ٶتكەن اپتادا مەجٸلٸستەگٸ «اقجول» پارتيياسى فراكتسيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, دەپۋتات ازات پەرۋاشەۆ پەن قازاقستان تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸنٸڭ تٶرايىمى لەززات يبراگيموۆا حانىم الماتىدا جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸ.
ول جەردە «Abai.kz» اقپاراتتىق پورتالىنىڭ كونتەنت-رەداكتورى نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى ۇسىنىس ايتىپ, اۋىلدان كەلگەن, ٸرٸ قالالاردا باسپاناسىز, تٸركەۋسٸز جٷرگەن ازاماتتاردى ۋاقىتشا بولسا دا, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جاتاقجاي (ارەندنوە جيلە) سالۋ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ.
كەشە مەجٸلٸس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ مىرزا «Abai.kz» اقپاراتتىق پورتالىنىڭ ۇسىنىسى نەگٸزٸندە اتالعان مەسەلەنٸ پارلامەنت مٸنبەرٸندە كٶتەردٸ.
باسپاناسىز بوسىپ جٷرگەن كٶپ جاستىڭ كٶكەيٸندەگٸ مەسەلە ەدٸ بۇل. الايدا, قازاقستانداعى ورىس تٸلدٸ باق مەجٸلٸس دەپۋتاتىنىڭ باستاماسىن بۇرا تارتىپ, قارسى كٶزقاراس تانىتۋدا.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ ٶزٸ جاستارعا بارىنشا قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەكتٸگٸن ەر سٶزٸندا ايتىپ جٷر. جاستاردى, جاس شاڭىراق يەلەرٸن باسپانامەن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى دا كٶپتٸڭ قولداۋىنا يە بولۋدا.
پەرۋاشەۆ مىرزا پارلامەنتتە كٶتەرگەن بۇل مەسەلە – پرەزيدەنت جٷكتەگەن سول تاپسىرمانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ جولى ەدٸ. ونى بۇرمالاپ ەكەتكەن ورىس تٸلدٸ باق پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋعا قۇلىقسىز با دەگەن ويعا قالدىق, ورتا جولدا.
جوعارىداعى ٷيسٸز جٷرگەن جاستاردىڭ دەنٸ قازاق بالالارى ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ەندٸ مٸنە, ساۋال جولدانعان سوڭ بٸراز باسىلىمدار بۇل ۇسىنىستى بۇرمالاپ, مىسقىلداي كٷلۋدە. كٷلۋشٸلەر - ورىس تٸلدٸلەر. Əرينە, "توق بالا اش بالامەن وينامايدى"! باسپاناسىز جٷدەپ, جاداپ جٷرگەن قازاقتىڭ قايعىسىن تٷسٸنۋ قايدا ولارعا!
دەرەكتەرگە كٶز جٷگٸرتسەك, ەلٸمٸزدە 2017-2031 جىلدار ارالىعىندا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 1,5 ميلليون باسپانا سالىنباق كٶرٸنەدٸ. ال, Abai.kz اقپاراتتىق پورتالى كٶتەرگەن مەسەلەنٸ نەگٸز ەتكەن پەرۋاشەۆ مىرزانىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنداعى ۇسىنىس ٸس جٷزٸنە ۇلاسار بولسا, 2021 جىلعا دەيٸن 35 مىڭ وتباسىنىڭ ورنىنا 49 مىڭ وتباسىن پەتەرمەن قامتۋعا ەبدەن بولادى.
ٶتكەن جىلعى ۋاقىتشا تٸركەۋ كەزٸندە رەسمي تٷردە 690 مىڭ ٸشكٸ ميگرانت تٸركەلٸپتٸ. شىن مەنٸندە بۇل كٶرسەتكٸش ەلدەقايدا كٶپ ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. دەمەك, 690 مىڭ باسپاناسىز قازاقستاندا بار دەگەن سٶز. 2016 جىلدى قورىتىندىلاعان الماتى ەكٸمٸ باۋىرجان بايبەك قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 2 ميلليونعا جەتكەنٸن ايتقان ەدٸ. الماتى قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ مەگاپوليس سانالاتىندىقتان, ەيدٸك شاحارعا كەلۋشٸلەردٸڭ سانى دا ٶزگەلەرمەن سالىستىرعاندا ەدەۋٸر كٶپ.
قسزي جٷرگٸزگەن دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, الماتىنىڭ 70 پايىز حالقى ٶزگە قالالاردان كەلگەندەر ەكەن. ولاردىڭ 50,7 پايىزى ٸشكٸ ميگرانتتار.
بۇل ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ ميگرانتتارى تۋرالى جالپى دەرەك:
بۇلاردى بٸردەن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن ەسكەرەتٸن بولساق, ۋاقىتشا جاتاقجاي سالۋ باستاماسى حالىقتىق قولداۋ تابۋى كەرەك. وسى رەتتە بٸز جاتاقجاي جايىن باستاما ەتٸپ كٶتەرگەن دەپۋتات پەرۋاشەۆ پەن قوعامدا بەلگٸلٸ تۇلعالار: ەدٸل احمەتوۆ پەن بەرٸك ەبدٸعاليدەن پٸكٸر سۇرادىق.
ازات پەرۋاشەۆ, مەجٸلٸس دەپۋتاتى:
-مىناۋ ورىس تٸلدٸ باق-تىڭ قارسى شىققانىنا مەن تاڭ قالعان جوقپىن. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, بٸر-ەكٸ اپتا بۇرىن مەن پارلامەنتتە «قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ٷشٸن, قازاق تٸلٸنەن جەنە تاريحىنان ەمتيحات تاپسىرۋ كەرەك» دەگەن باستاما كٶتەردٸم. ول كەزدە دە ورىس تٸلدٸ باق ٶرە-تٷرەگەلٸپ قارسى شىققان.
مەنٸڭ بۇل ۇسىنىسىم – اۋىلدان قالاعا كەلٸپ جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ەلٸمٸزدٸڭ جاستارىن قولداۋ. قازٸر بازارلاردىڭ ماڭىنا بارىپ تەكسەرسەڭٸز, كٶرەسٸز: بٸرەۋدٸڭ اۋلاسىندا 10-15 وتباسى قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. ولار جەتٸسكەنەن جٷرگەن جوق. باسپانا الۋعا, يپوتەكا تٶلەۋگە مٷمكٸنشٸلٸگٸ جوق. بۇنداي ازاماتتار قانشاما?.. ولار دا بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ازاماتتارى. ٷكٸمەت قابىلداعان «نۇرلى جەر» دەگەن باعدارلامادا ۋاقىتشا باسپانا بەرۋ مەسەلەسٸ كٶتەرٸلگەن ەدٸ. بٸراق, ول بويىنشا تەك ەلەۋمەتتٸك تۇرمىسى تٶمەن وتباسىلاردىڭ ٸشٸندە قالا ازاماتتارى عانا باسپانا الا الادى. قالعاندارى بۇل ساناتقا كٸرمەيدٸ.
بٸز جۇمىس ٸزدەپ قالاعا كەلگەن جاستاردى كەرٸ يتەرمەۋٸمٸز كەرەك? بولاشاق مينيسترلەر, بولاشاق قۇرىلىسشىلار, بولاشاق بانكيرلەر سولاردىڭ اراسىندا جٷر. مىنا جوبا بويىنشا بٸز بٸرٸنشٸ كەزەكتە سول جاستاردى قولدايمىز.
ماعان كەشەلٸ-بەرٸ تٶرت بٸردەي قۇرىلىس كومپانيياسىنىڭ باسشىلارى حابارلاستى. ولار جاتاقجايدى سالايىق دەپ قۇلشىنىپ وتىر. تٸپتٸ, مۇنداي ۋاقىتشا جاتاقجايلاردىڭ اقىسى ەدەتتەگٸدەن ەكٸ ەسە تٶمەن بولادى ەكەن.
ەگەر وسى جولى جولدانعان ۇسىنىسىمىز ٷكٸمەتتەن كەرٸ قايتارىلاتىن بولسا, مەن قايتادان باستاما كٶتەرەمٸن. ٶيتكەنٸ, بۇل قازٸر قوعامداعى ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ.
ەدٸل احمەتوۆ, ەكس-دەپۋتات:
-ٶز باسىم جاستارعا باسپانا سالىپ بەرۋ كەرەك دەگەن باستامانى تولىق قولدايمىن. بەرٸمٸز دە جاس بولدىق. باسپانا دەگەن بٸرٸنشٸ ورىندا تۇراتىن مەسەلە. جاستار ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ. ولاردى قولداۋ كەرەك. باسپاناسىز جٷرگەن جاستارعا مەملەكەتتٸك باعدارلامامەن جالدامالى, ۋاقىتشا تۇراتىن باسپانا سالىپ بەرسە, كەيٸن اياققا تۇرىپ العان سوڭ, ەركٸم ٶز ٷيلەرٸن الىپ, تۇرمىسىن جاقسارتىپ كەتەتٸنٸ انىق.
مەملەكەتٸمٸز جاستارعا قامقورلىق كٶرسەتٸپ جاتىر عوي. مٸنە, پەرۋاشەۆ مىرزانىڭ ايتىپ, كٶتەرٸپ وتىرعان مەسەلەسٸ سول قولداۋدىڭ بٸر تٷرٸ. جەنە تيٸمدٸ تٷرٸ.
ال ورىس تٸلدٸ سايتتاردىڭ ۇلارداي شۋلاپ جاتقانىنا قاتىستى ايتارىم: پٸكٸر ەر تٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. «اش بالا توق بالامەن وينامايدى» , - دەگەن بار.
بەرٸك ەبدٸعالي, ساياساتتانۋشى:
-جالپى ۋاقىتشا باسپانا مەسەلەسٸ ٶتە اۋقىمدى مەسەلە. ازات پەرۋاشەۆتىڭ ايتقانىنداي, ارزانعا جەنە تەزٸرەك, بٸراق بارلىق فۋنكتسيياسى قامتىلعان باسپانا سالىپ بەرۋ – مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ وڭاي جولى شىعار. مەملەكەتتٸڭ بيۋدجەتٸندە قاراجات بار عوي قازٸر. سوندىقتان بۇنى «جاتاقحانا» دەگەننەن گٶرٸ, بۇرىنعى «مالوسەمەينىي» دەگەن سەكٸلدٸ, ٸشٸندە جۋىناتىن بٶلمەسٸ, اس ٷيٸنەن بٶلەك بٸر بٶلمەسٸ بار, شاعىن تۇرعىن ٷيلەر سالۋ مەسەلەسٸ رەتٸندە قاراستىرعان دۇرىس بولار ەدٸ. ول دا جاتاقحانا بولىپ ەسەپتەلەدٸ. جاي ستۋدەنتتٸك جاتاقحانا ەمەس, جاس وتباسىلارعا نەمەسە وتباسىن قۇرماعان, قىزمەتتەگٸ جاستارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك جالدامالى پەتەر.
ەكٸنشٸ مەسەلە, بۇل ەر قالانىڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸنشٸلٸگٸنە بايلانىستى جٷزەگە اسىرىلاتىندىقتان, ناقتى زەرتتەپ, قارجىلىق جاعىنان تيٸمدٸ, تيٸمسٸزدٸگٸن انىقتاپ الۋ كەرەك.
مەنٸڭ ايتارىم: بۇل مەسەلە ٷكٸمەتتٸڭ باستى نازارىنا الىنۋى جەنە شەشٸلۋٸ كەرەك. جاستارعا «قولجەتٸمدٸ باسپانا» دەگەن مەملەكەتتٸك باعدارلاما اياسىندا مۇنداي مٷمكٸنشٸلٸكتٸڭ جاسالعانىن قولدايمىن. مەن بۇنداي ٷيلەردٸ انگلييادان كٶردٸم. تاعى باسقا دا دامىعان مەملەكەتتەردە بار تەجٸربيە. بۇل جاستاردىڭ اياعىنان تۇرىپ الىۋنا ٷلكەن كٶمەك بولار ەدٸ. جالدامالى پەتەرلەر جەكەشەلەندٸرۋگە جاتپايدى.
سوسىن, بۇل تەك الماتى مەن استانادا عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە دە قالالارىندا جٷزەگە اسىرىلۋى تيٸس.
Abai.kz
.jpeg)