Kóp tomdyq túsindirme sózdikte: erjetken, otbasyn, elin qorǵaityn atqa mingen jigit. Azamat sózi qazirgi tildik qoldanysta eki túrli maǵynalyq qabat júktep qoldanylady. Zań-sot júiesinde, resmi is-qaǵazdar tildik stilinde termindik ataý retinde (adamdardyń barlyǵyna birdei: azamat, azmatsha) aitylady. Ekinshisi, etnotanymdyq, kórkem stilde jeke sipatta erteden kele jatqan ekspressivtik uǵym-maǵynasynda jumsalady. Ony tarihi ádebi tildiń jolyndaǵy stildik qabattardan anyqtaimyz.
Azamat sóziniń ertedegi maǵynasy «qarý asyp atqa minetin er adam, jasaqshy» degendi bildirgen. Qazaqtyń kóne epos jyrlarynda, handyq dáýir jyraýlar tilinde semantikalyq mazmunyn asha túsý úshin «jigitter, shoralar, er» sinonimderin qatar qoldanady. Bergidegi Mahambet tilinde sol kezeńdegi oqiǵalarǵa bailanysty adamdardyń áleýmettik bailanysyn berýde «joldastar, azamat» tizbegi sózdiń semantikalyq ózegin kúsheitý maqsatynda qatar beriledi: «Qasyma ergen joldastar, Joldastarym muńaima!». Azamat sóziniń negizgi maǵynasyn Sh. Ýálihanov «kámlettik jasqa jetip, otbasy qurǵan adam» dep túsindiredi. Bunyń semantikalyq tizbegi bolyp «jasaqshy, eline, otbasyna qorǵan jaýynger» uǵymdary jalǵasa alady. Osy pikirlerge súiene otyryp R. Syzdyq sózdiń leksikalyq maǵynasyn kórsetýde, «kámletke tolyp erjetken adam, jigit» jáne «belgili bir memleketttiń teń quqyqty adamy» (QÁTS, 2006, 111) degen quqyq salasynda termindik maǵynadaǵy sóz bolyp tanylady» deidi.
Azamat sóziniń jalpy leksikasy «tulǵa» uǵymyna saiady. Arab tilinde bul sóz osy tulǵada qoldanylyp, «aibyndylyq, ulylyq» degendi bildiredi eken. Demek, arab tilinen engen degen joramal da joq emes. Biraq, biz sózdiń túrkilik bastaýlaryn kóremiz.
Tulǵa sózi halyqaralyq termindik ataý (jeke tulǵa//indvid ˂ adam) bolyp ta qoldanylady. Tulǵa sózi semantikasyn «adam» uǵymynan alatyny belgili. «Azamat» sóziniń qazaq etnotanymynda effekti-ekspressivtik qabatty maǵynalarǵa ie. Iaǵni, «er jetý, úlken jigit bolý» odan ary óristeý barysynda «el, halyq sózin ustaityn basshy, el qorǵany, halyq tiregi» qatarlarynan ári qarai «otbasy, otaǵasy, úidiń úlkeni, otbasynyń uiytqysy» degen semantikalyq qabattardy túzedi. Barlyǵy jiylyp kelgende bir ǵana týystyq uǵymdy tanytatyn «adam» sóziniń leksikalyq-ózek uiytqysyna syiatyn bir ǵana variant. Ony sózdi grammatika-leksikalyq damý úrdisinen tolyq baiqaimyz. «Azamat» tulǵasy kóne «asa» jáne «man» túbirlerinen birigip birtalai fonomorfosemantikalyq damý kezeńderinen ótken. Sóz qurylysyndaǵy elementterdi túbir turǵysynan alý sebebimiz, monosillabtardyń derbes maǵynasy joǵaryda kórsetken «azamat» sóziniń bútin leksika-semantikasymen sáikes keledi. Túbirler naqty tildik fakti retinde ádebi tildiń bir kezeńderinde aktiv qoldanysta bolǵan. Azamat sózin rekonstrýktsiialaýda osy tipti túbirlerdi jeke alyp qaraimyz. «Asa» túbiri kóne jyrlarda jii kezdesedi. Qazaq tilinde asa jurt, asa rý degen tirkesteri bar. Máselen, «Qyz Jibek», «Aiman-Sholpan» liro-epostarynda «Asa jurttyń elinde... Asa jurtqa barǵanda...» dep kelse, Mahambette: «Alamanǵa jol berdik, Asa jurtty meńgerdik.». Ǵalym R. Syzdyq osyndaǵy «asa» tulǵasynyń «týysqan jurt, óz jurty» degen maǵynasyn naqtylai kele, arab tiliniń ne túrki sózine jatatyndyǵyn naqty aita almaidy [11, 242-243]. Sózdikterde, asha (qazaqsha asa) sózi kóne túrki tilderinde «týysqan» degendi bildirgen. «asa jurt – týysqan adamdar, óz jurty»(DTS, 4 b). Túrkitanýshy K. K. Iýdahin qyrǵyz tiliniń soltústik dialektisinde «týysqan adam, otbasy múshesi» degendi bildiretin arab tilinen engen sóz dep kórsetedi. Tól leksikonymyzda ejelden bar «asa taiaq» degen tirkes, etnomádeni tanym boiynsha qurmetti, syily adamdar, handar ustaityn quraldyń ataýy. Osyndaǵy «asa» men týysqandyq maǵyna beretin leksikalyq úlgilerin qaraýymyz kerek. Ol úshin tildiń etnoqatparlaryn negizge alamyz. VCV tipti túbir sózderdiń bolmysy qazaq jáne barlyq túrki tiliniń tól tanymyna negizdelgen uǵym sózder bolyp keledi: ana, apa, ene, aǵa, áke, sol siiaqty «asa»(bunda shyrai maǵynasy emes). Joǵaryda kórsetilip ótken «asa» uǵymy stildik qoldanystan emes, ol baǵzydan jetken túsinik pen tanymnyń tildegi beinesi. Ony tildiń damý úrdisindegi faktilerden kóremiz, as ~ asa ~ asan // «as» túbirinen órbitin asqar, asqaq.
Baǵzy túrkiler «kók Táńirge» tabynǵan dep jatamyz, iaǵni aspanǵa. Sózderdiń semantikasyn salystyrsaq, aspan, asqar, asqaq, túbir negiz as kóne túrki tilinde «joǵary», «biik» degen uǵymdy beredi. Bul túbirdiń miftik, tarihi dáiektemeleri túrki, german-skandinav tilderinde de kezdesedi. Asan – qazaq-túrki tanymynda «jeruiyq izdeýshi, dalanyń kiesi». Al, kóne túrki tanymyndaǵy «kók bóri» obrazyn beretin ashina/asina antroponiminiń túbiri de as. Qazaq dástúrinde er adamdy qurmettep, tórge shyǵaratyny belgili. Jáne týystyq rý-taipa bólinisi (ata) er adammen ólshenedi. Al, osyndaǵy kóne uǵym men dástúrdiń bailanysyn teksersek, qazaq-túrkige ortaq Alyp Er Tońa, Er Shoiyn, Er Shoban, Er Tarǵyn, Er Saiyn, Er Qosai t.b epostyq antrponimderdiń barlyǵy «er» sózimen jazylady. Bular áýelgi «kók» tanymdyq kompleksine kiretin esimder jáne jyr siýjetterinde «Táńirge, kókke» tabynýshylyq saryndar bar. Joǵaryda atap ótken ádebi tilimizdegi asa sóziniń «joldas, shora, jigit» sózderimen tirkesetinin baiqadyq. Iaǵni, kóne «as» túbiriniń ózinde er/erkek uǵymdaryn tanytatyn maǵynalyq qabat bolǵan dep topshylaimyz. «Azamat» sóziniń damý aspektisi eń aldymen osy as ~ asa túbirleriniń semantikalyq ózeginen óristegen, ony ilki túbir tulǵasynyń áýelgi uǵym-tanymdyq qyryn jiti rekonstrýktsiialaýdan anyqtaimyz. As túbiriniń asa bolyp damýynda bir-birimen semantikalas eki maǵynalyq qatardy túzgen. Biri er/erkek, er jigit, ekinshisi oǵan tikelei ózektes «týǵan, týysqan» maǵynasy.
Kóne túrki tilinen bermen saqtalǵan asa sózine man túbiri jalǵanǵanda, «asaman» qurylymy kúrdeli leksika-grammatikalyq damý joldarynan ótken, az+am+at//as+am+an – biryńǵai VC tipti túbirler kóne «a» formantynan. Aldyńǵy taqyryptarymyzda qozǵaǵan «an», «as» túbir varianttary. Adam sózi kóne «ad» jáne «am/an» túbirlerinen jasalǵanyn aittyq. Túbir damýynyń ekinshi úrdisi qazirgidegidei tolyq morftardyń qalpyna keltirilýi: asa+man (disillab) semantikasy týystyq qatynasty bildiretin (bir adamǵa qatysty): «týysqan, týǵan». Semantikalyq óristeý barysynda maǵyna jalpydan jekege qarai «týysqanym, jaqynym, (otbasynyń múshesi)», kóshpelilik-jaýgershilik jaǵdaiynda «eldiń, halyqtyń qorǵany, otbasynyń tiregi» uǵymdaryn óne boiyna jinaqtaǵan.
Asa túbiri derbes damýyndaǵy fonetikalyq sáikestikti z/s > asa/aza – munda «aza» varianty. Aza 1. Ólim jitimge bailanysty qaiǵy-qasiret, muń sher. 2. Kisi ólgen úige týǵan-týys, jekjat-juraǵattarynyń maldai ne zattai, aqshadai alyp baratyn kómegi. Iaǵni, asa túbiriniń fonetikalyq varianty «aza» sózi de týysqandyq, jaqyndyqqa bailanysty úrdis-ǵuryp semantikasyn beredi eken. Jaýgershilik zamanyndaǵy aýylyn, elin qorǵaǵan batyry, eri soǵysta mert bolyp soǵan el bolyp joqtaý aityp, aza bildirýi osyndai ádet-ǵuryptyq tanymnan tilde fonetikalyq aiyrma bolyp shyqqan bolýy múmkin. Máselen, ondai fakt kóne túrkilerdiń «Alyp Er Tońany joqtaý» jyrynan ańǵarýǵa bolady.
Asa – syn esimniń shyraiy: asa úlken//asqar. Sinkretti túbir qataryna jatady. «Asaman//Azaman tulǵasynyń fonetikalyq damý jolyndaǵy semantikalyq qabatyna «kóptik» mán ústelgen. Kórsetkenimizdei kóshpelilik-jaýgershilik jaǵdaiynda qaitys bolǵan erine el bolyp, halyq bolyp aza tutady. Aza/qaza osydan shyqqan. Azaman > Azamat, n ~ t sáikestiginiń az ǵana aiyrmashyly «n» – jeke adamǵa qatysty maǵynany, iaǵni bir adamǵa qatysty týysqandyq mánin berse, «t» formanty B. Saǵyndyqulynyń negizdeýi boiynsha «kóptik» uǵymdy bergen [19, 163]. Derbes turǵandaǵy man tulǵasynyń bir adamǵa qatysty uǵymdy beredi, al aýslaýttyń kóne túrkilik t formantyna qubylýy kópshe maǵynaǵa jyljytady. Bundai forma kóne túrki tilinde erteden bar. Endi, «azamat» sóziniń tulǵasy tek «aza» fonetikalyq variantyndaǵy «mert bolý, qaza tabý» semantikasynan shyǵarǵanymyz ábestik bolar. «man» sózi qyrǵyz tilinde jeke turyp «jan, tirshilik» degen maǵynada, mysaly, qos sóz qurylysynda: jany-many kalbad. Túbir tulǵalary uzaq damý barysynda osy qalybyna kóne túbir, keiingi túbir kúii, morfemalyq formasy, jańa semantikalyq qasietimen, túgelimen birtutastaný úderisinen ótken.
Qortyndylai kelgende, «azamat» sóziniń etimologiialyq damý úrdisin áli de qarastyrý kerek. Leksikalyq damý kezeńderin baǵdarlap, túbir, morftyq jetilý satylaryn anyq kóre alǵan jaǵdai da ǵana shyndyqqa jete kóretinimiz kámil. Bizdiń qarastyrýymyz sonyń alǵy sharty retinde túgeldei boljam bolmasa da, dáleldi negizderge súiendik. Sózdiń óne boiynda –man tulǵasy jatqandyǵy anyq baiqalady. Sebebi sózdiń bútin leksikalyq ózek semantikasy («adam, ˂ > tulǵa, ˂ > kisi) sony tanytyp tur. Tek keiingi sózdiń damý barysynda ózgeristerge ushyraǵandyqtan, túbir tulǵalaryn baiqaý qiynǵa soǵady.
Yqylas ÁDILET
Abai atyndaǵy QazUPÝ stýdenti
