فوتو: el.kz
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باستى قۇجاتتارىنىڭ بٸرٸ – كونستيتۋتتسييا, ياعني «اتا زاڭ». بيىل اتا زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 29 جىل. كونستيتۋتسييا كٷنٸ قارساڭىندا ULT.KZ تٸلشٸسٸ اتا زاڭىمىز تۋرالى 10 دەرەكتٸ ۇسىنادى.
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى ەلەمدەگٸ ەڭ جاس كونستيتۋتسييالاردىڭ بٸرٸ.
2. قازاقستاننىڭ اتا زاڭى 1995 جىلى 30 تامىزدا قابىلدانىپ, 5 قىركٷيەكتە كٷشٸنە ەنگەن.
3. كونستيتۋتسييانى حالقىمىز بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداعان. وعان ەلدٸڭ 3 ميلليوننان اسا ازاماتى قاتىستى.
رەفەرەندۋم دەگەن - مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار مەسەلەنٸ حالىقتىق داۋىسقا سالۋ. رەفەرەندۋم تەسٸلٸ العاش رەت شۆەيتسارييادا جٷزەگە اسقان. رەفەرەندۋمدى ەلەمدە حالىق تاڭداۋى مەن قۇقىعىن ساقتاۋ رەتٸندە, ياعني دەموكراتييالىق ينستيتۋت رەتٸندە كٶرەدٸ. بٸراق قانداي دا بٸر دەرەۋ شەشٸلەتٸن نەمەسە كەشەندٸ دايىندىقتى تالاپ ەتەتٸن, قۇپييالىلىق ساقتاۋى تيٸس مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار مەسكەلەلەر رەفەرەندۋمعا سالىنبايدى.
كونستيتۋتسييانىڭ 1 بابى, 2 تارماعىندا: «رەسپۋبليكا قىزمەتٸنٸڭ تٷبەگەيلٸ پرينتسيپتەرٸ: قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق; بٷكٸل حالىقتىڭ يگٸلٸگٸن كٶزدەيتٸن ەكونوميكالىق دامۋ; قازاقستاندىق پاتريوتيزم; مەملەكەت ٶمٸرٸنٸڭ اسا ماڭىزدى مەسەلەلەرٸن دەموكراتييالىق ەدٸستەرمەن, ونىڭ ٸشٸندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ» دەپ جازىلعان.
4. اتا زاڭ بيلٸك جٷيەسٸ بويىنشا فرانتسۋزدىق مودەل نەگٸزٸندە جازىلدى.
فرانتسۋزدىق مودەلدٸڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە كونستيتۋتسييالىق كەڭەس ٶكٸلەتتٸگٸن جٷزەگە اسىرعان كەزدە مەملەكەتتٸك ورگاندارعا, ۇيىمدارعا, لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتارعا تەۋەلدٸ ەمەس, تەك كونستيتۋتسيياعا باعىنادى ەرٸ ساياسي جەنە باسقاداي سەبەپتەرگە سٷيەنە المايدى. كونستيتۋتسييالىق كەڭەس ٶز ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ پروتسەسٸندە, بارلىق جاعدايدا, سوتتاردىڭ جەنە ٶزگە دە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قۇزىرەتٸنە جاتاتىن مەسەلەلەردٸ انىقتاۋدان جەنە زەرتتەۋدەن تارتىنۋعا مٸندەتتٸ.
كونستيتۋتسييالىق كەڭەس ٶكٸلەتتٸگٸ, قىزمەتٸنٸڭ ۇيىمداستىرىلۋى جەنە كەپٸلدٸگٸ جاعىنان سوتتارعا كٶبٸرەك جۋىقتاعانىمەن, بيلٸك تارماقتارىنىڭ بٸردە-بٸرەۋٸنە بٸرٸكپەيدٸ.
5. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى كٸرٸسپەدەن جەنە 10 بٶلٸم مەن 99 باپتان تۇرادى.
كونستيتۋتسييانىڭ العى سٶزٸندە بىلاي دەپ جازىلعان: «بٸز, ورتاق تاريحي تاعدىر بٸرٸكتٸرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرٸندە مەملەكەتتٸلٸك قۇرا وتىرىپ, ٶزٸمٸزدٸ ەركٸندٸك, تەڭدٸك جەنە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرٸلگەن بەيبٸتشٸل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دٷنيەجٷزٸلٸك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تٸلەي وتىرىپ, قازٸرگٸ جەنە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸزدٸ سەزٸنە وتىرىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸك قۇقىعىمىزدى نەگٸزگە الا وتىرىپ, وسى كونستيتۋتسييانى قابىلدايمىز».
كونستيتۋتسييانىڭ 1 بابى, 1 تارماعىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶزٸن دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت رەتٸندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى - ادام جەنە ادامنىڭ ٶمٸرٸ, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ جازىلعان.
6. اتا زاڭنىڭ «پارلامەنت» بٶلٸمٸنٸڭ 61-بابى كٶلەمٸ جاعىنان ەڭ ٷلكەنٸ.
كونستيتۋتسييانىڭ پارلامەنت تۋرالى بابى 515 سٶزدەن تۇرادى. ايتا كەتەيٸك, پارلامەنت جوعارعى جەنە تٶمەنگٸ پالاتالار, ياعني سەنات پەن مەجٸلٸستەن تۇرادى.
7. كونستيتۋتسييانىڭ ەڭ سوڭعى بابى سۋديالار تۋرالى.
8. كونستيتۋتسييانىڭ ەڭ كٶپ بابى – 30 باپتان تۇراتىن «ادام جەنە ازامات» بٶلٸمٸ.
9. ال, ەڭ از باپ – «كونستيتۋتسييالىق كەڭەس» بٶلٸمٸندە جازىلعان. وندا نەبەرٸ 4 باپ بار.
10. ەڭ العاش 1995 جىلى اتا زاڭ قابىلدانعانان كەيٸن, وعان 6 رەت ٶزگەرٸس ەندٸ.
كونستيتۋتسيياعا 1998, 2007, 2011, 2017, 2019 جەنە 2022 جىلدارى ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلگەن.
اتا زاڭعا ەنگٸزٸلگەن سوڭعى ٶزگەرٸس بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى ٶتتٸ. ول 2022 جىلى 5 ماۋسىمدا ٶتٸپ, جالپى العاندا مىناداي ٶزگەرٸستەر ەندٸ:
قازاقستان سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋ فورماسىنان كٷشتٸ پارلامەنتٸ بار پرەزيدەنتتٸك فورماعا كٶشتٸ; جەر جەنە ونىڭ قويناۋى, سۋ كٶزدەرٸ, ٶسٸمدٸكتەر مەن جانۋارلار دٷنيەسٸ, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسٸلٸ; پرەزيدەنتتٸڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ساياسي مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸسٸ باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋعا قۇقىعى جوق; قازاقستاندىقتار ٶز بەتٸنشە كونستيتۋتسييالىق سوتقا جٷگٸنە الادى; ٶلٸم جازاسىنا تىيىم سالىنادى. ەشكٸمنٸڭ ادام ٶمٸرٸن قييۋعا قۇقىعى جوق; مەجٸلٸستٸڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى ارالاس سايلاۋ جٷيەسٸ بويىنشا قۇرىلادى; سەناتتاعى پرەزيدەنتتٸك كۆوتا قىسقارادى, مەجٸلٸستەگٸ قحا كۆوتاسى جويىلدى; ماجوريتارلىق جٷيە دەپۋتاتتى سايلاۋشىلاردىڭ قالاۋى بويىنشا شاقىرتىپ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ; تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ەرەكشە رٶلٸ مەن ارتىقشىلىقتارى تۋرالى ەرەجەلەر الىپ تاستالدى.
