جٷرسٸن ەرماننىڭ "راديكال" دەپ جٷرگەن اقىندارى كٸمدەر? "التىن دومبىرا" تٶڭٸرەگٸندەگٸ داۋ نەدەن شىقتى? بالعىنبەك يماشەۆتٸڭ كٶڭٸلٸنە كٸربٸڭ ۇيالاتقان نە? ايتىسكەر اقىن توقال الۋعا قالاي قارايدى? ٶنەر ادامى ساياساتقا اۋىسۋى مٷمكٸن بە? بەلگٸلٸ ايتىسكەر اقىن بالعىنبەك يماشەۆ Sputnik قازاقستان اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇقباتىندا وسى جەنە ٶزگە دە سۇراقتارعا كەڭٸنەن جاۋاپ بەردٸ.
- اعا, ەڭگٸمەمٸزدٸ التىنشى مەرتە ٶتكەن "التىن دومبىرا" ايتىسىنىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ داۋدان باستاساق. جٷرسٸن ەرمان اعامىز بٸر سۇقباتىندا مينيسترلٸك ايتىستى باسقا اعىمدا جٷرگەن بٸرنەشە اقىنعا "سەندەر ٶتكٸزٸڭدەر" دەپ تاپسىرىپ جٸبەردٸ دەپ رەنجٸگەن ەدٸ. ال كٶپ ۇزاماي, سٸز جەنە تاعى ەكٸ-ٷش اقىن (جانداربەك بۇلعاقوۆ, اينۇر تۇرسىنباەۆا, سارا توقتامىسوۆا) بار مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنىڭ قابىلداۋىندا بولدىڭىزدار. ودان كەيٸن اقتٶبەدەگٸ ايتىسقا جول جٷرگەندەرٸڭٸز بەلگٸلٸ. وسى ورايدا بٸر سۇراق تۋىندايدى. جٷرسٸن اعا كٸمدەرگە رەنجٸپ جٷر?
– وسىنداي ىڭعايسىز ەڭگٸمە تۋعانى راس. بٸراق جٷرسٸن اعامىز نەگە ونى دٸنگە بايلانىستىرىپ ايتقانىن بٸلمەيمٸن. "التىن دومبىرانىڭ" الدىندا ماعان مينيسترلٸكتەن حابارلاسىپ, بايلانىسقا شىقتى. "التىن دومبىرا" ايتىسىنا قاتىسۋعا ۇسىنىس جاسادى. مەن سوڭعى ەكٸ ايتىسقا قاتىسپاعانىمدى ايتىپ, ٷشٸنشٸسٸنەن دە باس تارتتىم. سودان كەيٸن مەنەن "قانداي اقىندار قاتىسقانى دۇرىس?" دەپ سۇرادى. مەن "جىل بويى ٶتكٸزٸلگەن ايتىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەڭٸمپازدار قاتىساتىن شىعار, اقىنداردىڭ بارلىعىمەن حابارلاسىپ كٶرٸڭٸزدەر" دەدٸم. "كٸمدەردٸ ۇسىناسىز?" دەدٸ. جيىرما شاقتى اقىننىڭ تٸزٸمٸن جازىپ بەردٸم. ولارعا مينيسترلٸكتٸڭ ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸ حابارلاستى. قاتىسقاندارى قاتىستى, قالعاندارى جٷرسٸن ەرمان جٷرگٸزبەسە, قاتىسپايمىز دەپ باس تارتتى. سونىڭ قارساڭىندا بٸزدٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلى قابىلدادى. بۇل مينيسترلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ جوباسى ەكەنٸن, التى جىل بويى مينيسترلٸك ٶتكٸزٸپ كەلە جاتقانىن, جٷرسٸن ەرمان تەك جٷرگٸزۋشٸ رەتٸندە شاقىرىلعانىن حابارلادى.
ال ەندٸ "جاس الاش" گازەتٸندە جارييالانعان "ايتىستى بٸر توپ راديكالدار ٶتكٸزەيٸن دەپ جاتىر" دەگەن ەڭگٸمەگە كەلەر بولسام, راديكال دەپ كٸمدٸ ايتىپ تۇر? ناقتى جاۋابى جوق. سوعان قاراعاندا, مينيسترلٸك پەن جٷرسٸن اعانىڭ اراسىندا كەلٸسپەۋشٸلٸك بولعان سيياقتى. "سۋعا كەتكەن تال قارمايدى" دەمەكشٸ, قولىنان جىلدىڭ قورىتىندى ايتىسى سۋسىپ بارا جاتقاننان كەيٸن, ول كٸسٸ ايتىستى تارتىپ العالى جاتىر دەپ بايبالام سالدى. ەيتپەسە راديكال دەپ كٸمدٸ ايتامىز?! راديكال اينۇر ما, جوق ەلدە سارا ما, جانداربەك پە, مەن بە? مەنٸڭ ساقال قويعانىما 20 جىلدان اسىپ كەتتٸ. ال ەندٸ ايتىستى قاتارلاستارىمنىڭ بەرٸ قويىپ كەتكەننەن كەيٸن قويدىم. مەنٸمەن ايتىسقان بەكارىس, بەكجان ەشٸرباەۆ, ايبەك قاليەۆ, مۇحامەدجان, دەۋلەتكەرەي, ەشقايسىسى قازٸر ايتىسقا شىقپايدى.
ٶزٸمنٸڭ قاتارىم ازايعان سوڭ, سانالى تٷردە قويىپ جاتىرمىن. جٷرسٸن اعامىز سونى الىپ كەلٸپ ايتىستان كەتكەنٸمدٸ دٸني سەنٸمگە بايلاپ جاتىر. ەيتپەسە ناماز وقىپ جٷرگەنٸمٸزگە دە ون جىل بولدى, سول ون جىل بويى ايتىستىق. قازٸر دە ٷلكەن جيىن-تويلاردا ايتىسامىز. سوعان قاراعاندا, جٷرسٸن اعاعا ايتىستىڭ ٶزٸنٸڭ قاتىسۋىنسىز ٶتۋٸ اۋىر تيدٸ-اۋ دەيمٸن. سوندىقتان قاسىنداعى اقىنداردىڭ بارلىعىنا "ول ايتىسقا قاتىسپايسىڭدار" دەپ بۇيرىق بەرگەن سيياقتى.
- قالاي ويلايسىز, مينيسترلٸكتٸڭ "التىن دومبىرانى" جٷرسٸن اعاسىز ٶتكٸزۋٸ اقىندار اراسىنا سالقىندىق تٷسٸرگەن جوق پا?
– ەرينە, بٸرٸنشٸدەن, ايتىس دەگەن بٸر ادامنىڭ جەكەمەنشٸگٸ ەمەس. جٷرسٸن اعامىزدى بەرٸمٸز باعالايمىز, جاقسى كٶرەمٸز. قانشا جەردەن سۇقبات بەرٸپ, بٸزدٸ ٸلٸپ-شالىپ, ەرتٷرلٸ ەڭگٸمەلەر ايتىپ قالسا دا, جٷرگەن جەرٸمدە جٷرسٸن اعانىڭ ەڭبەگٸن, ەكەمدەي قامقورلىعىن ايتىپ جٷرەمٸن. بٸراق مەن ايتىسقا شىقپاسام, ول كٸسٸ مەنٸ كەشٸرمەيدٸ-اۋ.
اقىنداردىڭ اراسىنا سالقىندىق تٷسٸرەتٸن نە نەرسە? مۇنىڭ الدىندا بٸز "نۇر وتان" پارتيياسى ٶتكٸزگەن بٸرنەشە ايتىسقا قاتىستىق. ول كەزدە جٷرسٸن اعا ۇيىمداستىرماعان بولاتىن. سٶيتٸپ جٷرسٸنسٸز ٶتكٸزگەن بٸرنەشە ايتىسقا قاتىسىپ قويىپ, قارا تٸزٸمگە ەنٸپ كەتكەن سيياقتىمىز. پارتييا ٶكٸلدەرٸ, باسقا ازاماتتار بار, حابارلاسىپ, ايتىسقا شاقىرعاننان كەيٸن "جوق, جٷرسٸن ەرمانسىز بارمايمىز" دەپ ايتا المادىق. "جٷرسٸننٸڭ جٷيرٸكتەرٸ" اتانعانمەن, جٷرسٸننٸڭ جەكەمەنشٸك اقىندارى ەمەسپٸز. بٸز ەلدٸڭ, قازاقتىڭ اقىندارىمىز. قاي جەرگە شاقىرسا, سوعان بارۋىمىز مٸندەتتٸ. "جٷرسٸن ول ايتىستى جٷرگٸزبەيدٸ ەكەن, ونى شاقىرماپتى" دەپ باس تارتساق, ازاماتتىعىمىزعا دا, اقىندىعىمىزعا ٷلكەن سىن بولاتىن دٷنيە. ال ەندٸ جٷرسٸن اعانىڭ بٸر اۋىز سٶزٸن قيماي, ونسىز ايتىسقا شىقپايمىز دەپ جٷرگەن اقىنداردى دا تٷسٸنۋگە بولادى.
ولار سول كٸسٸنٸڭ قامقورلىعىندا بولعاننان كەيٸن, ەكەسٸندەي كٶرگەننەن كەيٸن, سول كٸسٸنٸڭ ارقاسىندا بالا-شاعاسىن اسىراپ وتىرعاننان كەيٸن ونداي قادامعا بارۋعا مەجبٷر. سوندىقتان ەشكٸمدٸ سىنامايمىز, ەركٸمنٸڭ ٶز ويى, دەڭگەيٸ بٸلەدٸ. 16 ٶڭٸردە ٶتكەن ايتىستىڭ جەڭٸمپازدارىنا مينيسترلٸكتەن شاقىرۋ تٷستٸ. ولار ٶزدەرٸ باس تارتتى. ال كەيٸن 16 جەڭٸمپازدى ايتىسقا قاتىستىرمادى دەگەن اقپارات تاراتتى. ەشقانداي ايتىسقا ايتىسكەرلەردٸ قاتىستىرماي قويۋ دەگەن ەڭگٸمە جوق.
- قازٸر جٷرسٸن ەرمان اعامەن ارالارىڭىز قالاي?
–جٷرسٸن اعامەن حابارلاسپاعالى كٶپ بولدى. سوڭعى رەت بٸرنەشە جىل بۇرىن تۋعان كٷنٸمەن قۇتتىقتاپ حابارلاستىم. ونىڭ الدىندا ەۋرازييا ارناسى شاقىرعاندا, ول كٸسٸ تۋرالى جاقسى حابارعا قاتىسقان بولاتىنبىز. ودان كەيٸن ول كٸسٸ مەن تۋرالى ەر جەردە ەرتٷرلٸ سۇقبات بەرٸپ, اقىلعا قونبايتىن ەڭگٸمەلەر ايتىلدى. مەن وعان رەنجٸگەن ەمەسپٸن. بٸراق ادامنىڭ سىرتىنان تون پٸشٸپ, جالا جاۋىپ, قيىنسىز ەڭگٸمە ايتقانى كٶڭٸلٸمٸزگە كٸربٸڭ ۇيالاتتى. سوندىقتان قازٸر حابارلاسپايمىز. "مەن ٶزٸم حابارلاسىپ, بٸرنەشە ايتىسقا شاقىردىم, بٸراق بالعىنبەك دٸني سەنٸمگە بايلانىستى باس تارتىپ جٷر" دەپ ەرتٷرلٸ ايىپتاۋلار ايتتى. الايدا جٷرسٸن اعا ماعان تٸكەلەي حابارلاسىپ, ايتىسقا شاقىرعان ەمەس. ەيتپەسە, ەكەمٸزدەي ادامنىڭ سٶزٸن جەرگە تاستامايمىز عوي. "بەت كٶرسە, جٷز ۇيالادى" دەيدٸ. ساقالدى باسىن كٸشٸرەيتٸپ ايتقان بولسا, بٸز ونى جەرگە قاراتىپ, كٸشٸرەيتٸپ كەتپەيمٸز عوي. ايتىسكەرلەر مەن جىراۋلار وداعى دەگەن بار عوي, سونداعى ورىنباسارلارى حابارلاستى.
- رەنٸشٸڭٸزدٸ بٸلدٸرٸپ, ٶزٸنە ايتتىڭىز با?
– ول كٸسٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن دە اقىندى قامشىلاۋ ٷشٸن ەر جەردە شىمشىپ-شىمشىپ قالىپ, ايتىپ قالاتىن سٶزدەرٸ بار. "ەنەسٸ تەپكەن قۇلىننىڭ ەتٸ اۋىرماس" دەپ, ول كٸسٸنٸڭ سٶزٸن ەلەمەيتٸنبٸز. بٸراق كەيبٸر سٶزٸ بٸزدەن اسىپ, دٸنگە تيٸپ جاتقاننان كەيٸن, ناماز وقىعان اقىنداردى راديكاليزمگە قيىپ جٸبەرگەننەن كەيٸن ٷنسٸز قالۋعا بولماس. بٸزدٸڭ بٷكٸل بولمىسىمىز, سٶزٸمٸز, ايتىسىمىز حالىقتىڭ كٶز الدىندا عوي.
باسىمىزدا تاقييا, اياعىمىزدا قازاقتىڭ ەتٸگٸ, يلەپ جٷرگەنٸمٸز بٸر تەرٸنٸڭ پۇشپاعى. قازاقتىڭ ايتىسىنا ٷلەس قوسىپ, قازاقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ جاتىرمىز. حالىقتى باسقا بٸر باعىتقا سٸلتەپ, الاۋىزدىققا شاقىرىپ جاتقان جەرٸمٸز جوق, كەرٸسٸنشە بٸرلٸككە, ىنتىماققا شاقىرعانىمىز بولماسا. قاي سٶزٸمٸزدەن الىپ, مۇنداي ٷكٸم تاعاتىنىن بٸلمەيمٸن. جالا جاپقاندا دا ورىندى بولۋى كەرەك قوي. مۇسىلمان بولعاننان كەيٸن سابىر ەتەمٸز.
بٸرٸنشٸدەن, جاسىمىز كٸشٸ, ەكٸنشٸدەن, مۇسىلماندىعىمىز بار اعاعا قارسى شىقپايتىن. ٶزٸنە جەكە شىعىپ ايتقان جوقپىن. بٸراق ارتىق كەتٸپ جاتقان تۇستارىن ٶزٸ دە بٸلەدٸ-اۋ.
- "التىن دومبىرا" رەسپۋبليكالىق ايتىسىندا "مەدەنيەت سالاسىنىڭ ٷزدٸگٸ" تٶسبەلگٸسٸمەن ماراپاتتالدىڭىز. ەڭبەكتٸڭ ەلەنگەنٸ كٸمگە ۇنامايدى?! جالپى سٸز ٷشٸن ەڭبەكتٸڭ ٶتەۋٸ نە?
– مەدەنيەتتٸڭ ٷزدٸگٸ دەگەن ەكٸنٸڭ بٸرٸ الىپ جاتقان اتاق, مەدەنيەتتە ون-ون بەس جىل جاساعاندار الا بەرەتٸن, ٶنەر ادامىن قولپاشتاۋ ٷشٸن بەرٸلەتٸن ماراپات قوي. بٸز ەشقاشان ٷكٸمەتتەن ٷلكەن ماراپات كٷتكەن ەمەسپٸز. ايتىسكەرلەردٸڭ كٶبٸسٸ ونداي اتاققا قۇمار ەمەس. بٸز ٶلەڭٸمٸزدٸ ساتىپ, مەملەكەتتەن ماراپات الايىق دەپ جاساپ جٷرگەن جوقپىز. ەرينە, ەڭبەگٸڭ ٶتەلٸپ جاتسا, مەملەكەت ونى مويىنداپ, مەرتەبەمٸزدٸ اسىرىپ جاتسا, ونىڭ نەسٸ جامان. بٸراق, قازٸر اتاقتىڭ قۇنى تٷسٸپ كەتكەن سيياقتى ٶزٸمە. ٶنەرگە جاڭا كەلگەن, جىلت ەتٸپ ٶلەڭ ايتىپ, بٸر بەيگەدە باعى جانعان, مەملەكەتتٸك ماراپاتتاردى الىپ, ساندارى جالاڭاش, كٶكٸرەكتەرٸن اشىپ جٷرگەن ٶنەردەگٸ ٸنٸ-قارىنداستارىمىزدى كٶرگەن كەزدە, بۇل اتاقتى الماي-اق قويعان جاقسى ما دەپ قالامىن كەيدە. ەيتپەسە كٶرگەن جەردە سەلەم بەرٸپ, سۋرەتكە تٷسٸپ, العىسىن ايتىپ جاتقان حالىقتىڭ قۇرمەتٸنەن ارتىق اتاق جوق دەپ ويلايمىن.
كەزٸندە شەمشٸ, مۇقاعاليلار مەملەكەتتەن اتاق-ماراپات الماسا دا, حالىقتىڭ ولارعا دەگەن ماحابباتى سول كەزدە دە, قازٸر دە بەسەڭسٸگەن ەمەس. كەرٸسٸنشە, جىل ٶتكەن سايىن داڭقى بيٸكتەي بەرمەسە, كەمٸپ قالعان جوق. سوندىقتان ادامنىڭ ٶنەرٸ حالىقتىڭ مويىنداۋىمەن, باعا بەرۋٸمەن ٶلشەنەدٸ دەپ ويلايمىن. ەيتپەسە, قازٸر اتاقتىڭ كٸمگە قالاي بەرٸلٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ عوي, ەكە-كٶكەمەن, باسقا-باسقامەن دەگەندەي.
حالىقتىڭ ماحابباتىنا يە بولۋ وڭاي دٷنيە ەمەس. حالىقتىڭ قۇرمەتٸن اقشامەن ساتىپ الۋ مٷمكٸن ەمەس. ال مينيسترلٸككە كٸرٸپ شىققان كەزدە, ارىستانبەك اعانىڭ وسىنشاما جىل اتاق الماعانىمىزعا تاڭعالىپ, بٸزدٸڭ ەڭبەگٸمٸزدٸ باعالاپ, بەرگەنٸنە العىسىمىز, ەرينە, شەكسٸز. ونى بەرمەسە دە رەنٸشٸمٸز جوق ەدٸ.
- ەڭگٸمە اۋانىن ٶزٸڭٸزگە قاراي بۇرساق. وسىدان ٷش جىل بۇرىن "ايتىستان كاپيتان شەنٸندە وتستاۆكاعا كەتٸپ بارامىن" دەگەن ەدٸڭٸز. بٸراق كەيٸن بٸر-ەكٸ رەت ايتىسقا شىققانىڭىز ەسٸمٸزدە. سٶز دوداسىن ساعىندىڭىز با, جوق ەلدە قاراجات جاعى سەبەپ بولدى ما قايتا ورالۋىڭىزعا?
– قانداي ايتىستا بوي كٶرسەتتٸم? مەن رەسمي ەشقانداي ايتىسقا قاتىسقان جوقپىن…
- قاتەلەسپەسەم, ەسكەلدٸ بابامىزدىڭ 325 جىلدىعىنا ارنالعان ايتىس بولۋى كەرەك.
– يە, ول كەزدە مەن قازىلار القاسىندا ەدٸم. بٸراق بٸر اقىننىڭ كەلمەي قالۋىنا بايلانىستى اياق استىنان ايتىسقا قاتىسىپ كەتتٸم. اقىننىڭ كەلمەي قالۋى عانا سەبەپ بولدى, ال بىلاي رەسمي ەشقانداي ٷلكەن ايتىسقا شىققان جوقپىن. ەرتٷرلٸ جەردە ٶتٸپ جاتقان بەيرەسمي, بەيگە تٸگٸلمەيتٸن ايتىستارعا بارىپ تۇرامىز. اتىراۋدا "ەمبٸ مۇنايدىڭ" ايتىسىنا قاتىستىم. سٸز دە سونى كٶرٸپ, ايتىپ تۇرعان شىعارسىز. ول سٶز دوداسىندا اينۇر ەكەۋمٸز ايتىستىق. سول كەزدە بالعىنبەك ايتىسقا قايتا شىقتى دەگەن ەڭگٸمە تارادى. ول ايتىستا دا ەشقانداي بەيگە بولعان جوق. مۇنايشىلارعا, اتىراۋ حالقىنا دەگەن قۇرمەتٸمٸز ٷشٸن جاي بارىپ, ايتىسىپ كەلدٸك.
قارجىلىق مەسەلە دەگەنگە كەلسەك. ەرينە, رەسمي قىزمەتتە بولماعانمەن, بٸزدٸڭ كٷنكٶرٸسٸمٸز ەلدٸڭ ارقاسىندا عوي. جۇرت اتاعىمىزعا قاراپ, باي, اقشاسى كٶپ ەكەن دەپ ويلايدى, ەيتپەسە ەشقانداي جەردە رەسمي قىزمەت ەتپەيمٸز. حالىقتىڭ توي-تومالاعى, قۋانىشى تاۋسىلماسىن, ٶزدەرٸ شاقىرىپ, ات مٸنگٸزٸپ, شاپان جاۋىپ جاتادى. حالىقتىڭ ارقاسىندا, اللانىڭ مەيٸرٸمٸمەن ريزىعىمىزدى تاۋىپ جاتىرمىز.
- حالىقتىڭ ارقاسى دەمەكشٸ, ەدەتتە قولى اشىق, جومارت جاندار ٶنەر ادامدارىنا قىمبات سىيلىق جاساپ, قۇرمەتٸن كٶرسەتٸپ جاتادى عوي. سٸزگە مەرتتٸك تانىتقاندار بولدى ما?
– ەڭ ٷلكەن سىيلىقتى "الماتىقۇرىلىستىڭ ايتىسىندا العان ەدٸم. باس بەيگە الىپ تۇرىپ, ونى اينۇرعا بەرٸپ كەتكەن كەزدە, ٶمٸرزاق سەرسەنوۆ سوعان ريزا بولىپ, ماعان پەتەر سىيلاعان بولاتىن. ٶمٸرزاق سەرسەنوۆ ٶتە پاراساتتى, سٶزٸ مەن ٸسٸ ٷيلەسەتٸن قازاقتىڭ اقساقالى. سوڭعى جىلدارى ايتىستان ول كٸسٸ دە كٶرٸنبەي كەتتٸ. ودان بٶلەك, ەر جەردە ات مٸنگٸزٸپ, شاپان جاۋىپ جاتادى. سوڭعى شىققان ايفوندى سىيلاپ جاتاتىندار بولادى (كٷلدٸ). دەسەك تە, ەڭ قىمبات سىيلىق حالىقتىڭ باتاسى مەن ىقىلاسى عوي.
- بٷگٸنگٸ قوعامدا ەڭ كٶپ تالقىلاناتىن, داۋ تۋعىزاتىن بۇل – كٶپ ەيەل الۋ مەسەلەسٸ. سٸزدٸڭ كٶزقاراسىڭىز قانداي? كٶپ ەيەل الۋ جايىندا ويلانىپ كٶردٸڭٸز بە?
– مۇنى ويلامايتىن ەركەك بولمايتىن شىعار. مەن عانا ەمەس, بٷكٸل ەركەك وسى تاقىرىپ كٶتەرٸلە قالسا, جىمىڭداپ, بويلارىنا قان جٷگٸرٸپ, كٶزدەرٸ جايناپ قالادى. مەن ويلاپ قانا قويمايمىن, بۇل جٶنٸندە تالاي حابارعا دا قاتىستىم. وڭ پٸكٸرٸمدٸ بٸلدٸرٸپ, ينستاگرام پاراقشامدا اندا-ساندا وسى مەسەلەنٸ كٶتەرٸپ قويامىن. مۇنىڭ باسقا ادامدارعا, ەيەلدەردٸڭ شامىنا تيٸپ كەتەتٸنٸن بٸلەمٸز, بٸراق حالىقتىڭ سانىن كٶتەرۋ ٷشٸن, جەتٸم-جەسٸرلەر ازايۋى ٷشٸن قازاققا ٶتە قاجەت. شاريعاتتا اللا تاعالا نە نەرسەگە رۇقسات بەرگەن بولسا, ونىڭ ەشقانداي زييانى بولمايدى. اللا تاعالا نەنٸ تىياتىن بولسا, ونىڭ قوعامعا تيگٸزەتٸن زييانى كٶپ. اللا تاعالا قۇراندا «زيناعا جاقىنداماڭدار, ول ٶتە جامان جول» دەپ زينانى تٷپكٸلٸكتٸ تىيىپ تاستادى دا, ەكٸ, ٷش, تٶرت ەيەلگە ٷيلەنٸڭدەر دەپ, جاقسىلىعى مول جاعىنان رۇقسات بەرٸپ وتىر. بٸزدە كٶبٸنە «ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ ەيەل الادى دا, اجىراسىپ كەتەدٸ» دەگەن سىن ايتادى. بٸر ەيەل العاندار اجىراسپاي جاتىر ما سوندا?! قالادا ەربٸر ٷيلەنگەن ەكٸنشٸ, ال قازاقستان بويىنشا ەربٸر ٷشٸنشٸ ادام اجىراسىپ جاتىر قازٸر. وسىنشاما اجىراسقاندار ەرتەڭ كٸمگە تيەدٸ, ولاردى كٸم الادى?
ٶز باسىم كٶپ ەيەل الۋدى قۇپتايمىن, قولىمنان كەلگەنشە مەن دە سٷننەتي امال جاسايمىن. بالا تەربيەسٸن قايدان باستايمىز دەگەندە, ونىڭ اناسىن تاڭداۋدان باستا دەيدٸ عوي. سوندىقتان مەن بولاشاق ۇرپاعىما جاقسى انا ٸزدەپ جٷرگەن اداممىن, ەگەر تاعدىرىمدا ونداي ادام كەزدەسٸپ جاتسا, ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ, تٶرتٸنشٸ ەيەل الۋدان ەشقاشان باس تارتپايتىنىمدى ەلگە رەسمي مەلٸمدەمەسەم دە, اللانىڭ بۇيىرعانى بولادى. تاعدىرىمىزعا نە جازىلعانىن بٸلمەيمٸز عوي, الامىن دەگەن الماي, المايمىن دەگەندەر كەرٸسٸنشە الىپ قالۋى مٷمكٸن. سوندىقتان بۇل مەسەلەگە مەن وڭ كٶزقاراستامىن, جٷرگەن جەرٸمدە مەيلٸنشە ناسيحاتتاپ جٷرۋگە تىرىسامىن.
- قازٸر يەگٸنە ەكٸ-ٷش تال ساقال ٶسٸرگەن جاپ-جاس جٸگٸتتەردٸ جيٸ كٶرەسٸڭ. ساقال قويعاننان كەيٸن ونى بەت-پٸشٸمٸنە ساي, جاراسىمدى ەتٸپ جٷرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن ٶز باسىم. سوعان قاراعاندا جاستار يماندى ساقالمەن ٶلشەيتٸن سيياقتى. قالاي ويلايسىز?
– ەرينە, يمان, مۇسىلماندىق دەگەندە, بٸز كٶبٸنە سىرتقى فورماسىنا مەن بەرٸپ كەتتٸك. يماندىلىقتان, ٸشكٸ تازالىقتان, مەيٸرٸم, ماحابباتتان گٶرٸ ساقال قويۋ, ناماز وقۋ, تاقييا كييۋ, ەيەلدٸ وراندىرۋ دەگەن سيياقتى سىرتقى مەسەلەسٸنە كٶپ مەن بەرٸپ كەتتٸك. وعان دا مەن بەرۋ كەرەك ەرينە, بٸراق دٸننٸڭ نەگٸزگٸ كەلگەن سەبەبٸ – قوعامدى بٸرٸكتٸرۋ, ادامداردىڭ ٸشٸنە مەيٸرٸمدٸلٸك جايۋ, كٶركەم مٸنەز-قۇلىقتى ناسيحاتتاۋ. بۇل تۇرعىدان سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸزبەن كەلٸسەمٸن. بٸراق ساقال جاراسپايتىن ەركەك بولمايدى. ساقال ەيەلگە عانا جاراسپايدى. ال ەندٸ جاراسىمدى قويۋ, قويماۋ دەگەن مەسەلە ەركٸمنٸڭ ٶز ەركٸ. سودان كەيٸن ساقالدى سٷيكٸمدٸلەپ قويۋ دەگەن سٸزدٸڭ ٶزٸڭٸزدٸڭ جەكە كٶزقاراسىڭىز.
ەيتپەسە, ايتا بەرسەڭ, ساقالدىڭ پايداسى ٶتە كٶپ. ەركەككە سەس بەرەدٸ, ميدىڭ جاقسى ٸستەۋٸنە كٷش بەرەدٸ, ساقالدى تارامداپ, سيپالاپ وتىرۋ جٷرەككە ماسساج سيياقتى ەسەر ەتەتٸنٸ بولادى. ساقالدى بىلاي قويۋ كەرەك دەپ ەشكٸم ەشكٸمگە نۇسقاۋ بەرە المايدى. قازاقتا "سٶزدٸڭ كٶركٸ – ماقال, ەردٸڭ كٶركٸ – ساقال" دەگەن سٶز بار. قازٸرگٸ قوعامدا قىزتەكەلەردٸڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸ ەركەكتەردٸڭ ساقالدى قىرا بەرگەنٸنٸڭ سەبەبٸ. ساقالدى قىرعان سايىن ەركەكتٸك قاسيەتكە كەلەتٸن زييان كٶپ. سىرتقى فورما سىرتقى پٸشٸن, ال نەگٸزٸ ادام ٸشٸمەن الىسىپ, نەپسٸسٸمەن كٷرەسٸپ, جٷرەگٸندەگٸ دەرتتٸ ەمدەۋگە تىرىسۋى كەرەك.
- بٸر سۇقباتىڭىزدا "بالالارىمنىڭ تٸلٸ شۇبارلانىپ كەتتٸ" دەگەن ەكەنسٸز. قازٸر قالاي? ٷشتٸلدٸلٸك – زامان تالابى بولعانىمەن, انا تٸلٸمٸزدٸڭ قانات جايۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ جاتقان جوق پا?
– كەدەرگٸ كەلتٸرمەك تٷگٸلٸ, ۇلتىمىزدى مەڭگٷرتتەندٸرٸپ جاتىر. بالالارىم شۇبار تٸلدٸ بولىپ كەتتٸ دەگەن جوقپىن, بولىپ بارا جاتقانىنا الاڭداپ, كابەلدٸ, سپۋتنيكتٸ تەلەارنالاردان باس تارتىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ وتاندىق "وتاۋ تV" قالدىردىق. "بالاپان" ارناسىن بٸز سىناي بەرەمٸز عوي, بٸراق جوقتان بار جاساپ, تازا قازاق تٸلٸندە بالالارعا كانال اشىپ بەرٸپ وتىرعان ٷكٸمەتتٸڭ ەڭبەگٸن ايتۋىمىز كەرەك. جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەرينە, كەمشٸلٸكتەر جوق ەمەس, كٶپ. اۋدارما مۋلتفيلمدەر دە زييان بەرۋٸ مٷمكٸن, باتىرلارىمىز تۋرالى ٶزٸمٸز مۋلتفيلم تٷسٸرٸپ تاستاساق بولادى عوي. ٶز باسىم "ساق" ستۋديياسىنىڭ بٸرنەشە مۋلتفيلمٸن ماقتاۋعا تۇرارلىق دەپ ەسەپتەيمٸن.
ۇلتىمىز بار دا, تٸلٸمٸز جويىلمايدى دەپ ويلايمىز. بٸراق جاسالىپ جاتقان تٸرلٸكتٸڭ بەرٸ تٸلٸمٸزدٸڭ جويىلۋىنا, حالقىمىزدىڭ مەڭگٷرتتەنۋٸنە الىپ كەلە جاتىر ما, مەن تٷسٸنبەيمٸن. بٸلٸم سالاسىندا جاسالىپ جاتقان رەفورمالاردى ەش تٷسٸنبەيمٸن. بۇل تۋرالى جامان ويلارعا بەرٸلەمٸن. بٸرٸنشٸ سىنىپتان باستاپ ادامداردى مەڭگٷرتتەندٸرٸپ, بالالارىمىزدى بٸلٸمسٸز, ساناسىز, توپاس, رۋحاني دٸڭٸنەن اجىراعان, دٷبارا قىپ شىعارۋعا جاساپ جاتقان ساياسات پا دەپ تە ويلايمىن. ورىس تٸلدەن قۇتىلا الماي جٷر ەدٸك, ٷشٸنشٸ اعىلشىن تٸلٸ ەندٸ. اعىلشىن تٸلٸ كەرەك, وعان داۋىمىز جوق. بٸراق سول كەرەك نەرسەنٸ ەر جەتكەننەن كەيٸن, سانالى بولعان كەزدە دە ٷيرەنٸپ الۋعا بولادى عوي. باتىستىق ويلاۋ جٷيە مەن بٸزدٸڭ ويلاۋ جٷيەمٸز, ەكەۋٸ ەكٸ تٷرلٸ نەرسە. سونىڭ بەرٸن ارالاستىرۋ تٸلٸمٸزگە جاسالىپ جاتقان ٷلكەن بٸر شابۋىل, قاستاندىق دەپ بٸلەمٸن.
وتباسىما كەلەتٸن بولسام, مەنٸڭ بالالارىم ورىسشا بٸلمەيدٸ, ورىسشا سٶيلەي المايدى. وتاۋ تۆ قوسقاننان كەيٸن, بالالارىمنىڭ تٸلٸ تٷزەلدٸ. بٸراق بٸلٸمسٸز ەمەس, ەڭ ٷلكەن ۇلىم ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە 2-كۋرستا وقىپ جاتىر. اعىلشىن تٸلٸندە تازا سٶيلەيدٸ. "ەكسپو" كٶرمەسٸ كەزٸندە ٷش اي جۇمىس ٸستەدٸ. ەكٸنشٸ ۇلىم دا اعىلشىن تٸلٸن جاقسى مەڭگەرگەن.
- سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, قازٸرگٸ جٸگٸتتەر نەگە ۇساقتالىپ كەتتٸ? باستى ٷش سەبەپتٸ اتاي الاسىز با?
– بٸرٸنشٸ, وتباسىنداعى تەربيەدەن. اتانىڭ تەربيەسٸ كەمشٸن بولىپ جاتىر, ەرينە, اتا تٷزدٸكٸ, ەركەك – مال تابۋدىڭ ادامى, تەربيەگە كٶپ كٶڭٸل بٶلە المايدى. بٸراق ونىڭ ەر ٸستەگەن ٸسٸ بالانىڭ كٶز الدىندا. بالا ەكەسٸنە ەلٸكتەيدٸ. ال قازٸر بٸز قىزدارىمىزدى انا بولۋعا, ۇلدارىمىزدى بٸر وتاۋدىڭ ەگەسٸ بولۋعا دايىنداپ جاتقان جوقپىز. ەكٸنشٸ سەبەپ – وتباسىنان كەيٸنگٸ تەلٸم-تەربيە بەرەتٸن جەرلەردٸڭ بارلىعىندا دەرلٸك ەيەلدەردٸڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸ. بۇرىن بالاباقشادان باستاپ, مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەتكە دەيٸن ەر ازاماتتار كٶپ بولاتىن. قازٸر بەرٸ كەرٸسٸنشە. ٷشٸنشٸسٸ, مەملەكەتتٸڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان گەندەرلٸك ساياساتى. بٸزگە گەندەرلٸك ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەركەكتٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرەتٸن ساياسات جٷرگٸزەتٸن ۋاقىت كەلدٸ دەپ ويلايمىن. مينيستر قىلىپ, تەلەۆيدەنيەنٸڭ باسشىسى قىلىپ, ەر جەرگە ەيەلدەردٸ سٷيرەي بەرگەننەن, قوعام بەرەكەلٸ بولىپ جاتىر ما? جوق!
مەملەكەتتٸڭ تاراپىنان ەيەلدەرگە باسا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ, ەركەكتٸڭ قۇقىعى تاپتالىپ جاتىر. اجىراسقان جاعدايدا ەيەل كٸنەلٸ بولسا دا, بٷكٸل ازاپتىڭ بەرٸن ەركەك تارتىپ, اليمەنت تٶلەپ, ەيەل بالالارىن, ٷيٸن, مٷلكٸن الىپ قالادى. بالالارعا دەگەن قۇقىقتىڭ ٶزٸ ەركەككە بەرٸلمەي جاتىر. جاقسى كٶرگەن باسقا ەركەگٸنە تيٸپ, بۇرىنعى ۇناتپاعان ەركەگٸنەن اليمەنت الۋدى ٶزٸنشە پايدا كٶرٸپ, تايراڭداپ جٷرگەن قىز-كەلٸنشەكتەردٸ ٶزٸم ارالاسقان ورتامدا دا كٶرٸپ جٷرمٸن, جٷرەگٸم اۋىرادى. ٷكٸمەتتٸڭ ەركەكتەردٸ سونشا سولپايتىپ, تٶمەندەتٸپ قويعانىنا. وسى ٷش سەبەپتەن ارىلۋ مٷمكٸن ەمەس شىعار, دەسەك تە سونى تٷزەۋگە كٷش سالۋىمىز كەرەك.
- ايتىستاعى ٷزەڭگٸلەسٸڭٸز اينۇر حانىمعا ينستاگرام, تۆيتتەردە كٶپ وتىرادى دەپ ەزٸل-قالجىڭمەن تيٸسٸپ قوياسىز. ال سٸزدٸڭ ٶمٸرٸڭٸزدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قانداي ورىن الادى? جالپى ەلەۋمەتتٸك جەلٸ سٸز ٷشٸن نە – اقپارات كٶزٸ مە, جوق ەلدە ۋاقىت ٶتكٸزۋ مە?
– مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە كٶپ كٸرە بەرمەيمٸن. بۇرىن mail.ru بولدى, كەيٸن تۆيتتەرگە كٸردٸم, فەيسبۋككە تٸركەلٸپ, ۇقپاي كٶپ كٸرە المادىم. ينستاگرامعا اندا-ساندا كٸرٸپ تۇرامىن. ينستاگرام پاراقشامدى كٶرسەڭٸز, ٷش جىلدان ارتىق ۋاقىتتا ونشا كٶپ سۋرەت سالىنباعان. اپتاسىنا بٸر نەمەسە ەكٸ سۋرەت قانا سالامىن. تٸپتٸ ەكٸ ايدان بەرٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە كٸرگەن دە جوقپىن. ەدەيٸ سانالى تٷردە. ٶيتكەنٸ مۇنىڭ كٶپ ۋاقىت الاتىنىن بٸلەمٸن, پايدا-زييانىن ٶلشەيمٸن. اقپاراتتى ەشقاشان ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن العان ەمەسپٸن.
- سوندا قايدان الاسىز? گازەت وقيسىز با, تەلەديدار كٶرەسٸز بە ەلدە?
– اقپاراتتى الۋدىڭ تٷرٸ كٶپ بولىپ كەتتٸ عوي, بۇرىندارى تەلەديدارداعى جاڭالىقتاردى جٸبەرمەيتٸن ەدٸم. ەربٸر جاڭالىقتى كٶرۋگە تىرىساتىنمىن, قازٸر ول جاڭالىقتاردىڭ ەشقانداي پايداسى جوق ەكەنٸن بٸلدٸم. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ تاراپ جاتقان اقپارات بٸزگە قاجەتتٸ اقپارات ەمەس. مەن كەيدە مينيسترلەردٸڭ, وبلىس ەكٸمدەرٸنٸڭ اۋىسىپ جاتقانىن ٷش-تٶرت كٷننەن كەيٸن ەلدەن ەستٸپ قالىپ جاتامىن.
قازٸر اقپاراتتى تىڭداماساڭ دا, قاسىڭدا جٷرەتٸندەردەن, وتىرعان وتىرىستان-اق قانىعۋعا بولادى. اقپارات ٸزدەيمٸن دەسەڭ, بارلىق جەردە تەك نەگاتيۆ. كٸلەڭ ازعىندىق, كٸلەڭ جامانشىلىق. بىلاي قاراپ وتىرساڭ, اينالاڭدا تەك مەيٸرٸمسٸز, كٷنەھار, قىلمىسكەرلەر جٷرگەن سيياقتى ەسەردە قالاسىڭ. ال نەگٸزٸندە ولاي ەمەس, اللاعا شٷكٸر, قوعامدا قانشاما جاقسىلىق, يگٸلٸك بولىپ جاتىر, بٸراق سونى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جازبايدى. قازٸر باق جاماندىقتى جايۋدىڭ قۇرالىنا اينالىپتى, بٸراق ٶزدەرٸ دە بٸلمەي جٷر سونى. رەيتينگ, سەنساتسييا دەپ, بولار-بولماس دٷنيەنٸ جاڭالىققا اينالدىرادى.
- ٶنەردە, سپورتتا جٷرٸپ ساياساتقا اۋىسقاندار از ەمەس. سٸزدە ونداي وي بار ما?
–ساياساتپەن اينالىسىپ, ەلگە پايداڭ تيەتٸن, ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلدايتىن جەردە وتىرىپ, جاماندىقتان گٶرٸ, جاقسى شەشٸمدەردٸڭ قابىلداۋىنا ٷلەسٸڭدٸ قوسىپ جاتساڭ, ەرينە. سونى قالايتىن ەدٸك. بٸراق مەن ونداي ۇسىنىس جاساي قوياتىن ادامداردى كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. ٶيتكەنٸ مەنٸڭ يسلام جولىندا جٷرۋٸم, ساقال قويۋىم, جٷرگەن جەرٸمدە ٷنەمٸ دٸندٸ ناسيحاتتاپ, ٸشكەن جەرلەردەن بويىمدى اۋلاق ۇستاپ جٷرۋٸم ول سالاعا بارعىزا قويمايتىن سيياقتى. بالعىنبەكتٸ سول سالاعا شاقىرايىق دەگەن ەشكٸمنٸڭ ويىنا كەلمەيتٸن سيياقتى. جەنە بٸزدٸڭ بيلٸككە يماندى, قۇدايدان قورقاتىنداردان گٶرٸ, ناماز وقىمايتىن, تەز ساتىپ الۋعا ىڭعايلى ادامدار كەرەك سىقىلدى. ەيتپەسە ٷيدە وتىرىپ الىپ, ٷيتٸڭدەر-بٷيتٸڭدەر دەگەننەن گٶرٸ, مٷمكٸندٸگٸنشە ۇلتىڭا پايداڭ تيەتٸن جەرلەردە جٷرگەنگە نە جەتسٸن!
- قازٸر نەمەن اينالىسىپ جٷرسٸز?
– ٶزٸمدٸ تٷزەتۋمەن, بالا-شاعاما تەربيە بەرۋمەن اينالىسىپ جٷرمٸن. رەسمي قىزمەتكە شاقىرىپ جاتقان جەرلەر بار, بٸراق كٶڭٸلٸمنەن شىعىپ جاتقان جوق. ەشكٸمگە باعىنباي, ەركٸن بولعاندى قالايمىن. شىنىمەن بٸر ەلدٸڭ تاعدىرىن شەشە الاتىنداي جەر بولماسا, بەس-ون تيىن ٷشٸن بٸرەۋگە باعىنىشتى بولىپ, ٶزٸمنٸڭ بٷكٸل مٷمكٸندٸگٸمدٸ تار اياعا سالىپ قويعىم كەلمەيدٸ.
- ۋاقىتىڭىزدى بٶلٸپ, سۇقبات بەرگەنٸڭٸزگە كٶپ راقمەت!
