Aiagúl Mantai esimi Ult portaly oqyrmandaryna jaqsy tanys. Onyń buǵan deiin "Bóten", "Soqyr sana" atty esh jerde jariialanbaǵan áńgimeleri saitymyzda jaryq kórgen-tin. Búgin jazýshynyń "Qarǵys" atty jańa áńgimesin nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Qarǵys
Sol jyly Máskeýge aspirantýraǵa túsýge daiyndalyp, qujatymdy tapsyryp, ýaqytsha hosteldi panaladym. Jartylai káris, jartylai orys Aleksandra esimdi qyzben bir bólmede turdym. Ol kún saiyn jumysqa tańerteń erte ketip, kesh keletin, men de kún saiyn kitaphanaǵa baryp, emtihanǵa daiyndaldym. Aleksandra jumystan kesh kelip, erte uiyqtap qalatyn. Birge turyp jatqanymyzǵa bir jeti ótse de, shai iship, áńgimelesken emespiz.
Senbi kúni keshkisin Aleksandra:
– Aia, erteń kitaphanaǵa barmaisyń ba?– dep surady.
Meniń jaýabymdy kútpesten:
– Erteń menimen ormanǵa barǵyń kelmei me? – dedi.
Etjeńdi, baiaý qozǵalatyn Aleksandranyń salmaqty, sabyrly minezi unaityn. Onyń bul usynysyn qýana qabyldadym.
Máskeýde kún ystyq edi. Saiabaqtaǵy sýburqaqtyń qasynda az aialdap, ormanǵa qarai óttik. Ormanda serýendep júrgen adam kóp eken.
– Toǵannyń jaǵasynda otyraiyqshy, – dep Aleksandra úiden alyp shyqqan kishkentai odeialdy jerge tósedi.
Toǵanda erkelei júzip júrgen úirekterge ekeýmiz nan berip, olardyń áreketin baqylap, únsiz otyrdyq. Minezi tuiyq Aleksandramen ne jaily sóilesýge bolatynyn, onyń janyna qandai taqyryp jaqyn ekenin oiladym.
– Aia, sen taǵdyr degenge senesiń be? Jalpy taǵdyrdy ózgertýge bola ma? –dep únsizdikti Aleksandra buzdy.
Maǵan Dekarttyń «taǵdyrdy emes, ózin-ózi jeńýge talpyný kerek» degen tanymy jaqyn. Aleksandra suraq qoiǵan kezde esime eki qoly joq bala tústi.
– Buryn Almatyda turǵan kezimde eki qoly joq balany qatty aiaitynmyn. Ózin bir-eki ret ózim turatyn kósheden kórgem. Sol balany esime alatynmyn da, jylai beretinmin. Keiin bul onyń taǵdyry ekenin, ómirmen kúresip júrgen ony aiaýym, músirkeýim eshteńeni sheshpeitinin túsindim. Qazir ony esime alǵan kezde «Balapan, men saǵan máńgilik ómirdiń igiligin tileimin! Adamǵa qiynshylyqpen betpe-bet kelý ǵana emes, ólim de tán. Biz bárimiz Qudaiǵa oralamyz. Seniń máńgilik ómirde jaqsy ómir súretinińe senem. Sen myqtysyń!» dep onymen ishtei sóilesem.
Biz eshqashan taǵdyrdy tańdai almaimyz: qandai úide turatynymyzdy, qandai mashina minetinimizdi, qandai kóilek kietinimizdi, tamaq ishetinimizdi tańdai alsaq, alarmyz, biraq taǵdyrymyzdy tańdai almaimyz, – dep oǵan qaraǵan kezimde Aleksandra jylap otyr edi.
«Muńly áńgime aityp, Aleksandranyń názik janyn jaralap aldym-aý» dep ókinip qaldym.
Ol: – Aia, senimen kúnde sóileskim keletin. Seni alǵash kórgen sátte, kózińe kózim túskende «janymdy túsinetin adamdy aqyry taptym-aý» dep qýandym. Adamnyń janary eshqashan aldamaidy. Senimen tanystyrǵan taǵdyryma rizamyn, – dep kóz jasyn súrtti.
– Aleksandra, eger muńly áńgime aityp, seniń janyńdy aýyrtsam, keshirshi, – dedim ózimdi kináli sezinip.
Ol shashymdy erkelete sipap, basymdy keýdesine basty.
– Aia, keshirim suramashy. Suraǵyma jaýap aldym ba dep qýanyp otyrsam, munyń ne? – dep muńly jymidy.
– Almatyda biz turǵan jataqhanada jalǵyz basty múgedek áiel bolatyn. Jalǵyz qyzy mylqaý. Sol áieldiń óz betimen aqiqatty izdeýi meni tańqaldyratyn. Ózi múgedek, jalǵyz qyzy múgedek, biraq Qudaidan úmit úzbegen. Namaz oqityn. Jataqhanada eden jýatyn. Áieldi jataqhananyń komendanty jumystan shyǵaryp jiberdi. Áiel qyzymen páterge kóshetin boldy. Ony qorǵai almaǵanym úshin qatty uialdym.
Baratyn jeri belgisiz áiel jyly jymiyp: «Jańa páterge jaiǵasyp alǵasyn seni qonaqqa shaqyram, úige kelip turasyń ǵoi» dep edi. Sol sátte áieldiń jigerliligine, ishki rýhynyń myqtylyǵyna tánti boldym. Onyń Qudaiǵa degen senimine tańqalýmen kelemin, – dep jadymda qalǵan múgedek áieldiń taǵdyryn baiandap berdim.
Aleksandra: – Netken rýhy myqty áiel, – dep basyn tańdana shaiqady.
– Túsingenim: biz eshqashan ózimizde bardy baǵalai almaimyz, «bar» kóz aldymyzda «joqqa» ainalǵan kezde ǵana onyń qadirin túsinemiz. Biz et pen súiekten jaralǵan pendemiz, sondyqtan bizge qatelik tán. Qudai qatelesken adamǵa qateligin jóndeýge árqashan múmkindik beredi, – dedim.
Aleksandra únsiz uzaq otyrdy. Men de únsizdikti buzǵym kelgen joq.
Álden soń tereń kúrsinip: – Bizdiń otbasyndaǵy barlyq qyz jasy qyryqqa jetkende jyndanyp ketedi. Ákemniń úsh qaryndasy jyndyhanada jatyr. Meniń týǵan ápkem de jyndanyp, dúnieden ótti. Bizdiń otbasyna qarǵys tigen. Bes jyldan keiin qyryqqa tolamyn, men de jyndanyp ketemin be dep qorqam, – dep jasaýraǵan janaryn kórsetkisi kelmei, teris buryldy.
Aleksandradan mundai áńgime estimin dep oilamaǵan edim, ne derimdi bilmei, qatty qinaldym.
– Adamnyń taǵdyryn qarǵys ózgertedi degenge óz basym senem. Meniń ápkelerimniń taǵdyryna o basta jyndy bolý jazylmaǵan shyǵar? – dep ol meniń betime suraýly júzben qarady.
Ne dep jaýap bererimdi bilmei, janarymdy alyp qashtym.
– Atam jas kezinde bireýdiń on ekide bir gúli ashylmaǵan qyzynyń obalyna qalypty. Mundai qorlyqqa shydai almaǵan qyz asylyp ólipti. Óler aldynda atam ákemdi shaqyryp, «Sol jas qyzdyń ǵana emes, óz qyzdarymnyń da obalyna qaldym. Men páktiginen aiyryp, qorlaǵan qyzdyń qarǵysy qyzdarymdy jyndandyryp jiberdi. Sen eshqashan eshbir áieldiń obalyna qalmashy» dep jylapty. Týǵan ápkeleri, úlken qyzy jyndanyp ketken ákemniń kúiigi ishine túsip ketti bilem, ómirden erte ketti. Anam ashyp eshteńe aitpasa da, sezem ǵoi, meniń qyryqqa kelýimnen qatty qorqady. Ákem óleriniń aldynda aǵama, týǵan ulyna «Eshbir áiel balasynyń obalyna qalmadym. Atań arqalaǵan qarǵys otbasymyzdyń berekesin ketirdi. Ulym, sen eshbir áieldiń obalyna qalmashy, meniń osy ótinishimdi keiin óz uldaryńa da jetkizshi» dep jalynypty.
Muńly Aleksandrany jubata almasymdy bilsem de, jubatqan boldym, ishimnen «seni taǵdyryń jubatsyn!» dep tiledim.
– Janyma batatyn otbasymyzdyń tragediiasy bar, óz ómirimdegi sátsizdikter bar ári bolashaǵymdy oilap, qamyǵatynym bar, bir kúni janymdy jegidei jegen oidan arylǵym keldi. Ózime qoljumsamaq bolyp, dári ishtim. Kózim jumylyp uiyqtap bara jattym. «Tur! tur! tur!» degen daýysty birneshe ret estidim. «Tur!» degen daýystan bólek «Kel! kel! kel!» dep shaqyrǵan daýysty qatar estidim. Bir kezde «Ózińdi óltirme! Óltirme! Biz ózimizdi óltirdik. Qazir kún saiyn jylaimyz. Ózińdi óltirmeshi. Ómiriń qandai qiyn bolsa da, óltirme!» dep jylaǵan zarly daýystardy estidim. Ózim bolsam, erkimnen tys uiyqtap bara jatyrmyn, biraq álgi «Ózińdi óltirme! Óltirmeshi» degen zarly daýystar quiqamdy shymyrlatty. «Tur! tur! tur!» degen ámirli daýys ta qoiar emes. «Kel! kel! kel!» dep shaqyrǵan daýys ta bastyrmalatyp bara jatyr. Bir kezde yrjiyp kúlip turǵan qubyjyq beinesindegi ibilisti kórdim. «Meni «kel!» dep shaqyryp jatqan osy ibilis eken ǵoi, joq, men oǵan barmaimyn» dep oilap qoidym. Oilaǵanym sol eken «Tur! tur! tur!» degen daýys qulaǵyma jaǵyp bara jatty. Bar kúshimdi jinap, ornymnan turyp, saýsaǵymdy aýzyma tyǵyp, ishken dárimdi qusyp tastadym.
Ózine qoljumsap ólgen adamdar bizdiń olar sekildi arǵy dúniede azap shekkenimizdi, jylaǵanymyzdy qalamaidy, nege biz myna jalǵan ómirde ózgelerdiń baqytyn, dúniesin qyzǵanamyz?
Basymnan ótken osy oqiǵadan keiin adam ómiri qandai qiyn, azapqa toly bolsa da, ózine eshqashan qoljumsap ólýge bolmaitynyn túsindim. Ómir qandai qiyn bolsa da, ony taǵdyrdyń syiy dep qabyldaý kerek. Men bul jalǵan ómirdi máńgilik ómir úshin súrem, sol ómirden mán tabý úshin súrem. Qudai bergen ómirge qanaǵattanbaýǵa bizdiń eshqandai qaqymyz joq, – dedi ol nyq senimmen.
– Bizdi Qudai jer betine perishte keipinde jiberip edi, biz oǵan kúná jasaýǵa qabiletti beinemizben oralamyz. Bizdiń keibirimiz ǵana kirletip alǵan janymyzǵa janymyz ashyp, tazarǵymyz kelip, ar azabyn tartamyz. Keibirimiz ómirge quddy kúná jasaý úshin kelgendei ózimizdi eshqashan ózgertkimiz kelmeidi. Izgilik jasap, ainalasyna imani-nuryn shashyp júretin jandardy birimiz qabyldasaq, birimiz qabyldai almaimyz. Sebebi, olar bizge uqsamaidy, olardyń bolmysyn óz tanymymyz turǵysynan ǵana baǵalai alamyz. Kópshiligimiz ózgelerdiń pikirine táýeldimiz, eger bireý biz týraly teris pikirde bolsa, janymyz jaralanyp, ómirden túńilip ketemiz. Shyn máninde, bizdiń kim ekenimizdi, qandai adam ekenimizdi Qudaidan basqa eshkim bilmeidi. Bireýdiń taǵdyryn talqylap otyryp, moraldyq vampirdiń rólin oinaimyz . Ol adamnyń júikesine salmaq túsirip, ony depressiiaǵa túsiretinimizdi, tipti ózine qoljumsaýǵa (Qudai saqtasyn) itermeleitinimizdi paiymdai da almaimyz. Óz-ózine qoljumsap óletin adamdardyń kópshiligi jurttyń sózinen qorqyp, óz ómirine úkim oqidy. «Sumdyq qadamǵa barypty, ózin-ózi óltiripti» deimiz sosyn, «ózin-ózi óltirý – úlken kúná» deimiz danyshpansyp. Ózimizdiń adam óltirýshi ekenimizdi, onyń sondai qadamǵa barýyna májbúr etkenimizdi moiyndaǵymyz kelmeidi. Demek, ózin-ózi óltirgenderdiń kúnási bizdiń de moinymyzda ekenin, Qudaidyń aldynda bizdiń de jaýap beretinimizdi áste umytýǵa bolmaidy.
Qudaidyń ózi keshirim surasaq, kúnámizdi keshiredi, et pen súiekten jaralǵan ózimiz sekildi pendeniń qateligin biz nege keshire almaimyz? – dedim ózimdi mazalaǵan oidy ortaǵa salyp.
Aleksandra: – Imanymyz álsiz bolǵandyqtan, shaitannyń arbaýynan shyǵa almai qalamyz. Imandy arttyrmai, myna ómirden mán tabý qiyn, – dedi ol oily janaryn alysqa tigip.
Ekeýmiz hostelge jetkenshe aýyr áńgimeni qaityp qozǵamadyq. Aleksandra saiabaqta jupar shashyp turǵan raýshan gúlderine tamsanýmen boldy.
Kóp uzamai oqýǵa tústim de, ýniversitettiń jataqhanasyna kóship kettim. Keiinnen Aleksandraǵa qansha ret telefon shalsam da, onymen sóilese almadym, nómirin ózgertse kerek. Áleýmettik jeliden de taba almadym. Menen keiin ol da kóp uzamai hostelden kóship ketipti. Kim biledi, ishki syryn jaiyp salǵan menimen aralasqysy kelmegen shyǵar, ózin eshkimniń aiaǵanyn, qyryqtan keiingi taǵdyryn bilgisi kelgenin qalamaǵan shyǵar. Jalǵyzsyraǵan sátimde Aleksandrany izdeimin.
Aiagúl Mantai,
