اياگٷل مانتاي ەسٸمٸ ۇلت پورتالى وقىرماندارىنا جاقسى تانىس. ونىڭ بۇعان دەيٸن "بٶتەن", "سوقىر سانا" اتتى ەش جەردە جارييالانباعان ەڭگٸمەلەرٸ سايتىمىزدا جارىق كٶرگەن-تٸن. بٷگٸن جازۋشىنىڭ "قارعىس" اتتى جاڭا ەڭگٸمەسٸن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
قارعىس
سول جىلى مەسكەۋگە اسپيرانتۋراعا تٷسۋگە دايىندالىپ, قۇجاتىمدى تاپسىرىپ, ۋاقىتشا حوستەلدٸ پانالادىم. جارتىلاي كەرٸس, جارتىلاي ورىس الەكساندرا ەسٸمدٸ قىزبەن بٸر بٶلمەدە تۇردىم. ول كٷن سايىن جۇمىسقا تاڭەرتەڭ ەرتە كەتٸپ, كەش كەلەتٸن, مەن دە كٷن سايىن كٸتاپحاناعا بارىپ, ەمتيحانعا دايىندالدىم. الەكساندرا جۇمىستان كەش كەلٸپ, ەرتە ۇيىقتاپ قالاتىن. بٸرگە تۇرىپ جاتقانىمىزعا بٸر جەتٸ ٶتسە دە, شاي ٸشٸپ, ەڭگٸمەلەسكەن ەمەسپٸز.
سەنبٸ كٷنٸ كەشكٸسٸن الەكساندرا:
– ايا, ەرتەڭ كٸتاپحاناعا بارمايسىڭ با?– دەپ سۇرادى.
مەنٸڭ جاۋابىمدى كٷتپەستەن:
– ەرتەڭ مەنٸمەن ورمانعا بارعىڭ كەلمەي مە? – دەدٸ.
ەتجەڭدٸ, باياۋ قوزعالاتىن الەكساندرانىڭ سالماقتى, سابىرلى مٸنەزٸ ۇنايتىن. ونىڭ بۇل ۇسىنىسىن قۋانا قابىلدادىم.
مەسكەۋدە كٷن ىستىق ەدٸ. ساياباقتاعى سۋبۇرقاقتىڭ قاسىندا از ايالداپ, ورمانعا قاراي ٶتتٸك. ورماندا سەرۋەندەپ جٷرگەن ادام كٶپ ەكەن.
– توعاننىڭ جاعاسىندا وتىرايىقشى, – دەپ الەكساندرا ٷيدەن الىپ شىققان كٸشكەنتاي ودەيالدى جەرگە تٶسەدٸ.
توعاندا ەركەلەي جٷزٸپ جٷرگەن ٷيرەكتەرگە ەكەۋمٸز نان بەرٸپ, ولاردىڭ ەرەكەتٸن باقىلاپ, ٷنسٸز وتىردىق. مٸنەزٸ تۇيىق الەكساندرامەن نە جايلى سٶيلەسۋگە بولاتىنىن, ونىڭ جانىنا قانداي تاقىرىپ جاقىن ەكەنٸن ويلادىم.
– ايا, سەن تاعدىر دەگەنگە سەنەسٸڭ بە? جالپى تاعدىردى ٶزگەرتۋگە بولا ما? –دەپ ٷنسٸزدٸكتٸ الەكساندرا بۇزدى.
ماعان دەكارتتىڭ «تاعدىردى ەمەس, ٶزٸن-ٶزٸ جەڭۋگە تالپىنۋ كەرەك» دەگەن تانىمى جاقىن. الەكساندرا سۇراق قويعان كەزدە ەسٸمە ەكٸ قولى جوق بالا تٷستٸ.
– بۇرىن الماتىدا تۇرعان كەزٸمدە ەكٸ قولى جوق بالانى قاتتى ايايتىنمىن. ٶزٸن بٸر-ەكٸ رەت ٶزٸم تۇراتىن كٶشەدەن كٶرگەم. سول بالانى ەسٸمە الاتىنمىن دا, جىلاي بەرەتٸنمٸن. كەيٸن بۇل ونىڭ تاعدىرى ەكەنٸن, ٶمٸرمەن كٷرەسٸپ جٷرگەن ونى اياۋىم, مٷسٸركەۋٸم ەشتەڭەنٸ شەشپەيتٸنٸن تٷسٸندٸم. قازٸر ونى ەسٸمە العان كەزدە «بالاپان, مەن ساعان مەڭگٸلٸك ٶمٸردٸڭ يگٸلٸگٸن تٸلەيمٸن! ادامعا قيىنشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلۋ عانا ەمەس, ٶلٸم دە تەن. بٸز بەرٸمٸز قۇدايعا ورالامىز. سەنٸڭ مەڭگٸلٸك ٶمٸردە جاقسى ٶمٸر سٷرەتٸنٸڭە سەنەم. سەن مىقتىسىڭ!» دەپ ونىمەن ٸشتەي سٶيلەسەم.
بٸز ەشقاشان تاعدىردى تاڭداي المايمىز: قانداي ٷيدە تۇراتىنىمىزدى, قانداي ماشينا مٸنەتٸنٸمٸزدٸ, قانداي كٶيلەك كيەتٸنٸمٸزدٸ, تاماق ٸشەتٸنٸمٸزدٸ تاڭداي الساق, الارمىز, بٸراق تاعدىرىمىزدى تاڭداي المايمىز, – دەپ وعان قاراعان كەزٸمدە الەكساندرا جىلاپ وتىر ەدٸ.
«مۇڭلى ەڭگٸمە ايتىپ, الەكساندرانىڭ نەزٸك جانىن جارالاپ الدىم-اۋ» دەپ ٶكٸنٸپ قالدىم.
ول: – ايا, سەنٸمەن كٷندە سٶيلەسكٸم كەلەتٸن. سەنٸ العاش كٶرگەن سەتتە, كٶزٸڭە كٶزٸم تٷسكەندە «جانىمدى تٷسٸنەتٸن ادامدى اقىرى تاپتىم-اۋ» دەپ قۋاندىم. ادامنىڭ جانارى ەشقاشان الدامايدى. سەنٸمەن تانىستىرعان تاعدىرىما ريزامىن, – دەپ كٶز جاسىن سٷرتتٸ.
– الەكساندرا, ەگەر مۇڭلى ەڭگٸمە ايتىپ, سەنٸڭ جانىڭدى اۋىرتسام, كەشٸرشٸ, – دەدٸم ٶزٸمدٸ كٸنەلٸ سەزٸنٸپ.
ول شاشىمدى ەركەلەتە سيپاپ, باسىمدى كەۋدەسٸنە باستى.
– ايا, كەشٸرٸم سۇراماشى. سۇراعىما جاۋاپ الدىم با دەپ قۋانىپ وتىرسام, مۇنىڭ نە? – دەپ مۇڭلى جىميدى.
– الماتىدا بٸز تۇرعان جاتاقحانادا جالعىز باستى مٷگەدەك ەيەل بولاتىن. جالعىز قىزى مىلقاۋ. سول ەيەلدٸڭ ٶز بەتٸمەن اقيقاتتى ٸزدەۋٸ مەنٸ تاڭقالدىراتىن. ٶزٸ مٷگەدەك, جالعىز قىزى مٷگەدەك, بٸراق قۇدايدان ٷمٸت ٷزبەگەن. ناماز وقيتىن. جاتاقحانادا ەدەن جۋاتىن. ەيەلدٸ جاتاقحانانىڭ كومەندانتى جۇمىستان شىعارىپ جٸبەردٸ. ەيەل قىزىمەن پەتەرگە كٶشەتٸن بولدى. ونى قورعاي الماعانىم ٷشٸن قاتتى ۇيالدىم.
باراتىن جەرٸ بەلگٸسٸز ەيەل جىلى جىميىپ: «جاڭا پەتەرگە جايعاسىپ العاسىن سەنٸ قوناققا شاقىرام, ٷيگە كەلٸپ تۇراسىڭ عوي» دەپ ەدٸ. سول سەتتە ەيەلدٸڭ جٸگەرلٸلٸگٸنە, ٸشكٸ رۋحىنىڭ مىقتىلىعىنا تەنتٸ بولدىم. ونىڭ قۇدايعا دەگەن سەنٸمٸنە تاڭقالۋمەن كەلەمٸن, – دەپ جادىمدا قالعان مٷگەدەك ەيەلدٸڭ تاعدىرىن بايانداپ بەردٸم.
الەكساندرا: – نەتكەن رۋحى مىقتى ەيەل, – دەپ باسىن تاڭدانا شايقادى.
– تٷسٸنگەنٸم: بٸز ەشقاشان ٶزٸمٸزدە باردى باعالاي المايمىز, «بار» كٶز الدىمىزدا «جوققا» اينالعان كەزدە عانا ونىڭ قادٸرٸن تٷسٸنەمٸز. بٸز ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان پەندەمٸز, سوندىقتان بٸزگە قاتەلٸك تەن. قۇداي قاتەلەسكەن ادامعا قاتەلٸگٸن جٶندەۋگە ەرقاشان مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸم.
الەكساندرا ٷنسٸز ۇزاق وتىردى. مەن دە ٷنسٸزدٸكتٸ بۇزعىم كەلگەن جوق.
ەلدەن سوڭ تەرەڭ كٷرسٸنٸپ: – بٸزدٸڭ وتباسىنداعى بارلىق قىز جاسى قىرىققا جەتكەندە جىندانىپ كەتەدٸ. ەكەمنٸڭ ٷش قارىنداسى جىندىحانادا جاتىر. مەنٸڭ تۋعان ەپكەم دە جىندانىپ, دٷنيەدەن ٶتتٸ. بٸزدٸڭ وتباسىنا قارعىس تيگەن. بەس جىلدان كەيٸن قىرىققا تولامىن, مەن دە جىندانىپ كەتەمٸن بە دەپ قورقام, – دەپ جاساۋراعان جانارىن كٶرسەتكٸسٸ كەلمەي, تەرٸس بۇرىلدى.
الەكساندرادان مۇنداي ەڭگٸمە ەستيمٸن دەپ ويلاماعان ەدٸم, نە دەرٸمدٸ بٸلمەي, قاتتى قينالدىم.
– ادامنىڭ تاعدىرىن قارعىس ٶزگەرتەدٸ دەگەنگە ٶز باسىم سەنەم. مەنٸڭ ەپكەلەرٸمنٸڭ تاعدىرىنا و باستا جىندى بولۋ جازىلماعان شىعار? – دەپ ول مەنٸڭ بەتٸمە سۇراۋلى جٷزبەن قارادى.
نە دەپ جاۋاپ بەرەرٸمدٸ بٸلمەي, جانارىمدى الىپ قاشتىم.
– اتام جاس كەزٸندە بٸرەۋدٸڭ ون ەكٸدە بٸر گٷلٸ اشىلماعان قىزىنىڭ وبالىنا قالىپتى. مۇنداي قورلىققا شىداي الماعان قىز اسىلىپ ٶلٸپتٸ. ٶلەر الدىندا اتام ەكەمدٸ شاقىرىپ, «سول جاس قىزدىڭ عانا ەمەس, ٶز قىزدارىمنىڭ دا وبالىنا قالدىم. مەن پەكتٸگٸنەن ايىرىپ, قورلاعان قىزدىڭ قارعىسى قىزدارىمدى جىنداندىرىپ جٸبەردٸ. سەن ەشقاشان ەشبٸر ەيەلدٸڭ وبالىنا قالماشى» دەپ جىلاپتى. تۋعان ەپكەلەرٸ, ٷلكەن قىزى جىندانىپ كەتكەن ەكەمنٸڭ كٷيٸگٸ ٸشٸنە تٷسٸپ كەتتٸ بٸلەم, ٶمٸردەن ەرتە كەتتٸ. انام اشىپ ەشتەڭە ايتپاسا دا, سەزەم عوي, مەنٸڭ قىرىققا كەلۋٸمنەن قاتتى قورقادى. ەكەم ٶلەرٸنٸڭ الدىندا اعاما, تۋعان ۇلىنا «ەشبٸر ەيەل بالاسىنىڭ وبالىنا قالمادىم. اتاڭ ارقالاعان قارعىس وتباسىمىزدىڭ بەرەكەسٸن كەتٸردٸ. ۇلىم, سەن ەشبٸر ەيەلدٸڭ وبالىنا قالماشى, مەنٸڭ وسى ٶتٸنٸشٸمدٸ كەيٸن ٶز ۇلدارىڭا دا جەتكٸزشٸ» دەپ جالىنىپتى.
مۇڭلى الەكساندرانى جۇباتا الماسىمدى بٸلسەم دە, جۇباتقان بولدىم, ٸشٸمنەن «سەنٸ تاعدىرىڭ جۇباتسىن!» دەپ تٸلەدٸم.
– جانىما باتاتىن وتباسىمىزدىڭ تراگەديياسى بار, ٶز ٶمٸرٸمدەگٸ سەتسٸزدٸكتەر بار ەرٸ بولاشاعىمدى ويلاپ, قامىعاتىنىم بار, بٸر كٷنٸ جانىمدى جەگٸدەي جەگەن ويدان ارىلعىم كەلدٸ. ٶزٸمە قولجۇمساماق بولىپ, دەرٸ ٸشتٸم. كٶزٸم جۇمىلىپ ۇيىقتاپ بارا جاتتىم. «تۇر! تۇر! تۇر!» دەگەن داۋىستى بٸرنەشە رەت ەستٸدٸم. «تۇر!» دەگەن داۋىستان بٶلەك «كەل! كەل! كەل!» دەپ شاقىرعان داۋىستى قاتار ەستٸدٸم. بٸر كەزدە «ٶزٸڭدٸ ٶلتٸرمە! ٶلتٸرمە! بٸز ٶزٸمٸزدٸ ٶلتٸردٸك. قازٸر كٷن سايىن جىلايمىز. ٶزٸڭدٸ ٶلتٸرمەشٸ. ٶمٸرٸڭ قانداي قيىن بولسا دا, ٶلتٸرمە!» دەپ جىلاعان زارلى داۋىستاردى ەستٸدٸم. ٶزٸم بولسام, ەركٸمنەن تىس ۇيىقتاپ بارا جاتىرمىن, بٸراق ەلگٸ «ٶزٸڭدٸ ٶلتٸرمە! ٶلتٸرمەشٸ» دەگەن زارلى داۋىستار قۇيقامدى شىمىرلاتتى. «تۇر! تۇر! تۇر!» دەگەن ەمٸرلٸ داۋىس تا قويار ەمەس. «كەل! كەل! كەل!» دەپ شاقىرعان داۋىس تا باستىرمالاتىپ بارا جاتىر. بٸر كەزدە ىرجيىپ كٷلٸپ تۇرعان قۇبىجىق بەينەسٸندەگٸ ٸبٸلٸستٸ كٶردٸم. «مەنٸ «كەل!» دەپ شاقىرىپ جاتقان وسى ٸبٸلٸس ەكەن عوي, جوق, مەن وعان بارمايمىن» دەپ ويلاپ قويدىم. ويلاعانىم سول ەكەن «تۇر! تۇر! تۇر!» دەگەن داۋىس قۇلاعىما جاعىپ بارا جاتتى. بار كٷشٸمدٸ جيناپ, ورنىمنان تۇرىپ, ساۋساعىمدى اۋزىما تىعىپ, ٸشكەن دەرٸمدٸ قۇسىپ تاستادىم.
ٶزٸنە قولجۇمساپ ٶلگەن ادامدار بٸزدٸڭ ولار سەكٸلدٸ ارعى دٷنيەدە ازاپ شەككەنٸمٸزدٸ, جىلاعانىمىزدى قالامايدى, نەگە بٸز مىنا جالعان ٶمٸردە ٶزگەلەردٸڭ باقىتىن, دٷنيەسٸن قىزعانامىز?
باسىمنان ٶتكەن وسى وقيعادان كەيٸن ادام ٶمٸرٸ قانداي قيىن, ازاپقا تولى بولسا دا, ٶزٸنە ەشقاشان قولجۇمساپ ٶلۋگە بولمايتىنىن تٷسٸندٸم. ٶمٸر قانداي قيىن بولسا دا, ونى تاعدىردىڭ سىيى دەپ قابىلداۋ كەرەك. مەن بۇل جالعان ٶمٸردٸ مەڭگٸلٸك ٶمٸر ٷشٸن سٷرەم, سول ٶمٸردەن مەن تابۋ ٷشٸن سٷرەم. قۇداي بەرگەن ٶمٸرگە قاناعاتتانباۋعا بٸزدٸڭ ەشقانداي قاقىمىز جوق, – دەدٸ ول نىق سەنٸممەن.
– بٸزدٸ قۇداي جەر بەتٸنە پەرٸشتە كەيپٸندە جٸبەرٸپ ەدٸ, بٸز وعان كٷنە جاساۋعا قابٸلەتتٸ بەينەمٸزبەن ورالامىز. بٸزدٸڭ كەيبٸرٸمٸز عانا كٸرلەتٸپ العان جانىمىزعا جانىمىز اشىپ, تازارعىمىز كەلٸپ, ار ازابىن تارتامىز. كەيبٸرٸمٸز ٶمٸرگە قۇددى كٷنە جاساۋ ٷشٸن كەلگەندەي ٶزٸمٸزدٸ ەشقاشان ٶزگەرتكٸمٸز كەلمەيدٸ. ٸزگٸلٸك جاساپ, اينالاسىنا يماني-نۇرىن شاشىپ جٷرەتٸن جانداردى بٸرٸمٸز قابىلداساق, بٸرٸمٸز قابىلداي المايمىز. سەبەبٸ, ولار بٸزگە ۇقسامايدى, ولاردىڭ بولمىسىن ٶز تانىمىمىز تۇرعىسىنان عانا باعالاي الامىز. كٶپشٸلٸگٸمٸز ٶزگەلەردٸڭ پٸكٸرٸنە تەۋەلدٸمٸز, ەگەر بٸرەۋ بٸز تۋرالى تەرٸس پٸكٸردە بولسا, جانىمىز جارالانىپ, ٶمٸردەن تٷڭٸلٸپ كەتەمٸز. شىن مەنٸندە, بٸزدٸڭ كٸم ەكەنٸمٸزدٸ, قانداي ادام ەكەنٸمٸزدٸ قۇدايدان باسقا ەشكٸم بٸلمەيدٸ. بٸرەۋدٸڭ تاعدىرىن تالقىلاپ وتىرىپ, مورالدىق ۆامپيردٸڭ رٶلٸن وينايمىز . ول ادامنىڭ جٷيكەسٸنە سالماق تٷسٸرٸپ, ونى دەپرەسسيياعا تٷسٸرەتٸنٸمٸزدٸ, تٸپتٸ ٶزٸنە قولجۇمساۋعا (قۇداي ساقتاسىن) يتەرمەلەيتٸنٸمٸزدٸ پايىمداي دا المايمىز. ٶز-ٶزٸنە قولجۇمساپ ٶلەتٸن ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ جۇرتتىڭ سٶزٸنەن قورقىپ, ٶز ٶمٸرٸنە ٷكٸم وقيدى. «سۇمدىق قادامعا بارىپتى, ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرٸپتٸ» دەيمٸز سوسىن, «ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرۋ – ٷلكەن كٷنە» دەيمٸز دانىشپانسىپ. ٶزٸمٸزدٸڭ ادام ٶلتٸرۋشٸ ەكەنٸمٸزدٸ, ونىڭ سونداي قادامعا بارۋىنا مەجبٷر ەتكەنٸمٸزدٸ مويىنداعىمىز كەلمەيدٸ. دەمەك, ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرگەندەردٸڭ كٷنەسٸ بٸزدٸڭ دە موينىمىزدا ەكەنٸن, قۇدايدىڭ الدىندا بٸزدٸڭ دە جاۋاپ بەرەتٸنٸمٸزدٸ ەستە ۇمىتۋعا بولمايدى.
قۇدايدىڭ ٶزٸ كەشٸرٸم سۇراساق, كٷنەمٸزدٸ كەشٸرەدٸ, ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ٶزٸمٸز سەكٸلدٸ پەندەنٸڭ قاتەلٸگٸن بٸز نەگە كەشٸرە المايمىز? – دەدٸم ٶزٸمدٸ مازالاعان ويدى ورتاعا سالىپ.
الەكساندرا: – يمانىمىز ەلسٸز بولعاندىقتان, شايتاننىڭ ارباۋىنان شىعا الماي قالامىز. يماندى ارتتىرماي, مىنا ٶمٸردەن مەن تابۋ قيىن, – دەدٸ ول ويلى جانارىن الىسقا تٸگٸپ.
ەكەۋمٸز حوستەلگە جەتكەنشە اۋىر ەڭگٸمەنٸ قايتىپ قوزعامادىق. الەكساندرا ساياباقتا جۇپار شاشىپ تۇرعان راۋشان گٷلدەرٸنە تامسانۋمەن بولدى.
كٶپ ۇزاماي وقۋعا تٷستٸم دە, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ جاتاقحاناسىنا كٶشٸپ كەتتٸم. كەيٸننەن الەكساندراعا قانشا رەت تەلەفون شالسام دا, ونىمەن سٶيلەسە المادىم, نٶمٸرٸن ٶزگەرتسە كەرەك. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن دە تابا المادىم. مەنەن كەيٸن ول دا كٶپ ۇزاماي حوستەلدەن كٶشٸپ كەتٸپتٸ. كٸم بٸلەدٸ, ٸشكٸ سىرىن جايىپ سالعان مەنٸمەن ارالاسقىسى كەلمەگەن شىعار, ٶزٸن ەشكٸمنٸڭ اياعانىن, قىرىقتان كەيٸنگٸ تاعدىرىن بٸلگٸسٸ كەلگەنٸن قالاماعان شىعار. جالعىزسىراعان سەتٸمدە الەكساندرانى ٸزدەيمٸن.
اياگٷل مانتاي,
