كٶپ تومدىق تٷسٸندٸرمە سٶزدٸكتە: ەرجەتكەن, وتباسىن, ەلٸن قورعايتىن اتقا مٸنگەن جٸگٸت. ازامات سٶزٸ قازٸرگٸ تٸلدٸك قولدانىستا ەكٸ تٷرلٸ ماعىنالىق قابات جٷكتەپ قولدانىلادى. زاڭ-سوت جٷيەسٸندە, رەسمي ٸس-قاعازدار تٸلدٸك ستيلٸندە تەرميندٸك اتاۋ رەتٸندە (ادامداردىڭ بارلىعىنا بٸردەي: ازامات, ازماتشا) ايتىلادى. ەكٸنشٸسٸ, ەتنوتانىمدىق, كٶركەم ستيلدە جەكە سيپاتتا ەرتەدەن كەلە جاتقان ەكسپرەسسيۆتٸك ۇعىم-ماعىناسىندا جۇمسالادى. ونى تاريحي ەدەبي تٸلدٸڭ جولىنداعى ستيلدٸك قاباتتاردان انىقتايمىز.
ازامات سٶزٸنٸڭ ەرتەدەگٸ ماعىناسى «قارۋ اسىپ اتقا مٸنەتٸن ەر ادام, جاساقشى» دەگەندٸ بٸلدٸرگەن. قازاقتىڭ كٶنە ەپوس جىرلارىندا, حاندىق دەۋٸر جىراۋلار تٸلٸندە سەمانتيكالىق مازمۇنىن اشا تٷسۋ ٷشٸن «جٸگٸتتەر, شورالار, ەر» سينونيمدەرٸن قاتار قولدانادى. بەرگٸدەگٸ ماحامبەت تٸلٸندە سول كەزەڭدەگٸ وقيعالارعا بايلانىستى ادامداردىڭ ەلەۋمەتتٸك بايلانىسىن بەرۋدە «جولداستار, ازامات» تٸزبەگٸ سٶزدٸڭ سەمانتيكالىق ٶزەگٸن كٷشەيتۋ ماقساتىندا قاتار بەرٸلەدٸ: «قاسىما ەرگەن جولداستار, جولداستارىم مۇڭايما!». ازامات سٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ماعىناسىن ش. ۋەليحانوۆ «كەملەتتٸك جاسقا جەتٸپ, وتباسى قۇرعان ادام» دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. بۇنىڭ سەمانتيكالىق تٸزبەگٸ بولىپ «جاساقشى, ەلٸنە, وتباسىنا قورعان جاۋىنگەر» ۇعىمدارى جالعاسا الادى. وسى پٸكٸرلەرگە سٷيەنە وتىرىپ ر. سىزدىق سٶزدٸڭ لەكسيكالىق ماعىناسىن كٶرسەتۋدە, «كەملەتكە تولىپ ەرجەتكەن ادام, جٸگٸت» جەنە «بەلگٸلٸ بٸر مەملەكەتتتٸڭ تەڭ قۇقىقتى ادامى» (قەتس, 2006, 111) دەگەن قۇقىق سالاسىندا تەرميندٸك ماعىناداعى سٶز بولىپ تانىلادى» دەيدٸ.
ازامات سٶزٸنٸڭ جالپى لەكسيكاسى «تۇلعا» ۇعىمىنا سايادى. اراب تٸلٸندە بۇل سٶز وسى تۇلعادا قولدانىلىپ, «ايبىندىلىق, ۇلىلىق» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ ەكەن. دەمەك, اراب تٸلٸنەن ەنگەن دەگەن جورامال دا جوق ەمەس. بٸراق, بٸز سٶزدٸڭ تٷركٸلٸك باستاۋلارىن كٶرەمٸز.
تۇلعا سٶزٸ حالىقارالىق تەرميندٸك اتاۋ (جەكە تۇلعا//يندۆيد ˂ ادام) بولىپ تا قولدانىلادى. تۇلعا سٶزٸ سەمانتيكاسىن «ادام» ۇعىمىنان الاتىنى بەلگٸلٸ. «ازامات» سٶزٸنٸڭ قازاق ەتنوتانىمىندا ەففەكتٸ-ەكسپرەسسيۆتٸك قاباتتى ماعىنالارعا يە. ياعني, «ەر جەتۋ, ٷلكەن جٸگٸت بولۋ» ودان ارى ٶرٸستەۋ بارىسىندا «ەل, حالىق سٶزٸن ۇستايتىن باسشى, ەل قورعانى, حالىق تٸرەگٸ» قاتارلارىنان ەرٸ قاراي «وتباسى, وتاعاسى, ٷيدٸڭ ٷلكەنٸ, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى» دەگەن سەمانتيكالىق قاباتتاردى تٷزەدٸ. بارلىعى جيىلىپ كەلگەندە بٸر عانا تۋىستىق ۇعىمدى تانىتاتىن «ادام» سٶزٸنٸڭ لەكسيكالىق-ٶزەك ۇيىتقىسىنا سىياتىن بٸر عانا ۆاريانت. ونى سٶزدٸ گرامماتيكا-لەكسيكالىق دامۋ ٷردٸسٸنەن تولىق بايقايمىز. «ازامات» تۇلعاسى كٶنە «اسا» جەنە «مان» تٷبٸرلەرٸنەن بٸرٸگٸپ بٸرتالاي فونومورفوسەمانتيكالىق دامۋ كەزەڭدەرٸنەن ٶتكەن. سٶز قۇرىلىسىنداعى ەلەمەنتتەردٸ تٷبٸر تۇرعىسىنان الۋ سەبەبٸمٸز, مونوسيللابتاردىڭ دەربەس ماعىناسى جوعارىدا كٶرسەتكەن «ازامات» سٶزٸنٸڭ بٷتٸن لەكسيكا-سەمانتيكاسىمەن سەيكەس كەلەدٸ. تٷبٸرلەر ناقتى تٸلدٸك فاكتٸ رەتٸندە ەدەبي تٸلدٸڭ بٸر كەزەڭدەرٸندە اكتيۆ قولدانىستا بولعان. ازامات سٶزٸن رەكونسترۋكتسييالاۋدا وسى تيپتٸ تٷبٸرلەردٸ جەكە الىپ قارايمىز. «اسا» تٷبٸرٸ كٶنە جىرلاردا جيٸ كەزدەسەدٸ. قازاق تٸلٸندە اسا جۇرت, اسا رۋ دەگەن تٸركەستەرٸ بار. مەسەلەن, «قىز جٸبەك», «ايمان-شولپان» ليرو-ەپوستارىندا «اسا جۇرتتىڭ ەلٸندە... اسا جۇرتقا بارعاندا...» دەپ كەلسە, ماحامبەتتە: «الامانعا جول بەردٸك, اسا جۇرتتى مەڭگەردٸك.». عالىم ر. سىزدىق وسىنداعى «اسا» تۇلعاسىنىڭ «تۋىسقان جۇرت, ٶز جۇرتى» دەگەن ماعىناسىن ناقتىلاي كەلە, اراب تٸلٸنٸڭ نە تٷركٸ سٶزٸنە جاتاتىندىعىن ناقتى ايتا المايدى [11, 242-243]. سٶزدٸكتەردە, اشا (قازاقشا اسا) سٶزٸ كٶنە تٷركٸ تٸلدەرٸندە «تۋىسقان» دەگەندٸ بٸلدٸرگەن. «اسا جۇرت – تۋىسقان ادامدار, ٶز جۇرتى»(دتس, 4 ب). تٷركٸتانۋشى ك. ك. يۋداحين قىرعىز تٸلٸنٸڭ سولتٷستٸك ديالەكتٸسٸندە «تۋىسقان ادام, وتباسى مٷشەسٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن اراب تٸلٸنەن ەنگەن سٶز دەپ كٶرسەتەدٸ. تٶل لەكسيكونىمىزدا ەجەلدەن بار «اسا تاياق» دەگەن تٸركەس, ەتنومەدەني تانىم بويىنشا قۇرمەتتٸ, سىيلى ادامدار, حاندار ۇستايتىن قۇرالدىڭ اتاۋى. وسىنداعى «اسا» مەن تۋىسقاندىق ماعىنا بەرەتٸن لەكسيكالىق ٷلگٸلەرٸن قاراۋىمىز كەرەك. ول ٷشٸن تٸلدٸڭ ەتنوقاتپارلارىن نەگٸزگە الامىز. VCV تيپتٸ تٷبٸر سٶزدەردٸڭ بولمىسى قازاق جەنە بارلىق تٷركٸ تٸلٸنٸڭ تٶل تانىمىنا نەگٸزدەلگەن ۇعىم سٶزدەر بولىپ كەلەدٸ: انا, اپا, ەنە, اعا, ەكە, سول سيياقتى «اسا»(بۇندا شىراي ماعىناسى ەمەس). جوعارىدا كٶرسەتٸلٸپ ٶتكەن «اسا» ۇعىمى ستيلدٸك قولدانىستان ەمەس, ول باعزىدان جەتكەن تٷسٸنٸك پەن تانىمنىڭ تٸلدەگٸ بەينەسٸ. ونى تٸلدٸڭ دامۋ ٷردٸسٸندەگٸ فاكتٸلەردەن كٶرەمٸز, اس ~ اسا ~ اسان // «اس» تٷبٸرٸنەن ٶربيتٸن اسقار, اسقاق.
باعزى تٷركٸلەر «كٶك تەڭٸرگە» تابىنعان دەپ جاتامىز, ياعني اسپانعا. سٶزدەردٸڭ سەمانتيكاسىن سالىستىرساق, اسپان, اسقار, اسقاق, تٷبٸر نەگٸز اس كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە «جوعارى», «بيٸك» دەگەن ۇعىمدى بەرەدٸ. بۇل تٷبٸردٸڭ ميفتٸك, تاريحي دەيەكتەمەلەرٸ تٷركٸ, گەرمان-سكانديناۆ تٸلدەرٸندە دە كەزدەسەدٸ. اسان – قازاق-تٷركٸ تانىمىندا «جەرۇيىق ٸزدەۋشٸ, دالانىڭ كيەسٸ». ال, كٶنە تٷركٸ تانىمىنداعى «كٶك بٶرٸ» وبرازىن بەرەتٸن اشينا/اسينا انتروپونيمٸنٸڭ تٷبٸرٸ دە اس. قازاق دەستٷرٸندە ەر ادامدى قۇرمەتتەپ, تٶرگە شىعاراتىنى بەلگٸلٸ. جەنە تۋىستىق رۋ-تايپا بٶلٸنٸسٸ (اتا) ەر اداممەن ٶلشەنەدٸ. ال, وسىنداعى كٶنە ۇعىم مەن دەستٷردٸڭ بايلانىسىن تەكسەرسەك, قازاق-تٷركٸگە ورتاق الىپ ەر توڭا, ەر شويىن, ەر شوبان, ەر تارعىن, ەر سايىن, ەر قوساي ت.ب ەپوستىق انترپونيمدەردٸڭ بارلىعى «ەر» سٶزٸمەن جازىلادى. بۇلار ەۋەلگٸ «كٶك» تانىمدىق كومپلەكسٸنە كٸرەتٸن ەسٸمدەر جەنە جىر سيۋجەتتەرٸندە «تەڭٸرگە, كٶككە» تابىنۋشىلىق سارىندار بار. جوعارىدا اتاپ ٶتكەن ەدەبي تٸلٸمٸزدەگٸ اسا سٶزٸنٸڭ «جولداس, شورا, جٸگٸت» سٶزدەرٸمەن تٸركەسەتٸنٸن بايقادىق. ياعني, كٶنە «اس» تٷبٸرٸنٸڭ ٶزٸندە ەر/ەركەك ۇعىمدارىن تانىتاتىن ماعىنالىق قابات بولعان دەپ توپشىلايمىز. «ازامات» سٶزٸنٸڭ دامۋ اسپەكتٸسٸ ەڭ الدىمەن وسى اس ~ اسا تٷبٸرلەرٸنٸڭ سەمانتيكالىق ٶزەگٸنەن ٶرٸستەگەن, ونى ٸلكٸ تٷبٸر تۇلعاسىنىڭ ەۋەلگٸ ۇعىم-تانىمدىق قىرىن جٸتٸ رەكونسترۋكتسييالاۋدان انىقتايمىز. اس تٷبٸرٸنٸڭ اسا بولىپ دامۋىندا بٸر-بٸرٸمەن سەمانتيكالاس ەكٸ ماعىنالىق قاتاردى تٷزگەن. بٸرٸ ەر/ەركەك, ەر جٸگٸت, ەكٸنشٸسٸ وعان تٸكەلەي ٶزەكتەس «تۋعان, تۋىسقان» ماعىناسى.
كٶنە تٷركٸ تٸلٸنەن بەرمەن ساقتالعان اسا سٶزٸنە مان تٷبٸرٸ جالعانعاندا, «اسامان» قۇرىلىمى كٷردەلٸ لەكسيكا-گرامماتيكالىق دامۋ جولدارىنان ٶتكەن, از+ام+ات//اس+ام+ان – بٸرىڭعاي VC تيپتٸ تٷبٸرلەر كٶنە «ا» فورمانتىنان. الدىڭعى تاقىرىپتارىمىزدا قوزعاعان «ان», «اس» تٷبٸر ۆاريانتتارى. ادام سٶزٸ كٶنە «اد» جەنە «ام/ان» تٷبٸرلەرٸنەن جاسالعانىن ايتتىق. تٷبٸر دامۋىنىڭ ەكٸنشٸ ٷردٸسٸ قازٸرگٸدەگٸدەي تولىق مورفتاردىڭ قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸ: اسا+مان (ديسيللاب) سەمانتيكاسى تۋىستىق قاتىناستى بٸلدٸرەتٸن (بٸر ادامعا قاتىستى): «تۋىسقان, تۋعان». سەمانتيكالىق ٶرٸستەۋ بارىسىندا ماعىنا جالپىدان جەكەگە قاراي «تۋىسقانىم, جاقىنىم, (وتباسىنىڭ مٷشەسٸ)», كٶشپەلٸلٸك-جاۋگەرشٸلٸك جاعدايىندا «ەلدٸڭ, حالىقتىڭ قورعانى, وتباسىنىڭ تٸرەگٸ» ۇعىمدارىن ٶنە بويىنا جيناقتاعان.
اسا تٷبٸرٸ دەربەس دامۋىنداعى فونەتيكالىق سەيكەستٸكتٸ ز/س > اسا/ازا – مۇندا «ازا» ۆاريانتى. ازا 1. ٶلٸم جٸتٸمگە بايلانىستى قايعى-قاسٸرەت, مۇڭ شەر. 2. كٸسٸ ٶلگەن ٷيگە تۋعان-تۋىس, جەكجات-جۇراعاتتارىنىڭ مالداي نە زاتتاي, اقشاداي الىپ باراتىن كٶمەگٸ. ياعني, اسا تٷبٸرٸنٸڭ فونەتيكالىق ۆاريانتى «ازا» سٶزٸ دە تۋىسقاندىق, جاقىندىققا بايلانىستى ٷردٸس-عۇرىپ سەمانتيكاسىن بەرەدٸ ەكەن. جاۋگەرشٸلٸك زامانىنداعى اۋىلىن, ەلٸن قورعاعان باتىرى, ەرٸ سوعىستا مەرت بولىپ سوعان ەل بولىپ جوقتاۋ ايتىپ, ازا بٸلدٸرۋٸ وسىنداي ەدەت-عۇرىپتىق تانىمنان تٸلدە فونەتيكالىق ايىرما بولىپ شىققان بولۋى مٷمكٸن. مەسەلەن, ونداي فاكت كٶنە تٷركٸلەردٸڭ «الىپ ەر توڭانى جوقتاۋ» جىرىنان اڭعارۋعا بولادى.
اسا – سىن ەسٸمنٸڭ شىرايى: اسا ٷلكەن//اسقار. سينكرەتتٸ تٷبٸر قاتارىنا جاتادى. «اسامان//ازامان تۇلعاسىنىڭ فونەتيكالىق دامۋ جولىنداعى سەمانتيكالىق قاباتىنا «كٶپتٸك» مەن ٷستەلگەن. كٶرسەتكەنٸمٸزدەي كٶشپەلٸلٸك-جاۋگەرشٸلٸك جاعدايىندا قايتىس بولعان ەرٸنە ەل بولىپ, حالىق بولىپ ازا تۇتادى. ازا/قازا وسىدان شىققان. ازامان > ازامات, ن ~ ت سەيكەستٸگٸنٸڭ از عانا ايىرماشىلى «ن» – جەكە ادامعا قاتىستى ماعىنانى, ياعني بٸر ادامعا قاتىستى تۋىسقاندىق مەنٸن بەرسە, «ت» فورمانتى ب. ساعىندىقۇلىنىڭ نەگٸزدەۋٸ بويىنشا «كٶپتٸك» ۇعىمدى بەرگەن [19, 163]. دەربەس تۇرعانداعى مان تۇلعاسىنىڭ بٸر ادامعا قاتىستى ۇعىمدى بەرەدٸ, ال اۋسلاۋتتىڭ كٶنە تٷركٸلٸك ت فورمانتىنا قۇبىلۋى كٶپشە ماعىناعا جىلجىتادى. بۇنداي فورما كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە ەرتەدەن بار. ەندٸ, «ازامات» سٶزٸنٸڭ تۇلعاسى تەك «ازا» فونەتيكالىق ۆاريانتىنداعى «مەرت بولۋ, قازا تابۋ» سەمانتيكاسىنان شىعارعانىمىز ەبەستٸك بولار. «مان» سٶزٸ قىرعىز تٸلٸندە جەكە تۇرىپ «جان, تٸرشٸلٸك» دەگەن ماعىنادا, مىسالى, قوس سٶز قۇرىلىسىندا: جانى-مانى كالباد. تٷبٸر تۇلعالارى ۇزاق دامۋ بارىسىندا وسى قالىبىنا كٶنە تٷبٸر, كەيٸنگٸ تٷبٸر كٷيٸ, مورفەمالىق فورماسى, جاڭا سەمانتيكالىق قاسيەتٸمەن, تٷگەلٸمەن بٸرتۇتاستانۋ ٷدەرٸسٸنەن ٶتكەن.
قورتىندىلاي كەلگەندە, «ازامات» سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگييالىق دامۋ ٷردٸسٸن ەلٸ دە قاراستىرۋ كەرەك. لەكسيكالىق دامۋ كەزەڭدەرٸن باعدارلاپ, تٷبٸر, مورفتىق جەتٸلۋ ساتىلارىن انىق كٶرە العان جاعداي دا عانا شىندىققا جەتە كٶرەتٸنٸمٸز كەمٸل. بٸزدٸڭ قاراستىرۋىمىز سونىڭ العى شارتى رەتٸندە تٷگەلدەي بولجام بولماسا دا, دەلەلدٸ نەگٸزدەرگە سٷيەندٸك. سٶزدٸڭ ٶنە بويىندا –مان تۇلعاسى جاتقاندىعى انىق بايقالادى. سەبەبٸ سٶزدٸڭ بٷتٸن لەكسيكالىق ٶزەك سەمانتيكاسى («ادام, ˂ > تۇلعا, ˂ > كٸسٸ) سونى تانىتىپ تۇر. تەك كەيٸنگٸ سٶزدٸڭ دامۋ بارىسىندا ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعاندىقتان, تٷبٸر تۇلعالارىن بايقاۋ قيىنعا سوعادى.
ىقىلاس ەدٸلەت
اباي اتىنداعى قازۇپۋ ستۋدەنتٸ
