Búgin - 28 jasynda iz-túzsiz joǵalyp ketken talantty aqyn Ádil Botpanovtyń týǵan kúni. Taǵdyry tylsymǵa toly talanttyń ómirde bar-joǵy áli kúnge belgisiz. Degenmen Temirhan aqynnyń aýzymen «altynkópirlikter» atanǵan tutas bir býyn onyń joqshysyna ainaldy. Jaras Sársek, Baýyrjan Babajanuly, Maraltai Raiymbekuly, Qazybek Quttymuratuly sekildi belgili aqyndar estelikter jazyp, esimin jańǵyrtyp, shyǵarmalaryn nasihat etip, joǵalǵan aqyndy aramyzǵa qaita ákelgendei boldy. Osy jigitterdiń bastamasymen Ádildiń «Ómirzaia» atty kitaby jaryq kórdi.
Búgingi ataýly kúnge orai Ádildiń dosy, belgili aqyn Baýyrjan Babajanulynyń "Ómirzaia" atty estelik jazbasyn taǵy bir márte oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.
***
32-avtobýstan «QazMÝ qalashyǵy» aialdamasynan túsip, zań fakýltetiniń korpýsyna qarai bettei bergenim sol edi, tý syrtymnan bireýdiń:
— Ei, temekiń bar ma? — degen úni jalt qaratty. Burylyp qarasam, alasa boily, buira shashty, qaratory jigit maǵan tesile qarap tur eken.
Áskerden oralǵanyna jańa ǵana jyl tolǵan ári jumysshylar jataqhanasynda talai qiian-keski «shaiqasty» kórgen maǵan beitanys bireýdiń «ei...» dep sóileýi unai qoiǵan joq, árine. Ásirese, ústi-basymdy shola qarap, basyn kekjite qalýy tipti «nervime» tidi: «Tumsyqtan perer me edi?». Ile-shala taǵy bir oi kimeledi: «Sabyr, Baýyrjan, sabyr, sen endi jumysshy emes, stýdentsiń ...». Ózimdi ózim áreń ustap:
— Joq, — dedim. Tisim shyqyr ete qaldy. Aiaǵymdy jyldam basyp, aialdama mańynan tez ketip qalýǵa tyrystym.
...1989 jyly «Til týraly» Zań qabyldanǵasyn kelesi jyly QazMÝ-dyń filologiia fakýltetinine qujat tapsyrǵandar kúrt kóbeidi, bir orynǵa 18 talapker talasyppyz. Alty ai aqyly daiarlyq kýrsynda oqyǵanym beker ketken joq, stýdent atanǵan shoǵyrdyń ishinde men de bar edim. Sol kezde ustazdarymyz tamyz aiynyń sońǵy kúninde zań fakýltetiniń aldynan aýyl sharýashylyǵy jumystaryna attanatynymyzdy eskertken. Mynaý soǵan kele jatqan betim.
Tym erte kelippin. Jalǵyz ózim sopaiyp turmyn. Bir kezde taǵy bireýdiń qarasy kórindi. Qarasam, álginde menen temeki suraǵan jigit eken. «Qap, mynadan qutylmadym-aý».
— Sen de biyl tústiń be? — dedi ol jaqyndap kelip. Basymdy izedim.
— Men de. Ádil, — dedi ol qolyn usynyp. Qoly názik eken, qalanyń balasy ekeni kórinip tur.
Áńgimemiz asa jarasa qoiǵan joq. Bir kezde jurt jinala bastady da, Ádil tanystaryn kezdestirip, solarmen ketti. Daiarlyq kýrsynda birge oqyǵandar men «balmuzdaq» (Almatyda abitýrientterdi solai ataidy — B.B.) kezde birge júrgenderdiń bári «qulap» ketkendikten, men eshkimdi tanymaitynmyn.
Jolbasshy ustazdardyń aitýynsha, qyzdar kóp túsetindikten filfak «jenskii fakýltet» atalady eken. Sondyqtan da bizge jumystyń da jeńili tietinge uqsaidy. Almatydan birer saǵat jerdegi Shelek aýdanynyń «Qazaqstan» keńsharynda júzim teredi ekenbiz.
«Qazaqstanda» bizdi Mádeniet úiine túsirdi. Direktory aq kóńil jigit eken, birden mýzykalyq aspaptary bar bólmeniń esigin ashyp tastady. Bir-bir dombyra ustaǵan jigitter ana tustan, myna tustan ándete bastaǵanda qyzdar jinalyp qaldy. Olardyń arasynda da ánshileri kóp eken. Sóitip ornalasyp úlgermei jatyp, ájeptáýir kontsert bastaldy da ketti.
Sálden soń bizdi bólmelerge bólip, ornalastyra bastady. Joǵaryda atalǵan Zańnyń yqpaly bolsa kerek, jigitterdiń qarasy qalyń edi. Ári Bilim ministrligi sol Zańǵa arqa súiep, úzdik shyqqan 50 balaǵa qosa «qulap» turǵan 25 talapkerdi oqýǵa qabyldaý týraly sheshim shyǵarǵan. Ári sol jyly orys mektepterinde qazaq tilinen sabaq beretin muǵalimder daiarlaityn top ta ashylǵan bolatyn. Sondyqtan da biz kóp edik.
Osy jerde taǵy shi shyǵa jazdady. Bir kereýetti ielenip, jaiǵasa bergenimde Ádil keldi de:
— Jigit, basqa jerden oryn taýyp alǵanyńyz durys, myna jerde Baltabek jatady, — degeni. Baýyrjan degen joq, múlde tanymaityn adam sekildi «Jigit...» dedi. Qanym basyma tepti. Sol kezde Qaisar aǵai kirip kelip, abyroi boldy, áitpese bir soiqannyń bolary anyq edi. Túsim qatty buzylyp ketse kerek, Ádil burylyp júre berdi. «Qap, qolyma bir túsersiń...».
Keshke taǵy da dý bastaldy. Oqýǵa túskenimizdi atap ótýimiz kerek eken. Ári aramyzdaǵy Erjan degen jigittiń týǵan kúni bolyp shyqty. Bir-birin abitýrient kezinen biletinderdiń áńgimesi jarasyp-aq tur. «Úsh somnan jinaiyq, samogon satyp alaiyq...» desti jigitter. «Kassirimiz» — Ádil. Jigitterdiń bárinen sypyryp aqsha jinap jatyr. Alai ótedi, bylai ótedi, tek maǵan burylyp qaraityn emes. Munysy ábden qytyǵyma tidi.
Jetip baryp:
— Ái, Ádil, menen nege aqsha almaisyń? — dedim. Sasyp qaldy bilem, qalbalaqtap: «A, senen almadym ba, baiqamaǵanmyn ǵoi», — dep jatyr. Sol-aq eken, aramyzdaǵy toń jibip sala berdi.
Jigitterdiń bári ónerli eken. Biri án salyp, biri óleń oqyp jatyr. «Anaý dúr, mynaý da dúr, men de dúrmin», — dep Esenǵali aitpaqshy, kil myqty ekenbiz. Ezýin qisaita kúlip otyrǵan Ádil ǵana eshqandai ónerin kórseter emes. Ádebiet týraly daýǵa da aralasqan joq. Tek anda-sanda janynda otyrǵan Baltabekke jargonmen birdeńelerdi aityp qoiady. Basynda asa jaratpai otyrǵanymmen ol maǵan birte-birte jylyushyrai bastady. Ózin tipti buryn bir jerde kórgen siiaqtymyn. «Ói, mynaý...».
— Sen Botpanovsyń ba? Daýsym birtúrli qatty shyqty. Onymdy anaý da sezdi bilem:
— Bolsaq bolarmyz, — dedi jaibaraqat. Sosyn áńgimeni basqa jaqqa buryp jiberdi.
Sonyń aldynda ǵana «Jalyn» jýrnalynan óleńderin oqyǵam. Óte unaǵan bolatyn. Ásirese, Muqaǵalidyń áigili óleńiniń izimen jazylǵan «Mahabbat dialogyndaǵy»:
— Ólsem she? Iá, ólsem neter ediń?
— Aq bóz bop ózińdi orap keter edim... — degen joldary erekshe áser etken. Sol Ádilmen bir kýrsta oqimyz dep kim oilaǵan.
Kim-kimdi de «ishine» jibere qoimaityn kidi Ádilmen «selhozda» júrgende menen góri janymdaǵy Batyrbolat jaqsy aralasty. Ádildiń jańa jazǵan óleńderin maǵan sol oqyp beretin. Júzim terip júrgen kezde ol mynadai óleń jazdy:
Unatam kúzdi,
Japyraqtardy ýaqyttyń alyp ushqany,
Túskeni jerge... sandalyp, sabylysqany.
Qor bolyp qaldy-aý sap-sary saǵynyshtary,
Jubatam kúzdi.
Baqta da sándi
Qydyram alys aqylgói aqymaqtardan,
Jubatam sosyn kóńildi qaqyrap qalǵan.
Baqyttyraqpyn men azdap japyraqtardan,
Meni eshkim taptamaǵan-dy.
Degenmen-daǵy,
Ómirdiń sońy sap-sary baq bolaryna,
Tirliktiń kúiki otyna qaqtalaryma,
Japyraq syndy bir kúni... taptalaryma
Senem men taǵy.
Bári de beker,
Máńgilikti oilap qaidaǵy ketildi janym,
Ólemin aqyr... oǵan da bekindi tánim.
Tek qana japyraqtardyń sońǵy áni sekildi ánim
Árige keter...
Jańbyrlap qyz-kúz,
Kóńilsiz kúidiń túskende toryna ǵalam
(Bolmashy baqyt tapqanda sorynan adam),
Japyraqtardy búrisken qolyma alam,
Taǵdyrlaspyz biz... 
SAǴYNYSh
Osylai, janym, udai
Ketisip saǵynarmyz.
Adamnyń bári — qudai,
Qudaidyń bári — jalǵyz.
Taǵdyr sol jelókpe tek,
Netemiz, kónemiz de.
Ketemiz bólek-bólek
Beishara kememizde.
Ketemiz jaǵamyzǵa,
Alysqa úńile kil.
Qaitalap sanamyzda:
«Jalǵyzdyń júgi jeńil»,
Jalǵyzdyń júgi jeńil...
Sońǵy sóz, sońǵy núkte
Birlikke tyiym salar.
Jalǵyz jan torǵa ilikse,
Tirlikte qiyn soǵar.
Osyny oilamadyq,
Janym-aý, qate edi bul.
Asqaqtyq boilap alyp
Bizderdi ketedi kil.
Sezimge jarymaǵan
Jylaidy áli keýde.
Qudaidyń bári de — adam,
Adamnyń bári — pende...
Kóp uzamai stýdentter arasynda «Birinshi kýrsqa Ádil degen aqyn jigit túsipti. Óleńderi sumdyq. Birneshe jinaqtarǵa enipti. Jaqynda jeke jinaǵy shyǵady eken» degen áńgime tarap ketti. Joǵary kýrsta oqityndar da Ádilge qurmetpen qaraityn. Kóp uzamai onyń «bytovkasyna» (sol jyly birinshi kýrstyqtarǵa bólme timei, turmystyq qajettilikterge arnalǵan bólmelerge ornalastyrylǵan bolatyn — B.B.) Jarasqan, Ulyqbek, Mádi (Qaiyńbaev) sekildi aqyndar jii bas suǵatyn boldy. Marqum Jarasqan aǵanyń keiin bizdiń aramyzda ári qarai «damytylǵan» «Aqyn Ádil Botpanov Kele jatyr vodka alyp...» degen óleńin de sondai keshterdiń birinde tyńdadyq. Aǵalarymyz Ádildiń ǵana emes, bizdiń de temirqanat óleńderimizdi yqylastana tyńdaityn. Keide tipti maqtap ta jiberedi. Bizdi maqtamaityn — tek Ádil ǵana...
Jarasqan aǵanyń Ádildiń oqýǵa túsýine de septigi tiipti. Jalpy, bizdiń erke dosymyz men siiaqty oqýǵa úshinshi ret qujat tapsyrǵanda ǵana tuiaq iliktiripti. Onda da Jarasqannyń arqasynda.
Almatyda tamyry men tanysy kóp Botpanov úshinshi emtihannyń ýaqytyn shatastyryp, kelmei qalady. Tústen keiin kelse, emtihan áldeqashan bitip ketken, qabyldaý komissiiasyndaǵy qyzdar esikti kórsetipti. Jany qysylǵan Ádil birden Jarasqan aǵasyna tartady. Jákeń túnde qonaqtan kelip, endi turyp jatyr eken. Alqyn-julqyn áńgimesin aita bastaǵan inisiniń sózin kilt tyiypty: «Familiiań kim, bala?». Ádil ań-tań. Óitkeni aǵasy munyń familiiasyn jatqa biledi ǵoi. Jákeń suraǵyn taǵy qaitalaidy. «Botpanov...». «Botpanov bolsań saspa, oqýǵa tústim dep esepte», — deidi Jákeń. Ádilge endi «oqýǵa túskenin» «jýǵannan» basqa amal qalmaidy...
Ertesine tańerteń Jarasqan aǵa qasyna Ádildi ertip, QazMÝ-ǵa tartady. Bul kúni munda bolashaqta orys mektebine qazaq tilinen sabaq beretinder emtihan tapsyryp jatyr eken. Jákeń Zeinolla Qabdolov pen Tursynbek Kákishevke jolyǵyp, mán-jaidy túsindiredi. Sonymen, «keshe aiaq astynan aýyryp, dárigerdiń kómegine júginýge májbúr bolǵan talapker Ádil Botpanovqa búgingi lekpen emtihan tapsyrýǵa ruqsat» beriledi...
Túnde «oqýǵa túskenin» qattyraq toilap jibergen Ádil emtihandy da qatyrmapty. Qyrsyqqanda Qobylandynyń astyndaǵy atynyń «aty» esine túspei, dińkesi quridy. Sonymen, birde-bir suraqqa durys jaýap bere almaǵan ol komissiia tóraǵasy Tursynbek Kákishevtiń aldynan bir-aq shyǵady. Abyroi bolǵanda, onyń janynda Jarasqan aǵasy otyr eken. «Ói, myna balanyń bilimi nashar ǵoi...», — deidi Tursekeń qaǵazǵa úńilip. Aldynda «Qazaq ádebietiniń» sońǵy nomeri jatyr eken. Onda Ádildiń bir top óleńderi jariialanǵan. «Mynany sen jazdyń ba?». «Iá, men. Meniń óleńderim mynadai-mynadai jinaqtarǵa engen ...», — deidi ol «tal qarmap». «Ái, myna balanyń bergen jaýaby eki qoiýǵa da jetpeidi eken. Munyń baǵasy — «1», — dep áýeli Ádildiń záresin ushyrǵan Tursekeń: «Biraq óleńine «4» qoiýǵa bolady. Ekeýin qossa «5» bolmai ma?» — deidi Jarasqanǵa burylyp. Jákeń qostap, ekeýi qarq-qarq kúledi. Mine, Ádil oqýǵa osylai qabyldanǵan...
«Birde Keńshilik aǵa Babyr týraly keremet áńgime aitty. Meniń yqylas qoiyp tyńdaǵanymdy ańǵarǵan bolýy kerek, «Sen osyny jazsańshy», — dedi. Men Pýshkin kitaphanasynda (Ulttyq kitaphana ol kezde solai atalatyn — B.B.) bir ai otyryp, kóp derekter jinadym. Qudai qalasa, Babyr týraly poema jazamyn», — deitin Ádil.
...Sol jyly Zekeń jýrfakqa sabaq beretin boldy da, bizge «Ádebiet teoriiasynan» Ulttyq Ǵylym Akademiiasy M. Áýezov atyndaǵy ádebiet jáne óner institýtynan kelgen Baqytjan Maitanov dáris oqydy. Buryn ýniversitette sabaq bergen tájiribesi joq aǵaiymyz bizge jas ǵalymdarǵa qoiatyn talapty qoiatyn. Bir shyǵarma týraly aitar aldynda: «Mynaý kimniń shyǵarmasy?» — deidi birimizdi turǵyzyp qoiyp. Kil aýyldan kelgen boqmuryn sheteldik jazýshylardy «tústep tani almai», ustazymyzdyń qaharyna ushyraimyz. Bir kúni Ádildi turǵyzyp edi, ol álgi shyǵarmanyń avtoryn aityp qana qoimai, ony taldai jóneldi. Sol-aq eken lektsiiamyz Maitanov pen Ádildiń arasyndaǵy áńgimege ainalyp júre berdi. Biz áli esti qoimaǵan neshe túrli ádebi aǵymdar, aqyndar men jazýshylar týraly qyzyqty derekter aityldy. Ai, Baqytjan aǵamyzdyń sol kúni bir qabaǵy jazyldy-aý, áiteýir. «Birinshi kýrsta Ádil Botpanov degen stýdent bar. Bilimi professordyń deńgeiinen kem emes», — depti kafedraǵa baryp.
Shetel ádebietinen dáris beretin Sagalovich apaiymyz da bir sabaq ústinde Ádilge qatty riza bolǵan. Tek orys tilinen lektsiia oqityn ádemi kelinshek qana «tártibi nashar» Botpanovqa sál qyryn qarady...
Ol kezde kúnde dýman, kúnde toi. «Filfak, jýrfak bir týǵan, istfak itti kim týǵan?» dep óleńdetip, jýrfakka baramyz ne olar bizge keledi. Gúrildep óleń oqimyz. Mundaida Ádil «jaýyzǵa» ainalady. Ol taldaǵanda áp-ádemi óleńińniń byt-shyty shyǵady. Bireýlerge tipti «sen óleń jazýdy qoi!» dep úkim de aityp jiberedi. Onymen talasatyn Ámirhan Balqybek qana. Ákesi Jumabek: «Eń bolmasa jaqsy oqyrman bolyp shyǵarsyń», — dep baǵyt-baǵdar siltep, kóp kitaptar oqytqan Ámirhannyń da bilmeitin pálesi joq edi. Ony Ádil de moiyndaǵanymen, «shahanovshalap jazǵanyńdy qoi» dep óleńine tiisedi. «Ekeýmiz ádebiettegi baqtalastar bolaiyq...» — depti birde.
«Bul QazMÝ-da menimen shendesetin aqyn — Nurjan Qýantai ǵana», — dedi bir kúni.
«Jýrfakta Indira Ótemisova degen meniń qaryndasym bar. Naǵyz aqyn!» — dedi birde.
Bir kúni keshke Ádil bólmege kirip keldi de únsiz turyp qaldy. Ózinde óń-tús joq. Kózi mólt-mólt etedi. Biz shoshyp kettik. «Ne boldylap?» jatyrmyz. «Jumaǵań qaitys bolypty...», — dedi ol.
Shynyn aitqanda, merzimdi baspasózderden óleńderin oqyǵanymyz bolmasa, Jumatai Jaqypbaevty biz ol kezde kóp bile bermeitinbiz. Jumaǵańnyń jyr qaǵanatyn qurǵanyn, onyń eń jas sarbazy Ádil bolǵanyn sol kúni estidik. Kóp óleńderin sol túni oqydyq.
Ádil Jumaǵańnyń qazasyna arnap «Jan azasy» degen óleńin jazdy. Mynadai:
JAN AZASY
Qushaqtap qaiǵy jabyqqam-dy qur,
Jabyqpas jaqqa ketermin.
Uiyqtasam qara tabyttardy kil
Aimalap júrem, netermin...
Qashanǵy endi ǵashyq balasha
Soza da berem tózimdi.
Tabyttyń ishin ashyp qarasam,
Ishinen kórem ózimdi.
Úreiim ushyp, údeiip kúmán,
Basqa bir keldim tabytqa.
Onda da ózim, ne deiin buǵan
Qolymdy sozyp jaryqqa.
Qolymdy sozyp, jalyn dep laýlap,
Óshirip únin nalanyń.
Armandy qýyp tánimnen aýlaq,
Alysqa samǵap baramyn.
Sanaǵa endi bul da azyq pa eken,
Taǵy ashtym tabyt, bekemmin.
Ishinde ózim — gúl názik óleń,
Byldyrlap jatyr ekenmin.
Byldyrlap jatyr ekenmin...
Kóp uzamai jas aqyndardyń respýblikalyq sleti ótti. Ol kezde músháiralar solai dep atalatyn. Jambyldan Baýyrjan Úsenov keldi. «Biz muny Shymkentten izdep júrsek, osynda eken ǵoi», — dedi keshti uiymdastyrýshylardyń biri Temirǵali Kópbaevty sahnaǵa shaqyrǵanda. Taǵy biraz aqyn kelipti. Bizdiń Botpanov «Jan azasyn» oqyp, ekinshi oryn aldy. Aramyzda júrgen jigittiń mundai qurmetke iligýi bizge qatty áser etti.
Inisi Birjan bizben birge oqyǵasyn Baýyrjan Úsenov bizdiń jataqhanaǵa jii keletin. Dombyramen án aitqany keremet edi. Áńgimeleri tipti ǵajap. «Óleńderiń kúshti. Biraq tek óleńmen jan baǵa almaisyń. Gazetterge maqala jazyp úiren, qosymsha nápaqa bolady», — deitin Ádilge.
Ádil sol kezde jaqsy jazyp júrdi. Tez jazatyn. Soǵan qaraǵanda áýeli ishte pisirip alyp, qaǵazǵa túsiretin bolýy kerek. Óleń jazǵanda kúi talǵamaityn. Senimen áńgimelesip otyryp, qaǵaz shimailap otyrady da «mynany oqyp kórshi» deitin. «Ai, myna Ámirhan óleń jazǵan kezde qasyna adam jolatpaidy eken», — dep kúletin. Lektsiialarda eń sońǵy partaǵa jaiǵasyp alyp, birdeńelerdi túrtip otyrý ádeti edi.
Onyń sol tustaǵy jyrlarynyń kóbi ólim týraly edi. Biz sebebin surasaq, qisyq áńgimege buryp jiberetin. Jalpy, Ádil kei-kei ońasha sátterde bolmasa óleń týraly áńgime aitqandy unatpaityn. Kez kelgen suraqqa qyńyr jaýap beretindikten jurtshylyq ony solai qyrsyq dep qabyldaityn. Biraq onyń jany tym názik edi. Al «qisyqtyǵy» ózi jasap alǵan «qorǵany» bolatyn.
«Ádildiń ondai óleńder jazyp júrgeninen qoryqpańdar. Adamda sondai bir ótpeli sátter bolady. Muny kóp aqyndar bastan keshirgen», — deitin Baýyrjan marqum bizge.
Aqyn aǵalarymyzdyń izdep kelýi kádimgidei merekege ainaldy. Birde olardy tyńdaimyz, birde ózimiz óleń oqimyz. «Bizdiń býyn senderdi basyp ozady!» degen Baqytjan Qosbarmaqtyń sózi aq kóńil Baýkeń, Baýyrjan Jaqyptyń kóńiline kelip: «Sender bizdi basyp ozsyn dep júrgen joqpyz ba osynda?!» — dep kózine jas aldyrdy. Bizdi yqylas qoiyp tyńdaǵan aǵalarymyzdyń Ádildiń óleńderin erekshe unatqany da este qalypty.
Qalada ósip, kishkentaiynan túrli ortamen aralasqan Ádil kez kelgen «razborkany» da tez sheshetin. Kei kezde judyryǵy jýan jigitterdiń ózderi iliktire almaǵan beitanys bireýler onyń on bes minýttyq «lektsiiasyn» tyńdaǵannan keiin-aq jýasyp shyǵa keletin. Qisyny myqty, oiy júieli edi. Aitqan áńgimesi erteńine-aq jurttyń aýzynda júretin. Iship alǵan kezde birte-birte kiimderin sheship laqtyryp, jalańash qalatyndyǵy úshin qý tildi kýrstasymyz Baqyt Ámetaevtyń «dýaly aýzymen» «Madonna» atalyp júre bergen Erbol esimdi jigitke: «Basyń bar adam sekildi qulaqshyn kiip alypsyń ǵoi», — depti birde. «Madonnanyń» «basy joq» (Ásirese, iship alǵan kezde — B.B.) ekenin biletin jurtqa bul ájeptáýir ermek boldy.
«Bir kún aqyn bolaiyqshy, Baýke», — deitin bólmege kelip. Onysy — júz gramdataiyq degeni. Ekeýmiz mundaida kýrstaǵy Shymkenttiń márt jigiti Kenje Bainazarovqa baramyz. Kenje qabaǵyn shytpaidy... Keide kórshi jataqhanada turatyn Jaras Sársekke baryp, «aqyn bolyp» qaitamyz.
Ádil menimen ǵana «aqyn bolmaidy», árine. Al únemi «aqyn bola berýdiń» aqyry jaqsylyqqa aparyp soqqan joq. Ekinshi kýrstyń birinshi semestrinen keiin Ádil oqýdan shyǵyp, aýylyna qaitty. «Bul toqsanda bizde on segiz ret aǵylshyn tili páni ótipti. Men sonyń bar-joǵy on jetisinen-aq qalyp qoiyppyn», — deitin suraǵandarǵa. Nege ekeni belgisiz, jurt siiaqty akademiialyq demalys alyp, keiin oqýyn ári qarai jalǵastyrýǵa qulqy bolmady. Kelesi jyly qysta bizdi bir izdep keldi de, sodan keiin QazMÝ-ǵa at izin salǵan joq. Keńes ókimeti qulap, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy alasapyran kezge tap bolǵan bizdiń de ony izdeýge murshamyz bolǵan joq. «Ádil úilendi, balaly boldy» degen habardy bizge kórshisi Baltabek jetkizetin.
1996 jyly Almatyda Qyzylorda oblysy mádenietiniń kúnderi ótti. Delegatsiianyń quramynda Ádil de bar eken. Batyrbolatty taýyp alyp, ekeýi bizdiń úige keldi. Saqal qoiyp, kelisti jigitke ainalypty. Qalalyq gazette jaýapty hatshy bolyp isteidi eken. «Jaýapty hatshy degen — gazettiń maketin jasaityn adam. Myna Ámirhandardyń bes jyl oqityny sol eken ǵoi, men bes kúnde úirenip aldym», — dedi qýlana kúlip. Tań atqansha áńgime aittyq. Bizdiń óleńderimizdi tyńdap, pikirlerin aitty. Baspasózge shyqqan dúnielerdiń bárin qadaǵalap otyrady eken. Meniń adresime jyly sóz aityp, kádimgidei qompańdap qaldym. «Bizdiń aramyzda óleńge basyn tigip júrgen Maraltai ǵana, qalǵanymyz dúnie-boqty qýyp júrmiz, — dedi bir kezde. — Mende qazir bári bar: jumysym jaily, daǵaradai úiim, áielim, bala-shaǵam bar. Biraq sonyń bárin bir jaqsy óleńge qiiar edim...». Jańa ǵana úilenip jatqan ári páterde turatyn maǵan, árine, Ádildiń bul áńgimesi asa unaǵan joq, qyzyp qalǵany dep uqtym.
Ol óz óleńderin jatqa oqi almaityn. «Mynadai óleń jazsań, Qyzylordada 10 myń teńge beredi eken (Músháiradan alǵan aqshasy ǵoi — B.B.)», — dep «Dat» degen óleńin oqymaq edi, tolyq esine túsire almady. Sosyn «Aqyndar» degen óleńin oqydy. Bir-aq joldan turady eken: «Olar kúlden gúl jasaityn tektiler». «Mynaý óleń emes qoi, — dedim men, — Aforizm deýge keler, biraq...». «Biz muny óleń deimiz, — dedi Ádil, — Jaqynda meniń 35 óleńnen turatyn jinaǵym shyǵady. Eger ol qazaq ádebietinde jańalyq bolmasa, onda men óleńdi qoidym».
Erteńine qimai qoshtastyq. Al birneshe aidan keiin «Ádil joǵalyp ketipti» degen habar tústi. Qyzylordadan kýrstastarymyz Murat pen Turar qaita-qaita qońyraý shaldy. «Almatyǵa tartyp ketpedi me?» degen úmit qoi. Sol kezde Qyzylordada jumys istep jatqan Baýyrjan Omarov pen Amantai Shárip aǵalary da Ádildi izdep, tabandarynan taýsylypty. Tipti, baqsy-balgerlerge deiin barǵan. Joq. Sodan áli joq...
... Ózge juldyzdardan buryn týyp, aidyń janynda erekshe jarqyrap turatyn bir juldyz bar. Basqa juldyzdar týǵan kezde joǵalyp ketetin ony qazaq Ómirzaia deidi. Ádildiń osy juldyz attas tamasha óleńi bar. Alǵashqy kitabynyń atyn da solai qoiǵan.
Iá, biz oqýǵa túsken jyly onyń «Jalyn» baspasynda «Ómirzaia» atty kitaby jatqan. Áne-mine shyǵady dep otyrǵanda «ústinen taǵy bir qarap shyǵam» dep alyp keldi de, qoljazbasyn joǵaltyp aldy. Qaita qaǵazǵa túsirem dep júrgende biraz ýaqyt ketip qaldy. Keiin alasapyran zaman bastalyp ketip, kitap jaiyna qaldy. Sońǵy kezdesken sátte ózi aitqan 35 óleńnen turatyn ekinshi jinaǵy da, menińshe, shyqqan joq. Al Ádildi kórgen kezde kitap shyǵarý týraly oi túsimizge de kirmegen bizdiń aldymyz bir-eki jinaq shyǵaryp úlgerdik. Taǵdyr-ekeń keide osylai da oinaidy adammen...
Qazir bizdiń býyn da es jiyp, etek jaýyp qaldy. Jan-jaǵymyzǵa qarailai bastadyq. Ádildiń orny úńireiip turǵanyn baiqadyq. Eń birinshi Jaras «Qaidasyń Ádil?» dep «Qazaq ádebietine» maqala jariialady. «Kelseńshi, óleń oqiyq...», — dep aiaqtapty maqalasyn. Maraltai men Ámirhan ózderi shyǵarǵan «Kentavr» gazetine Ádildiń biz oqymaǵan óleńderin jariialady. Edil Anyqbaev Qazaq radiosynda birneshe ret habar uiymdastyryp, onda Kenje, Baqyttar Ádil týraly estelikter aitty. Al men «Ómirzaia» degen óleń jazdym.
ÓMIRZAIa
Ómirzaia juldyz bolyp kelem men,
Jaryq jyr bop aspanyńda jylt etem.
Salystyrsań maǵan bitken óleńmen,
Tirshiligiń tek ánsheiin qyrt eken.
Ádil Botpanov.
Taǵdyryń kep bailandy ma sózińe,
Aspan jaqqa ańsary aýǵan saiaq ul.
Basqa juldyz túspegendei kózińe,
Sol juldyzda neń bar edi, ái, Ádil?!
Sý aiaǵy sińgendei kep qurdymǵa,
Ai-jaǵaly qamqa-túnge oranyp.
Sol juldyzdai sál jarqyrap turdyń da,
Aiaq asty kettiń bir kún joǵalyp.
Qos qabaǵyń jaýar bulttai túnerip,
Jigerińdi jasytqanda qyrt tirlik.
Ai-arý qyz nókerlerin jiberip,
Álde seni áketti me tutqyn ǵyp?
Jyr elinde kósh bastasań kósemdei,
Shirkin, men de tabylmas pa em sol mańnan.
Endi, mine.., baǵy taiǵan sheshendei,
Qairan sózim Ámirhanǵa qor bolǵan.
Ertegige ishim meniń jylidy,
Jaqsylyqpen aiaqtalar aqyry.
Arlan-kóńil Aiǵa qarap ulidy,
Janyndaǵy juldyzda qap jaqyny.
Bir ózenniń buryp ketken arnasyn,
Ómirzaia!
Sen urladyń kúlkimdi.
Jek kóremin... Ádil sende bolǵasyn...
Taǵy sumdyq jaqsy kórem birtúrli.
Óitkeni sen - Ádilsiń!..
Keshte serýendep júrip aspanǵa qaraýdy ádetke ainaldyrǵaly qashan. Kózime ylǵi Ómirzaia túsedi. «Ómirzaia juldyz bolyp kelem men...». Ái, Ádil-ai, shynymen nege solai dedi eken. Álde aýzyna qudai saldy ma eken, jazǵan balanyń?..
Baýyrjan BABAJANULY
ÓMIRZAIa
nemese alǵysóz ornyna
32-avtobýstan «QazMÝ qalashyǵy» aialdamasynan túsip, zań fakýltetiniń korpýsyna qarai bettei bergenim sol edi, tý syrtymnan bireýdiń:
— Ei, temekiń bar ma? — degen úni jalt qaratty. Burylyp qarasam, alasa boily, buira shashty, qaratory jigit maǵan tesile qarap tur eken.
Áskerden oralǵanyna jańa ǵana jyl tolǵan ári jumysshylar jataqhanasynda talai qiian-keski «shaiqasty» kórgen maǵan beitanys bireýdiń «ei...» dep sóileýi unai qoiǵan joq, árine. Ásirese, ústi-basymdy shola qarap, basyn kekjite qalýy tipti «nervime» tidi: «Tumsyqtan perer me edi?». Ile-shala taǵy bir oi kimeledi: «Sabyr, Baýyrjan, sabyr, sen endi jumysshy emes, stýdentsiń ...». Ózimdi ózim áreń ustap:
— Joq, — dedim. Tisim shyqyr ete qaldy. Aiaǵymdy jyldam basyp, aialdama mańynan tez ketip qalýǵa tyrystym.
...1989 jyly «Til týraly» Zań qabyldanǵasyn kelesi jyly QazMÝ-dyń filologiia fakýltetinine qujat tapsyrǵandar kúrt kóbeidi, bir orynǵa 18 talapker talasyppyz. Alty ai aqyly daiarlyq kýrsynda oqyǵanym beker ketken joq, stýdent atanǵan shoǵyrdyń ishinde men de bar edim. Sol kezde ustazdarymyz tamyz aiynyń sońǵy kúninde zań fakýltetiniń aldynan aýyl sharýashylyǵy jumystaryna attanatynymyzdy eskertken. Mynaý soǵan kele jatqan betim.
Tym erte kelippin. Jalǵyz ózim sopaiyp turmyn. Bir kezde taǵy bireýdiń qarasy kórindi. Qarasam, álginde menen temeki suraǵan jigit eken. «Qap, mynadan qutylmadym-aý».
— Sen de biyl tústiń be? — dedi ol jaqyndap kelip. Basymdy izedim.
— Men de. Ádil, — dedi ol qolyn usynyp. Qoly názik eken, qalanyń balasy ekeni kórinip tur.
Áńgimemiz asa jarasa qoiǵan joq. Bir kezde jurt jinala bastady da, Ádil tanystaryn kezdestirip, solarmen ketti. Daiarlyq kýrsynda birge oqyǵandar men «balmuzdaq» (Almatyda abitýrientterdi solai ataidy — B.B.) kezde birge júrgenderdiń bári «qulap» ketkendikten, men eshkimdi tanymaitynmyn.
Jolbasshy ustazdardyń aitýynsha, qyzdar kóp túsetindikten filfak «jenskii fakýltet» atalady eken. Sondyqtan da bizge jumystyń da jeńili tietinge uqsaidy. Almatydan birer saǵat jerdegi Shelek aýdanynyń «Qazaqstan» keńsharynda júzim teredi ekenbiz.
«Qazaqstanda» bizdi Mádeniet úiine túsirdi. Direktory aq kóńil jigit eken, birden mýzykalyq aspaptary bar bólmeniń esigin ashyp tastady. Bir-bir dombyra ustaǵan jigitter ana tustan, myna tustan ándete bastaǵanda qyzdar jinalyp qaldy. Olardyń arasynda da ánshileri kóp eken. Sóitip ornalasyp úlgermei jatyp, ájeptáýir kontsert bastaldy da ketti.
Sálden soń bizdi bólmelerge bólip, ornalastyra bastady. Joǵaryda atalǵan Zańnyń yqpaly bolsa kerek, jigitterdiń qarasy qalyń edi. Ári Bilim ministrligi sol Zańǵa arqa súiep, úzdik shyqqan 50 balaǵa qosa «qulap» turǵan 25 talapkerdi oqýǵa qabyldaý týraly sheshim shyǵarǵan. Ári sol jyly orys mektepterinde qazaq tilinen sabaq beretin muǵalimder daiarlaityn top ta ashylǵan bolatyn. Sondyqtan da biz kóp edik.
Osy jerde taǵy shi shyǵa jazdady. Bir kereýetti ielenip, jaiǵasa bergenimde Ádil keldi de:
— Jigit, basqa jerden oryn taýyp alǵanyńyz durys, myna jerde Baltabek jatady, — degeni. Baýyrjan degen joq, múlde tanymaityn adam sekildi «Jigit...» dedi. Qanym basyma tepti. Sol kezde Qaisar aǵai kirip kelip, abyroi boldy, áitpese bir soiqannyń bolary anyq edi. Túsim qatty buzylyp ketse kerek, Ádil burylyp júre berdi. «Qap, qolyma bir túsersiń...».
Keshke taǵy da dý bastaldy. Oqýǵa túskenimizdi atap ótýimiz kerek eken. Ári aramyzdaǵy Erjan degen jigittiń týǵan kúni bolyp shyqty. Bir-birin abitýrient kezinen biletinderdiń áńgimesi jarasyp-aq tur. «Úsh somnan jinaiyq, samogon satyp alaiyq...» desti jigitter. «Kassirimiz» — Ádil. Jigitterdiń bárinen sypyryp aqsha jinap jatyr. Alai ótedi, bylai ótedi, tek maǵan burylyp qaraityn emes. Munysy ábden qytyǵyma tidi.
Jetip baryp:
— Ái, Ádil, menen nege aqsha almaisyń? — dedim. Sasyp qaldy bilem, qalbalaqtap: «A, senen almadym ba, baiqamaǵanmyn ǵoi», — dep jatyr. Sol-aq eken, aramyzdaǵy toń jibip sala berdi.
Jigitterdiń bári ónerli eken. Biri án salyp, biri óleń oqyp jatyr. «Anaý dúr, mynaý da dúr, men de dúrmin», — dep Esenǵali aitpaqshy, kil myqty ekenbiz. Ezýin qisaita kúlip otyrǵan Ádil ǵana eshqandai ónerin kórseter emes. Ádebiet týraly daýǵa da aralasqan joq. Tek anda-sanda janynda otyrǵan Baltabekke jargonmen birdeńelerdi aityp qoiady. Basynda asa jaratpai otyrǵanymmen ol maǵan birte-birte jylyushyrai bastady. Ózin tipti buryn bir jerde kórgen siiaqtymyn. «Ói, mynaý...».
— Sen Botpanovsyń ba? Daýsym birtúrli qatty shyqty. Onymdy anaý da sezdi bilem:
— Bolsaq bolarmyz, — dedi jaibaraqat. Sosyn áńgimeni basqa jaqqa buryp jiberdi.
Sonyń aldynda ǵana «Jalyn» jýrnalynan óleńderin oqyǵam. Óte unaǵan bolatyn. Ásirese, Muqaǵalidyń áigili óleńiniń izimen jazylǵan «Mahabbat dialogyndaǵy»:
— Ólsem she? Iá, ólsem neter ediń?
— Aq bóz bop ózińdi orap keter edim... — degen joldary erekshe áser etken. Sol Ádilmen bir kýrsta oqimyz dep kim oilaǵan.
Kim-kimdi de «ishine» jibere qoimaityn kidi Ádilmen «selhozda» júrgende menen góri janymdaǵy Batyrbolat jaqsy aralasty. Ádildiń jańa jazǵan óleńderin maǵan sol oqyp beretin. Júzim terip júrgen kezde ol mynadai óleń jazdy:
Unatam kúzdi,
Japyraqtardy ýaqyttyń alyp ushqany,
Túskeni jerge... sandalyp, sabylysqany.
Qor bolyp qaldy-aý sap-sary saǵynyshtary,
Jubatam kúzdi.
Baqta da sándi
Qydyram alys aqylgói aqymaqtardan,
Jubatam sosyn kóńildi qaqyrap qalǵan.
Baqyttyraqpyn men azdap japyraqtardan,
Meni eshkim taptamaǵan-dy.
Degenmen-daǵy,
Ómirdiń sońy sap-sary baq bolaryna,
Tirliktiń kúiki otyna qaqtalaryma,
Japyraq syndy bir kúni... taptalaryma
Senem men taǵy.
Bári de beker,
Máńgilikti oilap qaidaǵy ketildi janym,
Ólemin aqyr... oǵan da bekindi tánim.
Tek qana japyraqtardyń sońǵy áni sekildi ánim
Árige keter...
Jańbyrlap qyz-kúz,
Kóńilsiz kúidiń túskende toryna ǵalam
(Bolmashy baqyt tapqanda sorynan adam),
Japyraqtardy búrisken qolyma alam,
Taǵdyrlaspyz biz...
«Saǵynysh» dep atalatyn myna óleńin kýrstastar da lezde jattap aldy.
SAǴYNYSh
Osylai, janym, udai
Ketisip saǵynarmyz.
Adamnyń bári — qudai,
Qudaidyń bári — jalǵyz.
Taǵdyr sol jelókpe tek,
Netemiz, kónemiz de.
Ketemiz bólek-bólek
Beishara kememizde.
Ketemiz jaǵamyzǵa,
Alysqa úńile kil.
Qaitalap sanamyzda:
«Jalǵyzdyń júgi jeńil»,
Jalǵyzdyń júgi jeńil...
Sońǵy sóz, sońǵy núkte
Birlikke tyiym salar.
Jalǵyz jan torǵa ilikse,
Tirlikte qiyn soǵar.
Osyny oilamadyq,
Janym-aý, qate edi bul.
Asqaqtyq boilap alyp
Bizderdi ketedi kil.
Sezimge jarymaǵan
Jylaidy áli keýde.
Qudaidyń bári de — adam,
Adamnyń bári — pende...
Kóp uzamai stýdentter arasynda «Birinshi kýrsqa Ádil degen aqyn jigit túsipti. Óleńderi sumdyq. Birneshe jinaqtarǵa enipti. Jaqynda jeke jinaǵy shyǵady eken» degen áńgime tarap ketti. Joǵary kýrsta oqityndar da Ádilge qurmetpen qaraityn. Kóp uzamai onyń «bytovkasyna» (sol jyly birinshi kýrstyqtarǵa bólme timei, turmystyq qajettilikterge arnalǵan bólmelerge ornalastyrylǵan bolatyn — B.B.) Jarasqan, Ulyqbek, Mádi (Qaiyńbaev) sekildi aqyndar jii bas suǵatyn boldy. Marqum Jarasqan aǵanyń keiin bizdiń aramyzda ári qarai «damytylǵan» «Aqyn Ádil Botpanov Kele jatyr vodka alyp...» degen óleńin de sondai keshterdiń birinde tyńdadyq. Aǵalarymyz Ádildiń ǵana emes, bizdiń de temirqanat óleńderimizdi yqylastana tyńdaityn. Keide tipti maqtap ta jiberedi. Bizdi maqtamaityn — tek Ádil ǵana...
Jarasqan aǵanyń Ádildiń oqýǵa túsýine de septigi tiipti. Jalpy, bizdiń erke dosymyz men siiaqty oqýǵa úshinshi ret qujat tapsyrǵanda ǵana tuiaq iliktiripti. Onda da Jarasqannyń arqasynda.
Almatyda tamyry men tanysy kóp Botpanov úshinshi emtihannyń ýaqytyn shatastyryp, kelmei qalady. Tústen keiin kelse, emtihan áldeqashan bitip ketken, qabyldaý komissiiasyndaǵy qyzdar esikti kórsetipti. Jany qysylǵan Ádil birden Jarasqan aǵasyna tartady. Jákeń túnde qonaqtan kelip, endi turyp jatyr eken. Alqyn-julqyn áńgimesin aita bastaǵan inisiniń sózin kilt tyiypty: «Familiiań kim, bala?». Ádil ań-tań. Óitkeni aǵasy munyń familiiasyn jatqa biledi ǵoi. Jákeń suraǵyn taǵy qaitalaidy. «Botpanov...». «Botpanov bolsań saspa, oqýǵa tústim dep esepte», — deidi Jákeń. Ádilge endi «oqýǵa túskenin» «jýǵannan» basqa amal qalmaidy...
Ertesine tańerteń Jarasqan aǵa qasyna Ádildi ertip, QazMÝ-ǵa tartady. Bul kúni munda bolashaqta orys mektebine qazaq tilinen sabaq beretinder emtihan tapsyryp jatyr eken. Jákeń Zeinolla Qabdolov pen Tursynbek Kákishevke jolyǵyp, mán-jaidy túsindiredi. Sonymen, «keshe aiaq astynan aýyryp, dárigerdiń kómegine júginýge májbúr bolǵan talapker Ádil Botpanovqa búgingi lekpen emtihan tapsyrýǵa ruqsat» beriledi...
Túnde «oqýǵa túskenin» qattyraq toilap jibergen Ádil emtihandy da qatyrmapty. Qyrsyqqanda Qobylandynyń astyndaǵy atynyń «aty» esine túspei, dińkesi quridy. Sonymen, birde-bir suraqqa durys jaýap bere almaǵan ol komissiia tóraǵasy Tursynbek Kákishevtiń aldynan bir-aq shyǵady. Abyroi bolǵanda, onyń janynda Jarasqan aǵasy otyr eken. «Ói, myna balanyń bilimi nashar ǵoi...», — deidi Tursekeń qaǵazǵa úńilip. Aldynda «Qazaq ádebietiniń» sońǵy nomeri jatyr eken. Onda Ádildiń bir top óleńderi jariialanǵan. «Mynany sen jazdyń ba?». «Iá, men. Meniń óleńderim mynadai-mynadai jinaqtarǵa engen ...», — deidi ol «tal qarmap». «Ái, myna balanyń bergen jaýaby eki qoiýǵa da jetpeidi eken. Munyń baǵasy — «1», — dep áýeli Ádildiń záresin ushyrǵan Tursekeń: «Biraq óleńine «4» qoiýǵa bolady. Ekeýin qossa «5» bolmai ma?» — deidi Jarasqanǵa burylyp. Jákeń qostap, ekeýi qarq-qarq kúledi. Mine, Ádil oqýǵa osylai qabyldanǵan...
«Birde Keńshilik aǵa Babyr týraly keremet áńgime aitty. Meniń yqylas qoiyp tyńdaǵanymdy ańǵarǵan bolýy kerek, «Sen osyny jazsańshy», — dedi. Men Pýshkin kitaphanasynda (Ulttyq kitaphana ol kezde solai atalatyn — B.B.) bir ai otyryp, kóp derekter jinadym. Qudai qalasa, Babyr týraly poema jazamyn», — deitin Ádil.
...Sol jyly Zekeń jýrfakqa sabaq beretin boldy da, bizge «Ádebiet teoriiasynan» Ulttyq Ǵylym Akademiiasy M. Áýezov atyndaǵy ádebiet jáne óner institýtynan kelgen Baqytjan Maitanov dáris oqydy. Buryn ýniversitette sabaq bergen tájiribesi joq aǵaiymyz bizge jas ǵalymdarǵa qoiatyn talapty qoiatyn. Bir shyǵarma týraly aitar aldynda: «Mynaý kimniń shyǵarmasy?» — deidi birimizdi turǵyzyp qoiyp. Kil aýyldan kelgen boqmuryn sheteldik jazýshylardy «tústep tani almai», ustazymyzdyń qaharyna ushyraimyz. Bir kúni Ádildi turǵyzyp edi, ol álgi shyǵarmanyń avtoryn aityp qana qoimai, ony taldai jóneldi. Sol-aq eken lektsiiamyz Maitanov pen Ádildiń arasyndaǵy áńgimege ainalyp júre berdi. Biz áli esti qoimaǵan neshe túrli ádebi aǵymdar, aqyndar men jazýshylar týraly qyzyqty derekter aityldy. Ai, Baqytjan aǵamyzdyń sol kúni bir qabaǵy jazyldy-aý, áiteýir. «Birinshi kýrsta Ádil Botpanov degen stýdent bar. Bilimi professordyń deńgeiinen kem emes», — depti kafedraǵa baryp.
Shetel ádebietinen dáris beretin Sagalovich apaiymyz da bir sabaq ústinde Ádilge qatty riza bolǵan. Tek orys tilinen lektsiia oqityn ádemi kelinshek qana «tártibi nashar» Botpanovqa sál qyryn qarady...
Ol kezde kúnde dýman, kúnde toi. «Filfak, jýrfak bir týǵan, istfak itti kim týǵan?» dep óleńdetip, jýrfakka baramyz ne olar bizge keledi. Gúrildep óleń oqimyz. Mundaida Ádil «jaýyzǵa» ainalady. Ol taldaǵanda áp-ádemi óleńińniń byt-shyty shyǵady. Bireýlerge tipti «sen óleń jazýdy qoi!» dep úkim de aityp jiberedi. Onymen talasatyn Ámirhan Balqybek qana. Ákesi Jumabek: «Eń bolmasa jaqsy oqyrman bolyp shyǵarsyń», — dep baǵyt-baǵdar siltep, kóp kitaptar oqytqan Ámirhannyń da bilmeitin pálesi joq edi. Ony Ádil de moiyndaǵanymen, «shahanovshalap jazǵanyńdy qoi» dep óleńine tiisedi. «Ekeýmiz ádebiettegi baqtalastar bolaiyq...» — depti birde.
«Bul QazMÝ-da menimen shendesetin aqyn — Nurjan Qýantai ǵana», — dedi bir kúni.
«Jýrfakta Indira Ótemisova degen meniń qaryndasym bar. Naǵyz aqyn!» — dedi birde.
Bir kúni keshke Ádil bólmege kirip keldi de únsiz turyp qaldy. Ózinde óń-tús joq. Kózi mólt-mólt etedi. Biz shoshyp kettik. «Ne boldylap?» jatyrmyz. «Jumaǵań qaitys bolypty...», — dedi ol.
Shynyn aitqanda, merzimdi baspasózderden óleńderin oqyǵanymyz bolmasa, Jumatai Jaqypbaevty biz ol kezde kóp bile bermeitinbiz. Jumaǵańnyń jyr qaǵanatyn qurǵanyn, onyń eń jas sarbazy Ádil bolǵanyn sol kúni estidik. Kóp óleńderin sol túni oqydyq.
Ádil Jumaǵańnyń qazasyna arnap «Jan azasy» degen óleńin jazdy. Mynadai:
JAN AZASY
Qushaqtap qaiǵy jabyqqam-dy qur,
Jabyqpas jaqqa ketermin.
Uiyqtasam qara tabyttardy kil
Aimalap júrem, netermin...
Qashanǵy endi ǵashyq balasha
Soza da berem tózimdi.
Tabyttyń ishin ashyp qarasam,
Ishinen kórem ózimdi.
Úreiim ushyp, údeiip kúmán,
Basqa bir keldim tabytqa.
Onda da ózim, ne deiin buǵan
Qolymdy sozyp jaryqqa.
Qolymdy sozyp, jalyn dep laýlap,
Óshirip únin nalanyń.
Armandy qýyp tánimnen aýlaq,
Alysqa samǵap baramyn.
Sanaǵa endi bul da azyq pa eken,
Taǵy ashtym tabyt, bekemmin.
Ishinde ózim — gúl názik óleń,
Byldyrlap jatyr ekenmin.
Byldyrlap jatyr ekenmin...
Kóp uzamai jas aqyndardyń respýblikalyq sleti ótti. Ol kezde músháiralar solai dep atalatyn. Jambyldan Baýyrjan Úsenov keldi. «Biz muny Shymkentten izdep júrsek, osynda eken ǵoi», — dedi keshti uiymdastyrýshylardyń biri Temirǵali Kópbaevty sahnaǵa shaqyrǵanda. Taǵy biraz aqyn kelipti. Bizdiń Botpanov «Jan azasyn» oqyp, ekinshi oryn aldy. Aramyzda júrgen jigittiń mundai qurmetke iligýi bizge qatty áser etti.
Inisi Birjan bizben birge oqyǵasyn Baýyrjan Úsenov bizdiń jataqhanaǵa jii keletin. Dombyramen án aitqany keremet edi. Áńgimeleri tipti ǵajap. «Óleńderiń kúshti. Biraq tek óleńmen jan baǵa almaisyń. Gazetterge maqala jazyp úiren, qosymsha nápaqa bolady», — deitin Ádilge.
Ádil sol kezde jaqsy jazyp júrdi. Tez jazatyn. Soǵan qaraǵanda áýeli ishte pisirip alyp, qaǵazǵa túsiretin bolýy kerek. Óleń jazǵanda kúi talǵamaityn. Senimen áńgimelesip otyryp, qaǵaz shimailap otyrady da «mynany oqyp kórshi» deitin. «Ai, myna Ámirhan óleń jazǵan kezde qasyna adam jolatpaidy eken», — dep kúletin. Lektsiialarda eń sońǵy partaǵa jaiǵasyp alyp, birdeńelerdi túrtip otyrý ádeti edi.
Onyń sol tustaǵy jyrlarynyń kóbi ólim týraly edi. Biz sebebin surasaq, qisyq áńgimege buryp jiberetin. Jalpy, Ádil kei-kei ońasha sátterde bolmasa óleń týraly áńgime aitqandy unatpaityn. Kez kelgen suraqqa qyńyr jaýap beretindikten jurtshylyq ony solai qyrsyq dep qabyldaityn. Biraq onyń jany tym názik edi. Al «qisyqtyǵy» ózi jasap alǵan «qorǵany» bolatyn.
«Ádildiń ondai óleńder jazyp júrgeninen qoryqpańdar. Adamda sondai bir ótpeli sátter bolady. Muny kóp aqyndar bastan keshirgen», — deitin Baýyrjan marqum bizge.
Biz birinshi kýrsta oqyp júrgende Svetqali Nurjan, Sabyr Adai, Tabyldy Dosymovtar jýrfakqa qonaqqa keldi. Olarǵa Almatydan Jumabai Quliev pen Ersaiyn Japaq qosylypty. Onda Svetqalidyń arqyrap turǵan kezi...
Aqyn aǵalarymyzdyń izdep kelýi kádimgidei merekege ainaldy. Birde olardy tyńdaimyz, birde ózimiz óleń oqimyz. «Bizdiń býyn senderdi basyp ozady!» degen Baqytjan Qosbarmaqtyń sózi aq kóńil Baýkeń, Baýyrjan Jaqyptyń kóńiline kelip: «Sender bizdi basyp ozsyn dep júrgen joqpyz ba osynda?!» — dep kózine jas aldyrdy. Bizdi yqylas qoiyp tyńdaǵan aǵalarymyzdyń Ádildiń óleńderin erekshe unatqany da este qalypty.
Qalada ósip, kishkentaiynan túrli ortamen aralasqan Ádil kez kelgen «razborkany» da tez sheshetin. Kei kezde judyryǵy jýan jigitterdiń ózderi iliktire almaǵan beitanys bireýler onyń on bes minýttyq «lektsiiasyn» tyńdaǵannan keiin-aq jýasyp shyǵa keletin. Qisyny myqty, oiy júieli edi. Aitqan áńgimesi erteńine-aq jurttyń aýzynda júretin. Iship alǵan kezde birte-birte kiimderin sheship laqtyryp, jalańash qalatyndyǵy úshin qý tildi kýrstasymyz Baqyt Ámetaevtyń «dýaly aýzymen» «Madonna» atalyp júre bergen Erbol esimdi jigitke: «Basyń bar adam sekildi qulaqshyn kiip alypsyń ǵoi», — depti birde. «Madonnanyń» «basy joq» (Ásirese, iship alǵan kezde — B.B.) ekenin biletin jurtqa bul ájeptáýir ermek boldy.
«Bir kún aqyn bolaiyqshy, Baýke», — deitin bólmege kelip. Onysy — júz gramdataiyq degeni. Ekeýmiz mundaida kýrstaǵy Shymkenttiń márt jigiti Kenje Bainazarovqa baramyz. Kenje qabaǵyn shytpaidy... Keide kórshi jataqhanada turatyn Jaras Sársekke baryp, «aqyn bolyp» qaitamyz.
Ádil menimen ǵana «aqyn bolmaidy», árine. Al únemi «aqyn bola berýdiń» aqyry jaqsylyqqa aparyp soqqan joq. Ekinshi kýrstyń birinshi semestrinen keiin Ádil oqýdan shyǵyp, aýylyna qaitty. «Bul toqsanda bizde on segiz ret aǵylshyn tili páni ótipti. Men sonyń bar-joǵy on jetisinen-aq qalyp qoiyppyn», — deitin suraǵandarǵa. Nege ekeni belgisiz, jurt siiaqty akademiialyq demalys alyp, keiin oqýyn ári qarai jalǵastyrýǵa qulqy bolmady. Kelesi jyly qysta bizdi bir izdep keldi de, sodan keiin QazMÝ-ǵa at izin salǵan joq. Keńes ókimeti qulap, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy alasapyran kezge tap bolǵan bizdiń de ony izdeýge murshamyz bolǵan joq. «Ádil úilendi, balaly boldy» degen habardy bizge kórshisi Baltabek jetkizetin.
1996 jyly Almatyda Qyzylorda oblysy mádenietiniń kúnderi ótti. Delegatsiianyń quramynda Ádil de bar eken. Batyrbolatty taýyp alyp, ekeýi bizdiń úige keldi. Saqal qoiyp, kelisti jigitke ainalypty. Qalalyq gazette jaýapty hatshy bolyp isteidi eken. «Jaýapty hatshy degen — gazettiń maketin jasaityn adam. Myna Ámirhandardyń bes jyl oqityny sol eken ǵoi, men bes kúnde úirenip aldym», — dedi qýlana kúlip. Tań atqansha áńgime aittyq. Bizdiń óleńderimizdi tyńdap, pikirlerin aitty. Baspasózge shyqqan dúnielerdiń bárin qadaǵalap otyrady eken. Meniń adresime jyly sóz aityp, kádimgidei qompańdap qaldym. «Bizdiń aramyzda óleńge basyn tigip júrgen Maraltai ǵana, qalǵanymyz dúnie-boqty qýyp júrmiz, — dedi bir kezde. — Mende qazir bári bar: jumysym jaily, daǵaradai úiim, áielim, bala-shaǵam bar. Biraq sonyń bárin bir jaqsy óleńge qiiar edim...». Jańa ǵana úilenip jatqan ári páterde turatyn maǵan, árine, Ádildiń bul áńgimesi asa unaǵan joq, qyzyp qalǵany dep uqtym.
Ol óz óleńderin jatqa oqi almaityn. «Mynadai óleń jazsań, Qyzylordada 10 myń teńge beredi eken (Músháiradan alǵan aqshasy ǵoi — B.B.)», — dep «Dat» degen óleńin oqymaq edi, tolyq esine túsire almady. Sosyn «Aqyndar» degen óleńin oqydy. Bir-aq joldan turady eken: «Olar kúlden gúl jasaityn tektiler». «Mynaý óleń emes qoi, — dedim men, — Aforizm deýge keler, biraq...». «Biz muny óleń deimiz, — dedi Ádil, — Jaqynda meniń 35 óleńnen turatyn jinaǵym shyǵady. Eger ol qazaq ádebietinde jańalyq bolmasa, onda men óleńdi qoidym».
Erteńine qimai qoshtastyq. Al birneshe aidan keiin «Ádil joǵalyp ketipti» degen habar tústi. Qyzylordadan kýrstastarymyz Murat pen Turar qaita-qaita qońyraý shaldy. «Almatyǵa tartyp ketpedi me?» degen úmit qoi. Sol kezde Qyzylordada jumys istep jatqan Baýyrjan Omarov pen Amantai Shárip aǵalary da Ádildi izdep, tabandarynan taýsylypty. Tipti, baqsy-balgerlerge deiin barǵan. Joq. Sodan áli joq...
... Ózge juldyzdardan buryn týyp, aidyń janynda erekshe jarqyrap turatyn bir juldyz bar. Basqa juldyzdar týǵan kezde joǵalyp ketetin ony qazaq Ómirzaia deidi. Ádildiń osy juldyz attas tamasha óleńi bar. Alǵashqy kitabynyń atyn da solai qoiǵan.
Iá, biz oqýǵa túsken jyly onyń «Jalyn» baspasynda «Ómirzaia» atty kitaby jatqan. Áne-mine shyǵady dep otyrǵanda «ústinen taǵy bir qarap shyǵam» dep alyp keldi de, qoljazbasyn joǵaltyp aldy. Qaita qaǵazǵa túsirem dep júrgende biraz ýaqyt ketip qaldy. Keiin alasapyran zaman bastalyp ketip, kitap jaiyna qaldy. Sońǵy kezdesken sátte ózi aitqan 35 óleńnen turatyn ekinshi jinaǵy da, menińshe, shyqqan joq. Al Ádildi kórgen kezde kitap shyǵarý týraly oi túsimizge de kirmegen bizdiń aldymyz bir-eki jinaq shyǵaryp úlgerdik. Taǵdyr-ekeń keide osylai da oinaidy adammen...
Qazir bizdiń býyn da es jiyp, etek jaýyp qaldy. Jan-jaǵymyzǵa qarailai bastadyq. Ádildiń orny úńireiip turǵanyn baiqadyq. Eń birinshi Jaras «Qaidasyń Ádil?» dep «Qazaq ádebietine» maqala jariialady. «Kelseńshi, óleń oqiyq...», — dep aiaqtapty maqalasyn. Maraltai men Ámirhan ózderi shyǵarǵan «Kentavr» gazetine Ádildiń biz oqymaǵan óleńderin jariialady. Edil Anyqbaev Qazaq radiosynda birneshe ret habar uiymdastyryp, onda Kenje, Baqyttar Ádil týraly estelikter aitty. Al men «Ómirzaia» degen óleń jazdym.
ÓMIRZAIa
Ómirzaia juldyz bolyp kelem men,
Jaryq jyr bop aspanyńda jylt etem.
Salystyrsań maǵan bitken óleńmen,
Tirshiligiń tek ánsheiin qyrt eken.
Ádil Botpanov.
Taǵdyryń kep bailandy ma sózińe,
Aspan jaqqa ańsary aýǵan saiaq ul.
Basqa juldyz túspegendei kózińe,
Sol juldyzda neń bar edi, ái, Ádil?!
Sý aiaǵy sińgendei kep qurdymǵa,
Ai-jaǵaly qamqa-túnge oranyp.
Sol juldyzdai sál jarqyrap turdyń da,
Aiaq asty kettiń bir kún joǵalyp.
Qos qabaǵyń jaýar bulttai túnerip,
Jigerińdi jasytqanda qyrt tirlik.
Ai-arý qyz nókerlerin jiberip,
Álde seni áketti me tutqyn ǵyp?
Jyr elinde kósh bastasań kósemdei,
Shirkin, men de tabylmas pa em sol mańnan.
Endi, mine.., baǵy taiǵan sheshendei,
Qairan sózim Ámirhanǵa qor bolǵan.
Ertegige ishim meniń jylidy,
Jaqsylyqpen aiaqtalar aqyry.
Arlan-kóńil Aiǵa qarap ulidy,
Janyndaǵy juldyzda qap jaqyny.
Bir ózenniń buryp ketken arnasyn,
Ómirzaia!
Sen urladyń kúlkimdi.
Jek kóremin... Ádil sende bolǵasyn...
Taǵy sumdyq jaqsy kórem birtúrli.
Óitkeni sen — Ádilsiń!..
Keshte serýendep júrip aspanǵa qaraýdy ádetke ainaldyrǵaly qashan. Kózime ylǵi Ómirzaia túsedi. «Ómirzaia juldyz bolyp kelem men...». Ái, Ádil-ai, shynymen nege solai dedi eken. Álde aýzyna qudai saldy ma eken, jazǵan balanyń?..
Baýyrjan BABAJANULY
