپانىڭدا جىلت ەتەم.

سالىستىرساڭ ماعان بٸتكەن ٶلەڭمەن,

تٸرشٸلٸگٸڭ تەك ەنشەيٸن قىرت ەكەن.

ەدٸل بوتپانوۆ.

تاعدىرىڭ كەپ بايلاندى ما سٶزٸڭە,

اسپان جاققا اڭسارى اۋعان ساياق ۇل.

باسقا جۇلدىز تٷسپەگەندەي كٶزٸڭە,

سول جۇلدىزدا نەڭ بار ەدٸ, ەي, ەدٸل?!

سۋ اياعى سٸڭگەندەي كەپ قۇردىمعا,

اي-جاعالى قامقا-تٷنگە ورانىپ.

سول جۇلدىزداي سەل جارقىراپ تۇردىڭ دا,

اياق استى كەتتٸڭ بٸر كٷن جوعالىپ.

قوس قاباعىڭ جاۋار بۇلتتاي تٷنەرٸپ,

جٸگەرٸڭدٸ جاسىتقاندا قىرت تٸرلٸك.

اي-ارۋ قىز نٶكەرلەرٸن جٸبەرٸپ,

ەلدە سەنٸ ەكەتتٸ مە تۇتقىن عىپ?

جىر ەلٸندە كٶش باستاساڭ كٶسەمدەي,

شٸركٸن, مەن دە تابىلماس پا ەم سول ماڭنان.

ەندٸ, مٸنە.., باعى تايعان شەشەندەي,

قايران سٶزٸم ەمٸرحانعا قور بولعان.

ەرتەگٸگە ٸشٸم مەنٸڭ جىليدى,

جاقسىلىقپەن اياقتالار اقىرى.

ارلان-كٶڭٸل  ايعا قاراپ ۇليدى,

جانىنداعى جۇلدىزدا قاپ جاقىنى.

بٸر ٶزەننٸڭ بۇرىپ كەتكەن ارناسىن,

ٶمٸرزايا!

سەن ۇرلادىڭ كٷلكٸمدٸ.

جەك كٶرەمٸن... ەدٸل سەندە بولعاسىن...

تاعى سۇمدىق جاقسى كٶرەم بٸرتٷرلٸ.

ٶيتكەنٸ سەن — ەدٸلسٸڭ!..

كەشتە سەرۋەندەپ جٷرٸپ اسپانعا قاراۋدى ەدەتكە اينالدىرعالى قاشان.  كٶزٸمە ىلعي ٶمٸرزايا تٷسەدٸ. «ٶمٸرزايا جۇلدىز بولىپ كەلەم مەن...». ەي, ەدٸل-اي, شىنىمەن نەگە سولاي دەدٸ ەكەن. ەلدە اۋزىنا قۇداي سالدى ما ەكەن, جازعان بالانىڭ?..