كٶلٸكتەردٸڭ دٷرٸلٸ مەن ادامداردىڭ داۋىسىنان كٶپقاباتتى ٷيدٸڭ ەكٸنشٸ قاباتىندا تۇراتىن مايرا ويانىپ كەتتٸ. كٶزٸن اشا سالىسىمەن سەنبٸ ەكەنٸ ەسٸنە تٷسٸپ, قالاي تۇرعانىن ٶزٸ دە بايقاماي قالدى. ۇيقىلى وياۋ كٶزٸن ۋقالاپ, تاڭعى اس ەزٸرلەپ جاتقان اناسىنا قاراي بەتتەدٸ. اس ٷيدە ەندەتٸپ قۇيماق پٸسٸرٸپ جاتقان اناسىنىڭ جانىنا كەلٸپ:
– اناشىم, اۋىلعا كەتتٸك پە? – دەدٸ.
قىزىنىڭ ۇيقىلى-وياۋ تٷرٸنە قاراپ, كٷلٸمسٸرەگەن كٷيدە:
– قىزىم-اۋ, ەۋەلٸ جۋىنىپ, تاڭعى اسىڭدى ٸشٸپ ال, قازٸر ەكەڭ الىپ بارادى, –دەدٸ.
تاڭعى اس ٸشٸپ وتىرعان سەتتە, سىرتتان كٷندەگٸ ەدەتٸنشە ىستىق نانىن قولىنا الىپ, ەكەسٸ كٸرٸپ كەلدٸ. شاي ٷستٸندە مايرا بٸر اي ٶتسە دە ەلٸ اۋىلعا بارماعانىن, تٶرت قابىرعادان ەبدەن زەرٸگٸپ كەتكەنٸن ايتىپ, ەكەسٸنە بٸراز شاعىمداندى.
– ەكە, بٷگٸن سەنبٸ ەرٸ اۋا رايى كەرەمەت بولىپ تۇر ەمەس پە?! مەنٸ اۋىلعا الىپ بارشى. اتامدى, ەجەمدٸ, قارا كٷشٸگٸمدٸ ساعىندىم, – دەدٸ بۇرتيىپ.
ەكەسٸ كٶپ ويلانباستان ەكٸ شاقپاق قانتى بار شايىن قاسىعىمەن ارالاستىرىپ وتىرىپ:
– ەي, جارايدى, اپارسام الىپ بارايىن. اتا-ەجەڭ دە بٸر جاساپ قالسىن, – دەدٸ. مۇنداي جىلدام كەلٸسٸمدٸ كٷتپەگەن مايرا الاقايلاپ, ەكەسٸ مەن اناسىنىڭ بەتٸنەن كەزەك-كەزەك سٷيدٸ.
«مەن كيٸمدەرٸمدٸ دايىندايىن, ەجەمە ارناپ ساتىپ العان شاشاقتى ورامالدى دا الايىن» دەپ ٶز-ٶزٸمەن سٶيلەسٸپ, بٶلمەسٸنە قاراي بەتتەدٸ...
جول ۇزاق ەدٸ. مايرا ەكٸ كٶزٸن دالادان المادى. تٸرٸ جان كەزدەسپەيتٸن جازىق دالاعا جىڭعىلدار سەن بەرٸپ تۇرعانداي. كٶگٸلدٸر اسپان. ەر جەردە ٷيٸلگەن قۇمدى تٶبەشٸكتەر. دالانى قانشا كٶرسەم دە, دەل بٷگٸنگٸدەي مەن بەرمەپپٸن عوي دەپ ويلادى. ونىڭ ويىن ەكەسٸنٸڭ سٶزٸ بٶلٸپ جٸبەردٸ.
– قىزىم, اناڭنىڭ ايتقاندارىن ۇمىتپا, اتاڭ مەن ەجەڭدٸ شارشاتپا, كەرٸسٸنشە, ەجەڭە قولعابىس ەت. شايىن دايىنداپ, باقشادان جەمٸستەرٸن تەرٸپ بەر. سەن ەندٸ ٷلكەن قىزسىڭ ەرٸ تۇڭعىش نەمەرەسٸ دە ٶزٸڭ. سوندىقتان ەركەلٸگٸڭدٸ ەسەلەمەي, ول كٸسٸلەردٸڭ وڭ قولى بول.
جول بويى ايتىلعان اقىلعا قۇلاق تٷرگەن مايرانىڭ بويىن ەرەكشە سەزٸم بيلەدٸ. ٶزٸنە دەگەن سەنٸمدٸلٸك پە, ەرەسەك سەزٸندٸ. جول دا ۇزاق, تاۋسىلماي قويدى. اتاسى مەن ەجەسٸمەن كەزدەسەر سەتتٸ تاعاتسىزدانا كٷتٸپ جان-جاعىنا جالتاقتاپ قاراي بەردٸ... مٸنە, ٶزٸ اڭساعان, ساعىنعان ٶز اۋىلىنا دا كەلٸپ جەتتٸ. ەجەسٸ:
– ەي, شال-اۋ, بەرٸ كەل. مايروش كەلدٸ, شال, بەرٸ كەل دەيمٸن, – دەپ قيسالاڭداپ مەشينەگە قاراي بەتتەدٸ. وسى كەزدە مال قورا جاقتان قولىندا شەلەگٸ, باسىندا ەسكٸ قالپاعى بار, زور دەنەلٸ, جىلى جٷزدٸ اتاسى اقىرىن باسىپ كەلە جاتتى. مايرا اتاسى مەن ەجەسٸڭ ىستىق قۇشاعىنا كٸرٸپ كەتتٸ.
– مايروشىم, قۇلىنشاعىم, جارىعىم, قاراشىعىم, تەتتٸم, – دەپ جىلى سٶزٸن جاۋدىرىپ, بەتٸنەن قايتا-قايتا سٷيدٸ.
ٷيگە كٸرٸپ, داستارحان باسىنا جينالدى. مايرا بيىلعى وقۋ جىلىنداعى ٶز جەتٸستٸكتەرٸمەن بٶلٸستٸ, قالاداعى بار قىزىقتى, اناسىنىڭ كەلگٸسٸ كەلگەنٸن, الايدا جۇمىستار شىعىپ قالعانىن ايتتى. ەجەسٸ نەمەرەسٸنٸڭ ەر تەتتٸ سٶزٸنە تەنتٸ بولىپ, اينالىپ تولعانىپ, ارقاسىنان قاعىپ وتىردى. شاي ٷستٸندە اتاسى دا قىرىق جىل قۇدايى كٶرشٸ بولعان كەڭەستٸڭ قالاداعى بالاسىنىڭ ٷيٸنە كٶشٸپ كەتكەنٸن ايتتى. سول سەتتە بالاسى ەرٸك:
– ەكە, مەن دە سٸزدەرگە بٸرازدان بەرٸ ايتقىم كەلٸپ جٷر ەدٸ. كەڭەس اعا دا كٶشٸپ كەتٸپتٸ, ەندٸ سٸزدەر دە مەنٸڭ قولىما كەلسەڭٸزدەر ەكەن. مەنٸڭ پەرزەنتتٸك پارىزىم قارتايعاندا سٸزدەردٸڭ جاندارىڭىزدا بولىپ, قارايلاسۋ. مەنٸڭ جۇمىسىم, وتباسىم قالادا. اۋىلدا قالۋعا ەش نەگٸز جوق. ونىڭ ٷستٸنە مايرانىڭ وقۋى بار. اۋىلدا بەينەتتەنٸپ مال باعىپ, باقشا ٶسٸرٸپ جٷرەتٸن جاستان كەتتٸڭٸزدەر, ەندٸ زەينەتٸن مەنٸڭ, نەمەرەلەرٸڭٸزدٸڭ جانىندا ٶتكٸزگەنگە نە جەتسٸن.
– ەي, قارعام-اۋ, – دەپ سٶزٸن باستادى اقساقال. – مەن تۋىلعالى وسى اۋىلدىڭ شاڭىن جۇتىپ, توپىراعىنا اۋناپ ٶستٸم. كەڭەس ەكەۋمٸز تاي-قۇلىنداي تەبٸسٸپ بٸرگە ٶستٸك. جاسارىمىزدى جاسادىق, اسارىمىزدى اسادىق. ول ەرٸككەنەن قالانىڭ ٶمٸرٸنە اسىعىپ كەتتٸ دەيسٸڭ بە?! كەمپٸرٸ قايتقان سوڭ, جالعىز ٶزٸ قالدى. بٸزدٸڭ ٷيگە كەلٸپ, قاسىمدا تۇر دەپ ەدٸم, وعان كٶنبەدٸ. قارت كٸسٸلەردٸ بٸلەسٸڭ عوي, بٸرەۋگە ماسىل بولعىسى كەلمەيدٸ. ەرٸ ٶزٸ ەسكەري كٸسٸ بولعان. جالعىز قالماسىن دەپ قالاداعى بالاسى الىپ كەتتٸ. ال مەنٸڭ كەمپٸرٸم جانىمدا, ٸشٸپ-جەيتٸنٸمٸز بار. باقشا ٶسٸرۋ, مالعا قاراۋ ولار مەنٸڭ سٷيٸكتٸ جۇمىسىم. ول بٸز ٷشٸن بەينەت ەمەس, كەرٸسٸنشە, ٶزٸمٸزگە ۇنايدى. سەن قازٸر تٷسٸنبەسسٸڭ, الايدا, قارتتىق دەندەگەندە ٶز اۋلىڭنان اسقان جەر بولمايدى, بالام. سوندىقتان دا بٸزدٸ قيناما, اراسىندا وسىلاي بٸر كەلٸپ كەتكەندەرٸڭنٸڭ ٶزٸ بٸز ٷشٸن ٷلكەن قۋانىش. بٸزدٸڭ تٸلەك – سەندەردٸڭ اماندىقتارىڭ.
– جارايدى, ەكە, ەرينە, بەرٸ دە ٶز قالاۋلارىڭىز. ەگەر اۋىل ىڭعايلى بولسا, وسىندا تۇرا بەرٸڭٸزدەر, بٸز مايروشتى الىپ كەلٸپ تۇرامىز. مايرانىڭ ەكەسٸ اس ٸشٸپ بولعاسىن جولعا شىعىپ كەتتٸ.
مايرا قارا كٷشٸگٸن ٸزدەپ دالاعا شىقتى. كٷشٸگٸ قۇلاعى سالاقتاپ, دوسىن تانىعانداي مايرانى يٸسكەلەپ ەلەك... مايرانىڭ بويىن ەرەكشە سەزٸم كەرنەدٸ.
باقىتتى سەزٸم, قۋانىش سەزٸمٸ...
سول كٷنٸ اتاسى مەن ەجەسٸنٸڭ ورتاسىنا راحاتتانا ۇيىقتادى. ەتەشتٸڭ داۋىسىنان تەز ويانىپ, اس بٶلمەسٸنە بارسا, ساماۋرىنىڭ شايىن اتاسى مەن ەجەسٸ ٸشٸپ وتىر ەكەن.
– قۇلىنشاعىم-اۋ, تۇردىڭ با? تەتتٸ ۇيقىدا جاتقان سوڭ اتاڭ ەكەۋمٸز وياتپاپ ەدٸك. ۇيقىڭ قاندى ما? – دەيدٸ ەجەسٸ.
– يە, ەجەتاي كەرەمەت ۇيىقتادىم.
– ايرانعا تويىپ ال, قازٸر شيە تەرەمٸز, – دەدٸ اتاسى نەمەرەسٸن جانىنا شاقىرىپ.
شاي ٸشٸپ بولعان سوڭ ەجەسٸ داستارحاندى جيناي باستاعان بەتتە. «ەجەتاي, ٶزٸم جينايمىن, وتىرا بەرٸڭٸز» دەدٸ.
– اتاسى, قاراشى, مەنٸڭ قۇلىنشاعىم ٶسٸپ قالىپتى, ماعان قولعابىس بولىپ جاتىر, اقىلىڭنان سەنٸڭ, – دەدٸ ەجەسٸ.
– ەرينە, بايقادىم, بيىل مايروشىمىز بۇرىنعىسىنشا ەركە ەمەس. سالماقتى, جاناشىر بولعانى مەنٸ دە قۋانتادى, – دەپ كٷلٸمدەدٸ اتاسى.
ماقتاۋدى ەستٸگەن مايرا ودان سايىن قۋانىپ, داستارحاندى قالاي جيناپ ٷلگەرگەنٸن دە بايقاماي قالدى. دالاعا شىعىپ ەجەسٸمەن بٸرگە شيە, ٶرٸك تەردٸ. اسىر سالىپ كٷشٸگٸمەن وينادى. كەشكۇرىم ەجەسٸنٸڭ تەتتٸ ايرانىن سٸمٸرٸپ الىپ, تەتتٸ ۇيقىعا باتتى.
كٷن ارتىنان كٷن ٶتٸپ, مايرانىڭ اۋىلداعى قىزىقتى كٷندەرٸ دە اياقتالۋعا جاقىندادى. ەرتەڭ ەكەسٸ كەلەدٸ. ۋاقىتتىڭ قالاي ٶتكەنٸن بٸلمەي قالدى. قالاعا مٷلدە بارعىسى جوق. وسىندا اتا-ەجەسٸنٸڭ جانىندا قالعىسى كەلەدٸ. الايدا, قالاداعى قوسىمشا ساباقتارىندا بٸرازىن جٸبەرٸپ الدى. قالاي بولسا دا ەرتەڭ قالاعا قايتۋى كەرەك.
ەكەسٸ كەلٸپ, قايتاتىن سەتتە جەتتٸ. مايرانىڭ مۇڭدى جٷزٸن كٶرگەن ەكەسٸ:
– قىزىم, نە بولدى, نەگە كٶڭٸل-كٷيٸڭ جوق? – دەدٸ.
– ەكە, مەنٸڭ قالاعا بارعىم كەلمەيدٸ. وسىندا اۋىلدا قالعىم كەلەدٸ. مەن اۋىلدىڭ مەكتەبٸندە وقىسام بولماي ما? – دەدٸ.
مۇنداي ۇسىنىستى كٷتپەگەن ەكەسٸ:
قىزىم-اۋ, ولاي بولمايدى. قالادا اناڭ كٷتٸپ وتىر, ونىڭ ٷستٸنە ٷيرەنگەن مەكتەبٸڭ, دوستارىڭ بار. قوسىمشا ساباقتارىڭدى دا جٸبەرٸپ الدىڭ. ەندٸ قالاعا قايتايىق, اتاڭ مەن ەجەڭە وسىلاي ٷنەمٸ كەلٸپ تۇراسىڭ, – دەدٸ ەكەسٸ سابىرلى قالىپپەن.
– جارايدى, – دەدٸ مايرا باسقا امالى قالماعانىن بٸلٸپ.
– قىزىم-اۋ, الاڭ بولما, اتاڭ ەكەۋمٸز سەن قالاعان ۋاقىتتا بارامىز. وقۋىڭنان قالما, جاراي ما?
مايرا اتا-ەجەسٸمەن قوشتاسىپ, مەشينيگە مٸنٸپ كەتتٸ... قوس قورعانى قول بۇلعاپ, قالا بەردٸ... ەلٸ دە قول بۇلعاپ تۇر.
نارعىز ٶمٸرزاق,
قىزىلوردا قالاسى
11-سىنىپ وقۋشىسى
