Elimizde psihikalyq aýrýǵa shaldyqqan balalardyń sany kún ótken saiyn artyp keledi. Bala aýtizimi dep atalatyn osy derttiń saldarynan júzdegen emes, myńdaǵan búldirshinniń taǵdyry erekshe kútimdi qajet etýde. Dárigerlerdiń deregine júginsek, elimizde bul qaterli keseldi emdeitin psihiatrlar tapshy. Keibir dárigerler ony qaterli aýrý retinde qarastyrmai, jai ǵana psihologiialyq derttiń túrine jatqyzady.
Sondyqtan da psihikalyq aýrýlarǵa tek keńes berýmen shekteledi. Munyń sońy balalardyń óse kele áleýmettik ortaǵa beiimdelýin qiyndatady, ainaladaǵy adamdardyń ózine degen túsinbeýshiligin týdyrady. Derekterge qarasaq, qazirgi kezde álemde milliondaǵan bala aýtizm syrqatyna shaldyqqan eken. Kóptegen elderde mundai syrqatpen aýyratyndar sany qaterli isik, qant diabetinen de jii kezdesedi. Ǵalymdardyń málimetteri boiynsha ýaqytymen meditsinalyq, áleýmettik, psihologiialyq, pedagogikalyq túzeý kómektep kórsetilgen jaǵdaida aýtist balalardyń 60 paiyzy jalpy bilim berý baǵdarlamalar boiynsha, 30 paiyzy arnaiy bilim berý baǵdarlama boiynsha oqýǵa qabiletti kórinedi. Al 10 paiyzy otbasyn quryp ómir súrýge múmkindikteri bar. Biraq, túzeý kómeginsiz qalǵan jaǵdaidaǵy balalardyń 75 paiyzy áleýmettik ortaǵa beiimdele almaidy. 22 paiyzy shamaly beiimdeledi, tek 3 paiyzy ǵana áleýmettik beiimdelýdiń deńgeiine jetedi. Bastapqy kezde aýtizm shizofreniiamen syrqattanatyn naýqastardyń ereksheligi, shynaiy ómirden qashý jáne óz-ózimen buiyǵy kúide bolý dep esepteledi.
Aýtizmniń paida bolý sebepteri qandai?
Ǵalymdar aýtizmniń damýyn rezidýaldy-organikalyq faktordyń áserinen qarastyrady. Iaǵni, midyń týa bitken disfýnktsiiasy, sezimderdiń tuqym qýalaityn jetkilikti damymaýy nátijesinde paida bolady. Bul jaǵdaida qandai da bir syrtqy jaǵymsyz faktorlardyń nátijesinde, sonyń ishinde anasymen emotsiialyk qatynastyń jetkiliksizdiginen sábi syrtqy ortadan qashyp, buiyǵylanady. Syrtqy orta onyń janyn jaraqattaityn qorqynyshty álem bolyp kórinedi. Saldarynan týǵan kezden bastap jappai qorǵanýǵa, aýtizmge negizdelgen jeke bas qurylymy qalyptasady. Budan keiin psihologiialyq, intellektýaldyq, emotsiialyq damý úderisi buzylady. Kóbine bala aýtizmimen qatar júretin aqyl-oi kemistiginiń, epilepsiia ustamalarynyń, týa bitken qyzamyqtyń, týberozdy sklerozdyń, tserebraldy lipidozdyń, fragildi H-hromosomanyń bar-joqtyǵyna qaramastan, bul buzylys tek qana aqyl-oi damýyna sáikes kelmeitin is-áreket erekshelikteriniń bolýyna qarai anyqtalady. Ádette bul erekshelikter bala bir jasqa tolmai-aq baiqalady jáne úsh jasqa qarai aiqyn túrde bolady.
Belgileri
Emshektegi balanyń is-áreket jáne áserlesý erekshelikterin ata-ana baiqai alady. Buǵan emizýdegi qiyndyqtardy jatqyzýǵa bolady. Atap aitqanda, náreste emshekten bas tartady nemese tym sylbyr emedi, bolmasa tym qomaǵailanyp emedi, toiyna almaidy. Tábeti nashar bolýy múmkin, keide ol tamaqty talǵap jeidi, keibir ónimderden, mysaly sútten, etten, balyqtan, múlde bas tartady. Naýqas balalardyń kópshiliginiń asqazan-ishek joly durys jumys jasamaidy: ishi jii qatady, qusady. Uiqy buzylystary bolýy múmkin: bala ne kúndiz, ne túnde uiyqtamaidy, únemi aiqailaidy nemese kúndizgi ýaqyt pen túngi ýaqytty aýystyryp alady, keide, kerisinshe, tósekte esh mazasyzdanbai, kózin baqyraityp birneshe saǵat jata beredi. Jaisyzdyqqa reaktsiiasy ár túrli bolýy múmkin. az ǵana qolaisyzdyqqa tym qatty qozýdan bastap qarnynyń ashqanyna, tońǵanyna, astynyń ylǵaldanýyna eshqandai reaktsiia bolmaidy. Keide bundai sábidi ata-anasy «qolaily», sabyrly, eshqandai qiyndyq týdyrmaityn bala dep sanaidy. Buǵan qosa, allergiialyq kórinisterge beiimdilik baiqalady.
Kóbine olar qatty shýdan, turmystyq elektr quraldardan, jelden, janýarlardan, úlken mashinalardan, pianinodan qorqýy múmkin. Aiaqasty paida bolatyn úreiler de bolady: bala esh sebepsiz kenetten shoshynyp, jylaidy, aiqailaidy, qasyna eshkimdi jaqyndatpaidy. Aýtizmi bar balalardyń intellekti tómen. Aqyl-oiy damýynyń koeffitsienti (IQ) jartysynda 50-den kem, tórtten birinde – 50-den 70- ke deiin, qalǵandarynda – 70-ten joǵary bolady.
Qandai em qoldanǵan durys?
Dári-dármektermen emdeý sindromdyq printsip boiynsha taǵaiyndalady. Epilepsiia ustamalary bolǵan jaǵdaida oǵan qarsy dáriler beriledi. Syrqat balanyń aýrýhanada jatyp emdelýi uzaq bolmaýy tiis. Munda eskeretin jait, aýrýhanaǵa balany ata-anasyz jatqyzý bala úshin bul úlken psihologiialyq jaraqat. Intellektýaldyq, sóileý damýynda kemistigi joq balalar úshin psihoterapiia eń mańyzdy terapiialyq qural. Ol balanyń emotsiialyq máselelerine áser etedi, ainaladaǵy adamdarmen tolyqqandy qarym-qatynas ornatýǵa, tereń psihologiialyq bógetti, qorqynyshtardy jeńýge kómektesedi. Aýtizmi bar balalarda qorqynysh bolady. Bul – álemdi qaýipti nárse dep qabyldaýǵa, balanyń óz-ózin qabyldaýyna bailanysty qorqynyshtar. Aýtizm balanyń búkil emotsiialyq-psihologiialyq damýyna teris áser etedi. Sol úshin bir jyl boiy psihoterapiiadan aptasyna 3-4 seans júrgizý paidasyn tigizedi.
Qazaqstan Respýblikasynyń 11.07.2002 jylǵy «Kemtar balalardy áleýmettik jáne meditsinalyq – pedagogikalyq túzeý arqyly qoldaý týraly» № 343 Zańyn iske asyrýda damýynda aýytqýshylyǵy bar balalardyń diagnozyn anyqtaý, emdeý, ońaltý, oqý-tárbie úrdisin jan-jaqty qarastyrýdyń qajettigi mańyzdy.
Aýtizmmen aýyrǵan balalardy halyqaralyq «Jas-Ai» meditsinalyq ortalyǵynda altyn ine jáne massajben emdeý kýrstary jolǵa qoiylǵan. Nátijesi de jaqsy, dertinen aiyǵyp jatqan balalar da barshylyq.
Nurbolat Abaiuly
