ەلٸمٸزدە پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققان بالالاردىڭ سانى كٷن ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ. بالا اۋتيزٸمٸ دەپ اتالاتىن وسى دەرتتٸڭ سالدارىنان جٷزدەگەن ەمەس, مىڭداعان بٷلدٸرشٸننٸڭ تاعدىرى ەرەكشە كٷتٸمدٸ قاجەت ەتۋدە. دەرٸگەرلەردٸڭ دەرەگٸنە جٷگٸنسەك, ەلٸمٸزدە بۇل قاتەرلٸ كەسەلدٸ ەمدەيتٸن پسيحياترلار تاپشى. كەيبٸر دەرٸگەرلەر ونى قاتەرلٸ اۋرۋ رەتٸندە قاراستىرماي, جاي عانا پسيحولوگييالىق دەرتتٸڭ تٷرٸنە جاتقىزادى.
سوندىقتان دا پسيحيكالىق اۋرۋلارعا تەك كەڭەس بەرۋمەن شەكتەلەدٸ. مۇنىڭ سوڭى بالالاردىڭ ٶسە كەلە ەلەۋمەتتٸك ورتاعا بەيٸمدەلۋٸن قيىنداتادى, اينالاداعى ادامداردىڭ ٶزٸنە دەگەن تٷسٸنبەۋشٸلٸگٸن تۋدىرادى. دەرەكتەرگە قاراساق, قازٸرگٸ كەزدە ەلەمدە ميلليونداعان بالا اۋتيزم سىرقاتىنا شالدىققان ەكەن. كٶپتەگەن ەلدەردە مۇنداي سىرقاتپەن اۋىراتىندار سانى قاتەرلٸ ٸسٸك, قانت ديابەتٸنەن دە جيٸ كەزدەسەدٸ. عالىمداردىڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا ۋاقىتىمەن مەديتسينالىق, ەلەۋمەتتٸك, پسيحولوگييالىق, پەداگوگيكالىق تٷزەۋ كٶمەكتەپ كٶرسەتٸلگەن جاعدايدا اۋتيست بالالاردىڭ 60 پايىزى جالپى بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالار بويىنشا, 30 پايىزى ارنايى بٸلٸم بەرۋ باعدارلاما بويىنشا وقۋعا قابٸلەتتٸ كٶرٸنەدٸ. ال 10 پايىزى وتباسىن قۇرىپ ٶمٸر سٷرۋگە مٷمكٸندٸكتەرٸ بار. بٸراق, تٷزەۋ كٶمەگٸنسٸز قالعان جاعدايداعى بالالاردىڭ 75 پايىزى ەلەۋمەتتٸك ورتاعا بەيٸمدەلە المايدى. 22 پايىزى شامالى بەيٸمدەلەدٸ, تەك 3 پايىزى عانا ەلەۋمەتتٸك بەيٸمدەلۋدٸڭ دەڭگەيٸنە جەتەدٸ. باستاپقى كەزدە اۋتيزم شيزوفرەنييامەن سىرقاتتاناتىن ناۋقاستاردىڭ ەرەكشەلٸگٸ, شىنايى ٶمٸردەن قاشۋ جەنە ٶز-ٶزٸمەن بۇيىعى كٷيدە بولۋ دەپ ەسەپتەلەدٸ.
اۋتيزمنٸڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرٸ قانداي?
عالىمدار اۋتيزمنٸڭ دامۋىن رەزيدۋالدى-ورگانيكالىق فاكتوردىڭ ەسەرٸنەن قاراستىرادى. ياعني, ميدىڭ تۋا بٸتكەن ديسفۋنكتسيياسى, سەزٸمدەردٸڭ تۇقىم قۋالايتىن جەتكٸلٸكتٸ دامىماۋى نەتيجەسٸندە پايدا بولادى. بۇل جاعدايدا قانداي دا بٸر سىرتقى جاعىمسىز فاكتورلاردىڭ نەتيجەسٸندە, سونىڭ ٸشٸندە اناسىمەن ەموتسييالىك قاتىناستىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸنەن سەبي سىرتقى ورتادان قاشىپ, بۇيىعىلانادى. سىرتقى ورتا ونىڭ جانىن جاراقاتتايتىن قورقىنىشتى ەلەم بولىپ كٶرٸنەدٸ. سالدارىنان تۋعان كەزدەن باستاپ جاپپاي قورعانۋعا, اۋتيزمگە نەگٸزدەلگەن جەكە باس قۇرىلىمى قالىپتاسادى. بۇدان كەيٸن پسيحولوگييالىق, ينتەللەكتۋالدىق, ەموتسييالىق دامۋ ٷدەرٸسٸ بۇزىلادى. كٶبٸنە بالا اۋتيزمٸمەن قاتار جٷرەتٸن اقىل-وي كەمٸستٸگٸنٸڭ, ەپيلەپسييا ۇستامالارىنىڭ, تۋا بٸتكەن قىزامىقتىڭ, تۋبەروزدى سكلەروزدىڭ, تسەرەبرالدى ليپيدوزدىڭ, فراگيلدٸ ح-حروموسومانىڭ بار-جوقتىعىنا قاراماستان, بۇل بۇزىلىس تەك قانا اقىل-وي دامۋىنا سەيكەس كەلمەيتٸن ٸس-ەرەكەت ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ بولۋىنا قاراي انىقتالادى. ەدەتتە بۇل ەرەكشەلٸكتەر بالا بٸر جاسقا تولماي-اق بايقالادى جەنە ٷش جاسقا قاراي ايقىن تٷردە بولادى.
بەلگٸلەرٸ
ەمشەكتەگٸ بالانىڭ ٸس-ەرەكەت جەنە ەسەرلەسۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن اتا-انا بايقاي الادى. بۇعان ەمٸزۋدەگٸ قيىندىقتاردى جاتقىزۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا, نەرەستە ەمشەكتەن باس تارتادى نەمەسە تىم سىلبىر ەمەدٸ, بولماسا تىم قوماعايلانىپ ەمەدٸ, تويىنا المايدى. تەبەتٸ ناشار بولۋى مٷمكٸن, كەيدە ول تاماقتى تالعاپ جەيدٸ, كەيبٸر ٶنٸمدەردەن, مىسالى سٷتتەن, ەتتەن, بالىقتان, مٷلدە باس تارتادى. ناۋقاس بالالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ اسقازان-ٸشەك جولى دۇرىس جۇمىس جاسامايدى: ٸشٸ جيٸ قاتادى, قۇسادى. ۇيقى بۇزىلىستارى بولۋى مٷمكٸن: بالا نە كٷندٸز, نە تٷندە ۇيىقتامايدى, ٷنەمٸ ايقايلايدى نەمەسە كٷندٸزگٸ ۋاقىت پەن تٷنگٸ ۋاقىتتى اۋىستىرىپ الادى, كەيدە, كەرٸسٸنشە, تٶسەكتە ەش مازاسىزدانباي, كٶزٸن باقىرايتىپ بٸرنەشە ساعات جاتا بەرەدٸ. جايسىزدىققا رەاكتسيياسى ەر تٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. از عانا قولايسىزدىققا تىم قاتتى قوزۋدان باستاپ قارنىنىڭ اشقانىنا, توڭعانىنا, استىنىڭ ىلعالدانۋىنا ەشقانداي رەاكتسييا بولمايدى. كەيدە بۇنداي سەبيدٸ اتا-اناسى «قولايلى», سابىرلى, ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايتىن بالا دەپ سانايدى. بۇعان قوسا, اللەرگييالىق كٶرٸنٸستەرگە بەيٸمدٸلٸك بايقالادى.
كٶبٸنە ولار قاتتى شۋدان, تۇرمىستىق ەلەكتر قۇرالداردان, جەلدەن, جانۋارلاردان, ٷلكەن ماشينالاردان, پيانينودان قورقۋى مٷمكٸن. اياقاستى پايدا بولاتىن ٷرەيلەر دە بولادى: بالا ەش سەبەپسٸز كەنەتتەن شوشىنىپ, جىلايدى, ايقايلايدى, قاسىنا ەشكٸمدٸ جاقىنداتپايدى. اۋتيزمٸ بار بالالاردىڭ ينتەللەكتٸ تٶمەن. اقىل-ويى دامۋىنىڭ كوەففيتسيەنتٸ (ٸQ) جارتىسىندا 50-دەن كەم, تٶرتتەن بٸرٸندە – 50-دەن 70- كە دەيٸن, قالعاندارىندا – 70-تەن جوعارى بولادى.
قانداي ەم قولدانعان دۇرىس?
دەرٸ-دەرمەكتەرمەن ەمدەۋ سيندرومدىق پرينتسيپ بويىنشا تاعايىندالادى. ەپيلەپسييا ۇستامالارى بولعان جاعدايدا وعان قارسى دەرٸلەر بەرٸلەدٸ. سىرقات بالانىڭ اۋرۋحانادا جاتىپ ەمدەلۋٸ ۇزاق بولماۋى تيٸس. مۇندا ەسكەرەتٸن جايت, اۋرۋحاناعا بالانى اتا-اناسىز جاتقىزۋ بالا ٷشٸن بۇل ٷلكەن پسيحولوگييالىق جاراقات. ينتەللەكتۋالدىق, سٶيلەۋ دامۋىندا كەمٸستٸگٸ جوق بالالار ٷشٸن پسيحوتەراپييا ەڭ ماڭىزدى تەراپييالىق قۇرال. ول بالانىڭ ەموتسييالىق مەسەلەلەرٸنە ەسەر ەتەدٸ, اينالاداعى ادامدارمەن تولىققاندى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا, تەرەڭ پسيحولوگييالىق بٶگەتتٸ, قورقىنىشتاردى جەڭۋگە كٶمەكتەسەدٸ. اۋتيزمٸ بار بالالاردا قورقىنىش بولادى. بۇل – ەلەمدٸ قاۋٸپتٸ نەرسە دەپ قابىلداۋعا, بالانىڭ ٶز-ٶزٸن قابىلداۋىنا بايلانىستى قورقىنىشتار. اۋتيزم بالانىڭ بٷكٸل ەموتسييالىق-پسيحولوگييالىق دامۋىنا تەرٸس ەسەر ەتەدٸ. سول ٷشٸن بٸر جىل بويى پسيحوتەراپييادان اپتاسىنا 3-4 سەانس جٷرگٸزۋ پايداسىن تيگٸزەدٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 11.07.2002 جىلعى «كەمتار بالالاردى ەلەۋمەتتٸك جەنە مەديتسينالىق – پەداگوگيكالىق تٷزەۋ ارقىلى قولداۋ تۋرالى» № 343 زاڭىن ٸسكە اسىرۋدا دامۋىندا اۋىتقۋشىلىعى بار بالالاردىڭ دياگنوزىن انىقتاۋ, ەمدەۋ, وڭالتۋ, وقۋ-تەربيە ٷردٸسٸن جان-جاقتى قاراستىرۋدىڭ قاجەتتٸگٸ ماڭىزدى.
اۋتيزممەن اۋىرعان بالالاردى حالىقارالىق «جاس-اي» مەديتسينالىق ورتالىعىندا التىن ينە جەنە ماسساجبەن ەمدەۋ كۋرستارى جولعا قويىلعان. نەتيجەسٸ دە جاقسى, دەرتٸنەن ايىعىپ جاتقان بالالار دا بارشىلىق.
نۇربولات ابايۇلى
