جازۋشى اياگٷل مانتايدىڭ "سوقىر سانا" اتتى جاڭا ەڭگٸمەسٸن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
1
قارا سۋىقتان قالتىراپ, مەترونىڭ كٸرە بەرٸسٸندە گٷل ساتىپ, بٷكٸر كەمپٸر تۇر. گٷلدٸڭ بەرٸن ساتىپ الىپ, ونى سۋىقتان قورعاعىم كەلگەن. «ٶزٸمە ٶزٸم گٷل سىيلاپ, سەزٸمدەرٸمدٸ الداعىم كەلمەيدٸ. ٶز سەزٸمدەرٸمەن ويناعان ادامنىڭ ماحابباتتا جولى بولمايدى» دەپ گٷل ساتىپ الۋ تۋرالى ويىمنان اينىپ قالدىم.
كەمپٸردٸڭ قاسىندا ەلەم جۇلدىزدارىنىڭ بەينەسٸن ەسكە تٷسٸرەتٸن قۋىرشاق ساتىپ, ورتا جاستاعى ەتجەڭدٸ ەيەل وتىر. بايعۇس ەيەل سۋىقتان توڭعانى سونداي, كٷرتەشەسٸنٸڭ ٷلكەن قالتاسىنا قولىن تىعىپ, جىلىلىق ٸزدەيدٸ. بۇل ەيەلدٸڭ ٶمٸرٸندە جىلىلىق بولىپ پا ٶزٸ? ەگەر قۋىرشاعىن ساتىپ السام, وعان كٸشكەنتاي جىلىلىق سىيلار ەدٸم. «كٸشكەنتاي قىزىم جوق, قۋىرشاقتى نەسٸنە ساتىپ الام?» دەپ ول ويىمنان دا اينىپ قالدىم.
ەكٸ ەيەلدەن ون مەتر قاشىقتىقتا ەن ايتىپ تۇرعان زاعيپ قىزدىڭ قاسىنان ٶتكەندە قۇلاعىمدى ايادىم. تىم اششى, «باقىرعان باقا داۋىس» قۇلاعىمنىڭ پەردەسٸن جىرتاتىنداي وعان جاراتپاي قارادىم. ونى كٶرگەن سايىن «بايعۇس-اي, ادامدار ساعان ٶنەرٸڭ ٷشٸن ەمەس, مٷگەدەكتٸگٸڭ ٷشٸن اقشا تاستايدى, باقىرماشى» دەپ ايتقىم كەلٸپ, ٸركٸلٸپ قالام.
«مەن باقىتتى ەيەلمٸن» دەپ جىميىپ, ەن شىرقاپ تۇرعان سوقىر قىزدىڭ جاعىمسىز داۋسى بۇرىنعىداي بويىمدا تٸتٸركەنۋ سەزٸمٸن وياتقان جوق. قاسىنا بارىپ, ونىڭ تولىق دٶڭگەلەك بەتٸن, اجارىن بۇزىپ تۇرعان قۇسمۇرنىن, ەجٸمدٸ ماڭدايىن, بەيكٷنە كٶزدەرٸن زەرتتەپ, ٷنسٸز تىڭداپ تۇردىم. «ەگەر كٶزٸ كٶرگەندە ايناعا ەر قاراعان سايىن مۇرنىنا كٶڭٸلٸ تولماي, جىلار ەدٸ» دەپ ويلادىم.
– سٸز كٸمسٸز? – دەپ ول ٷركە سۇرادى.
– سٸزدٸڭ جانىڭىزدا بٸر تىنىشتىق بار ەكەن. ال مەن تٸرشٸلٸك تارازىسىن تارازىلاي الار ەمەسپٸن, – دەدٸم ونىڭ سۇراعىن جاۋاپسىز قالدىرىپ.
– قۇداي مەنٸڭ كٶزٸمدٸ الىپ, جانىمدى نۇرمەن بٶلەگەن, – دەدٸ ول جىلى جىميىپ.
ودان مۇنداي جاۋاپ كٷتپەگەندٸكتەن, قاپەلٸمدە اۋزىما سٶز تٷسپەدٸ. وسى سەتتە ونىڭ سٶزٸن راستاعانداي بەتٸ ەرەكشە نۇرلانىپ تۇر ەدٸ.
– ساۋ بولىڭىز, – دەدٸم.
– توقتاي تۇرىڭىزشى, – دەپ قولىمدى تاۋىپ الىپ, قاتتى قىستى. وڭ الاقانىمدى ەكٸ قولىمەن كەزەك-كەزەك ۇزاق سيپادى.
– تىم سەزٸمتال ادام ەكەنسٸز, بەرٸن دە جٷرەگٸڭٸزگە جاقىن قابىلدايسىز. ەگەر مەن سٸزدٸڭ ورنىڭىزدا بولسام, مىنا ەلەمدٸ كٶرە السام, ٶزٸمدٸ ەرەكشە باقىتتى سەزٸنەر ەدٸم, – دەپ جاي كٷرسٸندٸ.
– مەنٸڭ دە باسقا ادامنىڭ ٶمٸرٸمەن ٶمٸر سٷرگٸم كەلەتٸن كەزدەرٸم بولادى, – دەپ شىنىمدى ايتتىم.
– قاناعاتسىزدىق – بۇل ٶتە ٷلكەن كٷنە. سٸزدٸڭ كٶزٸڭٸز كٶرەدٸ عوي, – دەپ ورىس قىز ماعان شوشىنا قارادى. – سٸز كٶبەلەكتٸڭ گٷلگە قالاي قونعانىن, قۇستىڭ قاناتىن جايىپ ۇشقانىن كٶرە الاسىز. سٸز اپپاق ۇلپا قاردىڭ اسپاننان جەرگە قالاي قوناقتاپ جاتقانىن كٶرە الاسىز. مەن جاڭبىردىڭ استىندا جٷرسەم عانا, قار بەتٸمە كەلٸپ, قوناقتاسا عانا ونىڭ قالاي جاۋىپ جاتقانىن سەزەم. مەنٸڭ كٶزٸم ەشقاشان كٶرمەيتٸنٸن بٸلەم, بٸراق مەن مىنا ەلەمدٸ بٸر-اق رەت كٶرگٸم كەلەدٸ. قۇداي ماعان جانارىمنىڭ نۇرىن بٸر ساعاتقا سىيلاسا, ٶزٸمدٸ, ادامداردى, بالالاردىڭ كٷلكٸسٸن, تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىن, مەيٸرٸمنٸڭ بەينەسٸن, بەرٸن-بەرٸن كٶرەر ەدٸم.
– مەيٸرٸمنٸڭ بەينەسٸن دەيسٸز بە? – دەپ مەن ودان تاڭدانا سۇرادىم.
– يە, مەيٸرٸمنٸڭ بەينەسٸن كٶرەر ەدٸم, – دەدٸ ول ەرەكشە سەنٸمدٸ داۋىسپەن. – ماعان ىلعي بٸر ەيەل كەلٸپ, مەيٸرلەنٸپ, ساداقا بەرەدٸ. ونىڭ جالعىز ۇلى مٷگەدەك ەكەن. ماعان قايىرىمدىلىق جاساپ, جاراتقاننان ٶز بالاسىنا دەنساۋلىق سۇرايدى. سول مەيٸرٸمدٸ ەيەلدٸڭ بەينەسٸن كٶرگٸم كەلەدٸ, – دەدٸ ول.
– سٸزدٸڭ جٷزٸڭٸز سونداي جىلى, مەيٸرٸمدٸ, – دەدٸم.
– راس پا? – دەپ ول ۇيالا كٷلٸمسٸرەدٸ. – تاعدىرىم جىميىپ قاراماسا دا, مەن ٶمٸرگە كٷلٸپ قاراعىم كەلەدٸ. ٶمٸردەن مەن تابۋ ٷشٸن دە, ٶمٸردٸ سٷيەم. كٷن سايىن ٶزٸمنەن ارتىلعان تاماقتى كٶرشٸ كەمپٸرگە اپارىپ بەرەم. ول كٶشەگە شىعىپ, قايىر تٸلەۋگە دە جارامايدى. تٶرت جىلدان بەرٸ تٶسەك تارتىپ جاتىر, – دەپ كٶرشٸسٸنٸڭ كەزٸندە ٶزٸنە كٶپ كٶمەگٸ تيگەنٸن ايتىپ جاتقاندا ەسٸمە وعان ساداقا بەرمەگەنٸم تٷستٸ.
بٷكٸل عالامنىڭ سۇراقتارىنا سول عانا جاۋاپ بەرە الاتىنداي ٷمٸتپەن:
– جانى مۇڭعا جاقىن ادام ٶمٸردەن مەن تابۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸ كەرەك? – دەپ سۇرادىم.
– ون ەكٸ مٷشەسٸ ساۋ ادامداردىڭ ٶمٸردٸ سٷيمەۋگە ەش قاقىسى جوق! – دەدٸ ول قاباعىن تٷيٸپ.
– كٶكتەم بولسا دا – كٶكتەمنٸڭ يسٸن سەزبەيتٸن, جاز بولسا دا – جادىرامايتىن, قىس بولسا دا – قاردىڭ اقتىعىن كٶرمەيتٸن, كٷز بولسا دا – كٷزدٸڭ سۇلۋلىعىن جٷرەك كٶزٸنەن ٶتكٸزە المايتىن قانشاما جٷرەگٸ سوقىر ادام بار. ولاردىڭ تەنٸ – cاۋ, بٸراق جانى – مٷگەدەك, – دەدٸم جىلاعىم كەلٸپ.
– انالىق سەزٸم عانا ەيەلدٸ قۇتقارادى. سەبيدٸڭ يسٸن قاتتى ساعىندىم, – دەدٸ ول اۋانى قۇشىرلانا يٸسكەپ. – انا بولعىم كەلەدٸ. سەبيٸمدٸ كٶرە الماسام دا, ونىڭ مەنٸ كٶرەتٸنٸن ويلاسام, جانىم ەرەكشە قۋانىشقا بٶلەنەدٸ, – دەپ قييالعا شومدى.
«مٷگەدەك بولا تۇرا, ول دا انا بولعىسى كەلەدٸ».
ول مەنٸڭ ويىمدى وقىپ قويعانداي: – بالام – مەنٸڭ قوس جانارىم بولادى, – دەدٸ.
– ەيەل بالانى ٶزٸ ٷشٸن, ٶزٸنٸڭ «مەندٸگٸن» قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن تۋماۋى كەرەك. ٶزٸن-ٶزٸ قۇتقارۋ ٷشٸن دٷنيەگە بالا ەكەلەتٸن ەيەلدەردٸ تٷسٸنبەيمٸن, – دەدٸم دٶرەكٸ ٷن قاتىپ.
ول سٶزٸمدٸ جاراتپاعانىن كٶرسەتٸپ, قاباعىن تٷيدٸ.
– بالام اناسى سەكٸلدٸ ٶمٸردٸ شەكسٸز جاقسى كٶرەتٸنٸنە كٷمەنٸم جوق. ول ەر اتقان تاڭ مەن ەر باتقان كٷنگە قاراپ, جاراتقانعا العىس ايتىپ, دۇعا وقيتىن بولادى, – دەدٸ سەنٸمدٸ داۋىسپەن.
«بالاڭنىڭ كٶزٸ كٶرمەيدٸ دەپ قورىقپايسىڭ با?» دەپ سۇراۋعا وقتالدىم دا, ونىڭ جٷزٸنەن قۋانىشتىڭ سەۋلەسٸن كٶرٸپ, ٸركٸلٸپ قالدىم.
جاۋراعانىمدى سىلتاۋراتىپ, مەن ونىمەن اسىعىس قوشتاستىم. دالا قاراڭعىلىق قۇشاعىنا سٸڭٸپ بارا جاتتى. ٶزٸم تۇراتىن جاتاقحاناعا قاراي جاياۋ بەتتەدٸم. الدىمدا جارالانعان اياعىن باسا الماي, قاردى قىزىل قانعا بوياپ, قارا يت كەتٸپ بارادى. يت مەنەن ۇزاپ تا كەتپەدٸ, قالىپ تا كەتپەدٸ. اندا-ساندا ارتىنا بۇرىلىپ قاراپ قويادى.
– كەشٸر, سەن تٷگٸلٸ, ٶزٸمدٸ دە تٷسٸنە المايمىن, – دەدٸم يت مەنٸڭ سٶزٸمدٸ تٷسٸنەتٸندەي كٷرسٸنٸپ.
2
ٸشٸپ وتىرعان شايىما تاراقان تٷسٸپ كەتتٸ. ىزالانعانىم سونداي قۇربىم كٸنەلٸدەي شايدى بەتٸنە شاشىپ جٸبەرگٸم كەلدٸ. «سالاقسىڭ! بٶلمەنٸ ەشقاشان جينامايسىڭ» دەپ ايقاي سالدىم. ول مۇرنىنىڭ استىنان «بۇل جاتاقحانادا تاراقان قاپتاعانىنا بٸر جىلدان استى. ەدەندٸ كٷنٸنە ٷش مەزگٸل جۋساڭ دا, ولاردان قۇتىلا المايسىڭ» دەپ مٸڭگٸرلەدٸ. «جٷيكەنٸ تىنىشتاندىرادى» دەپ جارناماسى جاقسى جاسالعان «تسيكورييدٸڭ» ٷش قاسىعىن كەسەگە سالىپ, ٸشە باستاپ ەدٸم, دەنەم تٸتٸركەنٸپ كەتتٸ. تٸلٸمە جابىسقان تاراقاننىڭ ٶلٸ بالاسى ەدٸ. «بۇلاي كەدەيشٸلٸكتە ٶمٸر سٷرگەنشە, ٶلٸپ قالعانىم جاقسى ەدٸ» دەپ بار داۋسىممەن ايقاي سالدىم.
ول: – جۇرتتار شايان مەن قۇرباقانى دا جەيدٸ عوي. ونىڭ قاسىندا كٸشكەنتاي تاراقاندى جۇتا سالعاننان ٶلٸپ قالمايسىڭ, – دەپ كەلەمەجدەدٸ.
ٶزٸن-ٶزٸ, شىن مەنٸندە, سىيلاي بٸلەتٸن, جاقسى ٶمٸر ٷشٸن كٷرەسە بٸلەتٸن جٸگەرلٸ ادام ٷش كٷن تۇرمايتىن بٸزدٸڭ قالاداعى كٸشكەنتاي بٶلمەمٸز تىم جۇپىنى. تەرەزەنٸ اشساق, ەر جەرٸنەن جىرتىلىپ, اجىراعان قوڭىر تٷس قاعازدار جەلبٸرەيدٸ. «كٸم بولسا دا, مىنا تٷس قاعازدى تالعامسىز ادام تاڭداعان» دەپ كٷڭكٸلدەگەنٸمٸزبەن, ونسىز دا كٶڭٸلسٸز ٶمٸرٸمٸزدٸ ونان سايىن كٶلەگەيلەپ تاستاعان بٶلمەنٸ اقتاپ, سىرلاۋ ەشقايسىمىزدىڭ ويىمىزعا كٸرٸپ شىقپادى. «باسقا پەتەرگە كٶشەم». ەكەۋمٸز دە سولاي ويلادىق. بٸراق بٸز كٶشپەي, سول ەسكٸ جاتاقحانادا تۇراقتاپ قالدىق.
كەيدە تاراقانداردىڭ تٶسەگٸمدە, بەتٸمدە جٷگٸرٸپ جٷرەتٸنٸن كٶتەرە الماي, جٷيكەم شەكتەن تىس قوزىپ, تٷننٸڭ بٸر ۋاعىندا تۇرىپ الىپ, ولاردى ٶرشەلەنە ٶلتٸرەتٸنٸم بار.
ايزا: – جاۋىزسىڭ! ولار دا اللا جاراتقان تٸرشٸلٸك يەلەرٸ. ولاردىڭ دا ٶمٸر سٷرۋگە قۇقى بار, – دەپ ۇرسادى.
– تىم اقىلدى ەكەنسٸڭ. وندا ولارعا تٷسٸندٸر, جەپ وتىرعان تاماعىم مەن ٸشٸپ وتىرعان شايىما تٷسٸپ, مەنٸڭ جٷيكەممەن ويناماسىن.
– سەندە شيزوفرەنييانىڭ بەلگٸلەرٸ بار. جٷيكە اۋرۋلارىن ەمدەيتٸن اۋرۋحاناعا جاتقىڭ كەلمەي مە? ەرتەڭ اپارىپ تاستايىن, – دەدٸ ول مىسقىلداپ. – جاتاقحاناعا اي سايىن اقشا تٶلەمەيسٸڭ, ٷش مەزگٸل تەگٸن تاماق, ەرٸ وندا تاراقان دا جوق, كەرەمەت قوي, تٸپتٸ, دەمالىس ورنى دەرسٸڭ, ويلانىپ كٶر, – دەپ ەجۋالاپ كٷلدٸ.
– سەندە دە جٷيكە اۋرۋلارىنىڭ بەلگٸلەرٸ بار. ەكەۋمٸز بٸرگە ەمدەلەيٸك, –دەدٸم جاراتپاي.
– جوق, مەنٸڭ جٷيكەم ساپ-ساۋ, تەك سوڭعى كەزدە قاتتى شارشادىم, بٸراز دەمالسام, ٶزٸمە كەلەم, – دەدٸ ول شارشاعان داۋىسپەن. – ال ساعان «پسٸحبەلنٸساعا» جاتام دەسەڭ, كٶمەكتەسەم, – دەپ مازاقتاپ, قۇددى بٸر تاۋىپ سٶيلەگەندەي ٶز سٶزٸنە ٶزٸ مەز بولىپ, كٷلٸپ الدى.
مەن ونىڭ كٷلكٸسٸنٸڭ استارىندا مۇڭ جاسىرىنىپ تۇراتىنىن بٸلەم. سوسىن ول جٶنسٸز قالجىڭداسا دا, رەنجٸمەۋگە تىرىسام. ول ەكەسٸ مەن اناسىنىڭ اجىراسىپ كەتكەنٸن, قازٸر ەكەۋٸنٸڭ دە ٶز وتباسى بار ەكەنٸن, ەكەسٸنٸڭ ەشقاشان ٶزٸن ٸزدەمەگەنٸن, ٶگەي ەكەسٸنٸڭ جەك كٶرۋ سەزٸمٸن سەزٸنٸپ ٶسكەنٸن جاسىرعان ەمەس. ەكەم مەن انام كەزەك-كەزەك تەلەفون شالىپ جاتسا, «جۇرتتىڭ ەكە-شەشەسٸ قىزدارىن ٸزدەيدٸ, ال مەن ەشكٸمگە كەرەك ەمەسپٸن» دەپ بۇرقىلداپ, سٶيلەپ قالاتىنى بار. ٶزٸ شەشەسٸنە ٶتە سيرەك تەلەفون شالادى. بٸراق ەكەۋٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸ ىلعي دا ۇرىسپەن باستالىپ, ۇرىسپەن اياقتالادى.
– ايزا, مەترونىڭ قاسىندا قايىر سۇراپ تۇراتىن سوقىر قىزدى بٸلەسٸڭ عوي. بٷگٸن سول قىزبەن ۇزاق سٶيلەستٸم, – دەدٸم.
– باقىتسىز بايعۇسپەن سٶيلەسٸپ, ٶزٸڭدٸ بٸر سەت باقىتتى سەزٸنٸپ, جەڭٸلدەپ قالدىڭ با? – دەپ كەكەتە كٷلدٸ.
– ەيتەۋٸر سەن-اق كەكەتٸپ, مۇقاتقانعا شەبەرسٸڭ, – دەدٸم جاراتپاي.
– مەنٸ سەبيرانى ساعىنىپ, ٸزدەيدٸ دەيسٸڭ بە? ٶزٸم جارىماي جٷرٸپ, وعان جيٸ سىيلىق جاساۋىمنىڭ سەبەبٸ: قايىرىمدىلىق كٶرسەتٸپ, قۇدايدان شاراپات كٷتۋ ەمەس, مٷگەدەك قىزدىڭ ٶمٸرگە دەگەن قۇشتارلىعىن زەرتتەۋ, بٸر تىنىش تاپپايتىن جانىمنىڭ قاناعاتسىزدىعىن تۇنشىقتىرۋ. بۇل – باسقانىڭ قايعىسىنان باقىت ٸزدەۋ ەمەس, ٶزٸڭدەگٸ باردى باعالاپ, تەۋبەگە كەلۋ, – دەدٸ ايزا.
– قۇداي مٷگەدەك, قارٸپ-قاسٸرلەردٸ ساۋ, بٸراق رۋحاني ادامدار كٷش-قۋات, ەنەرگييا السىن دەپ جاراتقان دەمەكسٸڭ بە? ەگەر سولاي بولسا, بۇل قانشالىقتى ەدٸلەتتٸ? – دەپ وعان دا, ٶزٸمە دە سۇراق قويدىم.
– ەڭسەمدٸ اۋىر مۇڭ باسقاندا اۋرۋ, مٷگەدەك جاندارعا قاراپ تا, تەۋبەمە كەلٸپ, شٷكٸرشٸلٸك ەتە المايمىن. مەيٸرٸمگە قانىپ ٶسكەن بالالار مىنا ەلەمگە ماحابباتپەن قارايدى. ولار ٶمٸر سٷرۋ ەرەجەسٸن بٸلەدٸ. انا مەن ەكە مەيٸرٸمٸنە بٶلەنبەگەن بالالار قوعامنان ٶزٸن-ٶزٸ شەتتەتٸپ, تۇيىقتالىپ, بۇيىعى ٶمٸر سٷرەدٸ, – دەدٸ ول.
– ال سەن ٶمٸردەن ٶز ٷلەسٸڭدٸ الۋ ٷشٸن ٶز ەرەجەڭمەن وينا! «بالا كەزدە بالالىق شاعىم بولمادى» دەپ بٷكٸل ٶمٸرٸڭدٸ سارى ۋايىممەن, جىلاۋمەن ٶتكٸزبەكسٸڭ بە? – دەدٸم مەن ودان قاتتى شارشاعانىمدى جاسىرماي.
– ٶمٸر دەگەنٸمٸز – ەرەجەسٸز كٷرەس پە سوندا? – دەپ مىرس ەتتٸ.
– ٶمٸر دەگەنٸمٸز – «بار» مەن «جوقتىڭ» اراسىنداعى بالانستى ساقتاۋ, – دەدٸم مەن ەدەتتەگٸ جاۋابىمدى قايتالاپ.
ول: – ەرتەڭ سەبيراعا كيمەيتٸن كيٸمدەرٸمدٸ اپارىپ بەرەمٸن. باراسىڭ با? – دەپ بەتٸمە سۇراۋلى جٷزبەن قارادى.
بٸز كٷلكٸسٸنٸڭ استارىندا مۇڭ جاسىرىنىپ تۇرسا دا, بٸزدٸ كٷلە الاتىنىنا سەندٸرە الاتىن قىزعا بٸرگە بارۋعا كەلٸستٸك.
3
بٸر اياعى بٸر اياعىنان قىسقا, دەنەسٸنٸڭ «ەگٸز مٷشەسٸ» تەڭەسە الماي, بٸر جاعىنا قيسالاڭداپ كەلە جاتقان سەبيرانىڭ قاراسى كٶرٸندٸ.
ايزا: – ەگەر قۇداي وعان بايلىق بەرگەندە اياعىنا وتا جاساتار ما ەدٸ? مٷگەدەك قانا ەمەس, بايعۇس كەدەي عوي, – دەدٸ وعان اياي قاراپ.
بەسٸنشٸ قاباتقا جاياۋ كٶتەرٸلدٸك.
– شارشادىڭدار ما? – دەپ سەبيرا كٸنەلٸ ادامداي جىميدى.
اشىلعان ەسٸكپەن بٸرگە مۇرنىمدى قولاڭسا يٸس پەن شۋاش يسٸ جەلپٸپ ٶتتٸ.
ادامنىڭ بەتٸنەن جازۋ وقىپ ٷيرەنگەن ول: – كٶرشٸلەرٸمنٸڭ بەرٸ قارا جۇمىس ٸستەيدٸ. تاڭ اتقاندا كەتٸپ, ٷيگە كٷن باتقاندا كەلەدٸ. قاتتى شارشاعاندارى سونداي, كەيدە تٸپتٸ جۋىنۋعا دا شاماسى كەلمەيدٸ. ەكٸ جەردە ەدەن جۋىپ جٷرسەم دە, ولارعا قاراعاندا مەنٸڭ دەمالۋعا ۋاقىتىم بار, – دەدٸ ازداپ ماقتانىش ارالاسقان سەزٸممەن.
جاعىمسىز يٸستەن تىجىرىنىپ وتىرسام دا, ىستىق شاي ٸشكٸم كەلدٸ.
داستارحان جايىپ جاتىپ سەبيرا: – كەشە جالاقىمدى الىپ, ٷيگە اقشا سالدىم, – دەدٸ ەستٸلەر-ەستٸلمەس.
بٸز «قىزدار, داستارحانىم جۇپىنى بولسا, كەشٸرٸڭدەر» دەگەن ويدى ايتپاي تٷسٸندٸك.
سەبيرا كٶرشٸ بٶلمەگە كەتكەندە ايزا:
– اۋرۋ قىزىنىڭ اي سايىن سالعان اقشاسىن جەپ جاتقان ەكە-شەشەسٸندە ۇيات جوق ەكەن, – دەپ سىبىر ەتتٸ.
سەبيرانىڭ جاسى جيىرما سەگٸزدە بولعانىمەن, اۋرۋدان ازاپ شەككەن تٷرٸ ٶز جاسىنان ەلدەقايدا ٷلكەن كٶرٸنەدٸ. اقشاسىن اياي ما, ەلدە سىرتقى كەلبەتٸنە مەن بەرمەي مە, اق شاشىن جاسىرىپ, بوياعانىن كٶرمەپپٸن.
– ايزادان ەستٸگەن شىعارسىڭ, جازدا تۇرمىسقا شىعام, – دەدٸ كٶزٸندە قۋانىش نۇرى ويناعان سەبيرا.
«مٷگەدەك بولسا دا, بۇل دا ٶمٸرگە قۇشتار. «تۇرمىسقا شىعام» دەۋ – بۇل ايتاتىن سٶز بە ەدٸ?».
– سەبيرا, قانشا بالاڭ بولعانىن قالايسىڭ, – دەدٸم جامان ويىمدى جاسىرعىم كەلٸپ, جانتالاسىپ.
كٶزٸندە قۋانىش پەن ٷمٸت وتى قاتار ويناعان سەبيرا:
– «كٶپ بالام بولسا» دەپ ارماندايمىن, – دەدٸ كٷلٸمسٸرەپ.
ايزا ەڭگٸمەگە ارالاسپاي, ٶز ويىمەن ارپالىسىپ ٷنسٸز وتىر.
سەبيرا نان تۋراپ جاتىپ بٸز ەكەلگەن ەكٸ سٶمكەگە كٶز قيىعىن جيٸ تاستاپ قويادى. مەن سٶمكەدەن ٶزٸم بۇرىن كيگەن, ساتىپ السام دا, كەيٸننەن جاراتپاي, بٸردە-بٸر رەت كيمەگەن كيٸمدەردٸ بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸن شىعارا باستادىم.
– جٷز دوللارعا العان مىنا كٶيلەكتٸ بٸردە-بٸر رەت كيگەن ەمەسپٸن, – دەدٸم.
بۇل كٷلگٸن تٷس كٶيلەكتٸ وسىدان ٷش جىل بۇرىن جەتٸ مىڭ تەڭگەگە ساتىپ العام. كەيٸننەن جاراسپايتىنىن سەزدٸم دە, ساتقىم كەلٸپ ەرەكەتتەنگەنٸممەن, مەنەن ساۋداگەر شىقپادى. ٷش جىل بويى ەسكٸ شكافتىڭ بٸر بۇرىشىندا جاتىپ, توزا باستاعان كٶيلەكتٸڭ كٶز الدىمدا قادٸرٸ ارتىپ كەتتٸ دە, ٶزٸنٸڭ ٶتٸرٸك باعاسىن قويىپ بەردٸ.
ايزاعا سەبيرانىڭ قۋانىشتى سەتتەرٸن سىرتتاي باقىلاپ وتىرۋ ۇنايتىنىن سەزدٸم دە, سٶمكەدەن كيٸمدەردٸ بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸن شىعارا باستادىم.
سەبيرانىڭ شاتتانىپ تۇرعان جٷزٸنە كٸربٸڭ تٷسكەندە ونى رەنجٸتٸپ الدىم با دەپ, كٸبٸرتٸكتەدٸم. ول ٶزٸن كٸنەلٸ ادامداي قيپاقتاپ, «جاراتقان يەم, تەڭٸرٸم, دٷنيەقوڭىزدىعىمدى, كٶرسەقىزارلىعىمدى كەشە گٶر» دەپ كٷبٸرلەدٸ.
وسى كەزدە ٷنسٸز وتىرعان ايزاعا تٸل بٸتتٸ:
– سەبيرا, تاعدىرىڭ سەنٸ سىناپ, قيناسا دا, قۇدايدان الىستاماعانىڭا تاڭعالام. قۇداي سەنٸ ۇمىتسا دا, سەن ونى ەشقاشان ۇمىتپادىڭ. مەن تٸپتٸ كەيدە قۇدايدىڭ بار ەكەنٸنە كٷمەندانام.
– ولاي دەمە, ولاي دەمەشٸ. قۇداي سەنٸ جاقسى كٶرەدٸ, – دەدٸ سەبيرا. سوسىن: – قۇداي بەرٸمٸزدٸ جاقسى كٶرەدٸ, – دەپ قوسىپ قويدى.
– كٷمەنٸم بار, – دەدٸ ايزا قاسارىسىپ.
سەبيرا: – كٷپٸرلٸك ەتپە!– دەپ ەجٸمدٸ ماڭدايىن جيىرىپ, قاباعىن تٷيدٸ. – مەن اقشام نامازىن وقىپ الايىن, – دەپ ورنىنان جەڭٸل كٶتەرٸلدٸ.
ايزا: – سەن ناماز وقىماساڭ دا, جەنناتقا باراسىڭ, ەگەر جەننات شىنىمەن بار بولسا... – دەدٸ.
سەبيرا بۇل جولى قاتتى اشۋلاندى.
ايزاعا جاراتپاي قاراپ: – كٷپٸر سٶيلەپ, شايتاننىڭ ىقپالىنا تٷسۋگە بولمايدى! – دەدٸ قاتقىل داۋىسپەن.
قىزبا مٸنەزدٸ ايزا سەبيرانى رەنجٸتٸپ قويا ما دەپ ۋايىمداسام دا, ەڭگٸمە اۋانىن ٶزگەرتۋگە ەش ىقىلاسىم سوقپادى.
ەپ-سەتتە جٷزٸن مۇڭ شالعان ايزا: – ەڭ العاش رەت سەگٸز جاسىمدا قۇدايدان ەكەم مەن شەشەمدٸ اجىراستىرماۋىن جىلاپ سۇرادىم. قۇداي مەنٸ ەستٸمەدٸ. قۇداي ودان كەيٸن دە مەنٸڭ داۋسىمدى ەستٸگەن ەمەس. ٶگەي ەكەم شاپالاقپەن جاعىمنان تارتىپ-تارتىپ جٸبەرگەندە شەشەم شىرىلداپ, مەنٸ قورعاۋدىڭ ورنىنا «سەن ٷشٸن ارامىز سۋىپ بارادى» دەپ رەنجٸدٸ. سول كٷنٸ كەرٸ ەمەن اعاشىنىڭ تٷبٸندە جىلاپ وتىرىپ, ەكٸ قاناتتى پەرٸشتەلەردٸ كٷتتٸم. ولار مەنٸ ٶزدەرٸمەن بٸرگە اسپان جاققا الىپ كەتەدٸ دەپ سەندٸم. كٷتكەن پەرٸشتەلەرٸم كەلمەي, شارشاپ, اعاش تٷبٸندە ۇيىقتاپ قالىپپىن. ٶرٸستەن كەلمەگەن سيىرىن ٸزدەپ شىققان سەنييا ەجەي مەنٸ جەتەكتەپ ٷيگە ەرتٸپ كەلدٸ. سەنييا ەجەيدٸڭ مامامدى قاتتى ۇرىسقانى, انام قيپاقتاپ, «ٶزٸ دە قىرسىق» دەپ ماعان مٸنەزدەمە بەرٸپ جاتقانى ەمٸس-ەمٸس ەسٸمدە.
دالادا ٶسكەن جابايى گٷل ٷستٸن تاس باسسا دا, ٶلەرمەندەنٸپ, قىلتيىپ, ٶسٸپ شىعادى. و باستاعى تابيعاتى گٷل بولسا دا, گٷل اشىپ, اينالاسىنا ەستەتيكالىق سۇلۋلىق سىيلاي المايدى. اتا-اناسىنىڭ ماحابباتىنا بٶلەنٸپ ٶسپەگەن بالالار ەسەيگەندە سول جابايى گٷلگە ۇقسايدى.
ٶمٸرٸمنٸڭ ەڭ سەتسٸز كەزەڭدەرٸندە ادام جانىنىڭ جالعىزدىعىن سەزٸندٸم. جانىم اۋىرىپ وتىرىپ, ادام جانىنىڭ ٶزٸنەن باسقا ەشكٸمگە قىمبات ەمەسٸن تٷسٸندٸم, – دەدٸ جانارى جاساۋراپ.
– جان – اللانىڭ اماناتى. جانىمدى رۋحپەن نۇرلاندىرعىم كەلەدٸ, – دەپ سەبيرا بٸزگە مەيٸرلەنە قارادى.
ايزا سەبيرانى ەستٸمەگەندەي ەڭگٸمەسٸن جالعادى: – قۇداي سىناق جٸبەرگەن سايىن جاساعان كٷنەلارىمدى ەسٸمە الىپ, كەشٸرٸم سۇراپ, قۇدايعا جاقىنداۋدىڭ ورنىنا, كەرٸسٸنشە, بەرٸنەن شارشاپ, تٷڭٸلٸپ, مەن ودان الىستاي تٷسەم. قۇدايدان الىستاعان سايىن ٶمٸرٸم كٷردەلەنٸپ, ٶزگە تٷگٸلٸ, ٶزٸمدٸ ٶزٸم تانۋدان قالاتىنىمدى بٸلەم, – دەپ كٷرسٸندٸ
– قۇدايدى الىستان ەمەس, ٶز جٷرەگٸڭنەن ٸزدە! قۇداي بٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸزدە! – دەدٸ سەبيرا ەرەكشە سەنٸمدٸ داۋىسپەن.
– جيىرما ەكٸ جاسىمدا ٶمٸردٸڭ مەنٸن ٶزٸم عاشىق بولعان جٸگٸتپەن عانا بايلانىستىردىم. ونسىز ٶزٸمدٸ تٸرٸ ٶلٸكتەي سەزٸندٸم. كەيٸن مەن ونى ۇمىتىپ كەتتٸم. قۇدايسىز ٶمٸر سٷرە المايتىنداي ٶمٸر سٷرگٸم كەلسە دە, سٷرە الار ەمەسپٸن. بٸر ادامسىز ٶمٸر سٷرۋدٸڭ قانشالىقتى ازاپ ەكەنٸن باستان كەشسەم دە, قۇدايدان الىس ٶمٸر سٷرۋدٸڭ قاسٸرەت ەكەنٸن پايىمداي الار ەمەسپٸن. بٸر كەزدە نامازعا دا جىعىلدىم. بٸراق مەنٸڭ ناماز وقۋىمنىڭ گيمناستيكا جاساۋدان ەش ايىرماشىلىعى بولمادى, – دەدٸ ايزا ٶزٸن كٸنەلاعان داۋىسپەن.
– ەگەر قالاساڭ, اقشام نامازىن بٸرگە وقيىق, – دەدٸ سەبيرا.
ايزا سەبيرانىڭ سٶزٸن ەستٸمەگەندەي, جاۋاپ قاتپادى.
– سەتسٸزدٸك – جامان ويىمنىڭ كٶرٸنٸسٸ بولسا دا, «قۇداي مەنٸ ازاپتايتىنداي ساعان نە جازدىم?» دەپ شاعىمدانام. مەن ٶزٸمدٸ جاراتقان قۇدٸرەتتەن باسقا ەشكٸمگە شاعىمدانا المايمىن. دەمەك, مەن ونى تابۋىم دا مٷمكٸن عوي, – دەپ ايزا سەبيراعا ٷمٸتتەنە قارادى.
– ايزا, سەن ٶزٸڭنٸڭ قانشالىقتى باقىتتى ەكەنٸڭدٸ بٸلمەيتٸنٸڭ سەكٸلدٸ, قۇدايعا قانشالىقتى جاقىن ەكەنٸڭدٸ دە بٸلمەيسٸڭ, – دەپ سەبيرا ايزانى جانارىمەن ەركەلەتتٸ.
– سەن دە ايتاسىڭ-اۋ, سەبيراش. باقىتتى ادام ٶمٸردٸ شەكسٸز سٷيە بٸلۋٸ كەرەك قوي. مەن باقىتتى بولىپ تۋعاندارعا قىزىقپايمىن. باقىتتى ادامدار ٶزدەرٸ ٶلەردەي سٷيەتٸن ٶمٸردٸڭ ەرەجەلەرٸنە باعىنۋدى عانا بٸلەدٸ. ولاردىڭ بار قۇپيياسى – سول عانا. ٶمٸردە جولى بولماي جٷرٸپ, بٸر كٷنٸ التىن بالىق ۇستاپ الاتىنداردى قىزعانام. ٶمٸردە جولى بولماعان ادامدار بٸرٸن-بٸرٸ ازاپتاپ, قيناپ, ادرەنالين الادى. ولارعا ٶزٸن باقىتتى سەزٸنەتٸن ادامداردىڭ كٶزقاراسى قىزىق ەمەس, – دەگەن ايزا «مەنٸ تىڭداپ وتىرسىڭدار ما?» دەگەندەي بٸزگە سۇراۋلى جٷزبەن قارادى .
– سەنٸ ەشقاشان تٷسٸنە المايتىن شىعارمىن, – دەپ بالاداي كٷلٸمسٸرەگەن سەبيرا ناماز وقۋ ٷشٸن كەلەسٸ بٶلمەگە كەتتٸ.
– سەنٸڭ بولمىسىڭدى تٷسٸنە الماي بايعۇس قىز ەبدەن شارشادى. سەنٸڭ بولمىسىڭدى تٷسٸنۋدەن «مىڭجىلدىق ەسەپتٸ» شەشۋ جەڭٸل سەكٸلدٸ, – دەپ كٷلدٸم.
– سەبيرا قۇدايدى تانىماي, بٸلمەي سٷيەدٸ. ونىڭ جانى قازٸردٸڭ ٶزٸندە رۋحپەن نۇرلانىپ تۇر. ەكەۋمٸز ونى سول ٷشٸن ٸزدەيمٸز. قۇداي مەن ادامنىڭ اراسىنداعى ماحابباتتا ساۋدا بولماۋى تيٸس. بٸز ەكەۋمٸز قۇدايعا دەگەن سەنٸمٸمٸزدٸڭ ٶتەۋٸنە بٸردەڭە كٷتەمٸز. جانىمىزدىڭ شارق ۇرىپ, تىنىشتىق تاپپاۋىنىڭ سەبەبٸ سوندا بولسا كەرەك, – دەدٸ ول ەدەتتەگٸدەي مەڭگٸلٸك ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەپ.
ەكەۋمٸز تەرەزەنٸ ۇرعىلاپ جاتقان نٶسەر جاڭبىردان كٶز الماي, بٸر-بٸرٸمٸزگە بٸرنەشە رەت قويعان, بۇدان كەيٸن دە قوياتىن, تالاي رەت تاڭعا دەيٸن ۇيىقتاماي تالقىلاعان مەڭگٸلٸك سۇراقتاردىڭ بٸر پاراسىنا ٷنسٸز جاۋاپ ٸزدەدٸك.
«قۇداي مەنٸڭ جٷرەگٸمدە!» دەپ ٸشٸمنەن قانشا قايتالاسام دا, ويىم شاشىراپ, جيناقتالا المادىم. قۇدايمەن قارىم-قاتىناسىن ەشقاشان جاسىرمايتىن ايزادان ەمەس, ٶزٸمدٸ ٶزٸمنەن جاسىراتىن «ٶزٸمنەن» قورىقتىم...
اياگٷل مانتاي,
ۇلت پورتالى
