Foto: el.kz
Qazaqstan Respýblikasynyń basty qujattarynyń biri – Konstitýttsiia, iaǵni «Ata zań». Biyl Ata zańnyń qabyldanǵanyna 29 jyl. Konstitýtsiia kúni qarsańynda ULT.KZ tilshisi Ata zańymyz týraly 10 derekti usynady.
1. Qazaqstan Respýblikasynyń Ata zańy álemdegi eń jas Konstitýtsiialardyń biri.
2. Qazaqstannyń Ata zańy 1995 jyly 30 tamyzda qabyldanyp, 5 qyrkúiekte kúshine engen.
3. Konstitýtsiiany halqymyz búkilhalyqtyq referendým arqyly qabyldaǵan. Oǵan eldiń 3 millionnan asa azamaty qatysty.
Referendým degen - memlekettik mańyzy bar máseleni halyqtyq daýysqa salý. Referendým tásili alǵash ret Shveitsariiada júzege asqan. Referendýmdy álemde halyq tańdaýy men quqyǵyn saqtaý retinde, iaǵni demokratiialyq institýt retinde kóredi. Biraq qandai da bir dereý sheshiletin nemese keshendi daiyndyqty talap etetin, qupiialylyq saqtaýy tiis memlekettik mańyzy bar máskeleler referendýmǵa salynbaidy.
Konstitýtsiianyń 1 baby, 2 tarmaǵynda: «Respýblika qyzmetiniń túbegeili printsipteri: qoǵamdyq tatýlyq pen saiasi turaqtylyq; búkil halyqtyń igiligin kózdeitin ekonomikalyq damý; qazaqstandyq patriotizm; memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratiialyq ádistermen, onyń ishinde respýblikalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqyly sheshý» dep jazylǵan.
4. Ata zań bilik júiesi boiynsha frantsýzdyq model negizinde jazyldy.
Frantsýzdyq modeldiń úlgisi retinde Konstitýtsiialyq Keńes ókilettigin júzege asyrǵan kezde memlekettik organdarǵa, uiymdarǵa, laýazymdy tulǵalar men azamattarǵa táýeldi emes, tek Konstitýtsiiaǵa baǵynady ári saiasi jáne basqadai sebepterge súiene almaidy. Konstitýtsiialyq Keńes óz is-áreketiniń protsesinde, barlyq jaǵdaida, sottardyń jáne ózge de memlekettik organdardyń quzyretine jatatyn máselelerdi anyqtaýdan jáne zertteýden tartynýǵa mindetti.
Konstitýtsiialyq Keńes ókilettigi, qyzmetiniń uiymdastyrylýy jáne kepildigi jaǵynan sottarǵa kóbirek jýyqtaǵanymen, bilik tarmaqtarynyń birde-bireýine birikpeidi.
5. Qazaqstan Respýblikasynyń Ata zańy kirispeden jáne 10 bólim men 99 baptan turady.
Konstitýtsiianyń alǵy sózinde bylai dep jazylǵan: «Biz, ortaq tarihi taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baiyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp, ózimizdi erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beibitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúniejúzilik qoǵamdastyqta laiyqty oryn alýdy tilei otyryp, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, ózimizdiń egemendik quqyǵymyzdy negizge ala otyryp, osy Konstitýtsiiany qabyldaimyz».
Konstitýtsiianyń 1 baby, 1 tarmaǵynda: «Qazaqstan Respýblikasy ózin demokratiialyq, zaiyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy - adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep jazylǵan.
6. Ata zańnyń «Parlament» bóliminiń 61-baby kólemi jaǵynan eń úlkeni.
Konstitýtsiianyń Parlament týraly baby 515 sózden turady. Aita keteiik, Parlament joǵarǵy jáne tómengi palatalar, iaǵni Senat pen Májilisten turady.
7. Konstitýtsiianyń eń sońǵy baby sýdialar týraly.
8. Konstitýtsiianyń eń kóp baby – 30 baptan turatyn «Adam jáne azamat» bólimi.
9. Al, eń az bap – «Konstitýtsiialyq Keńes» bóliminde jazylǵan. Onda nebári 4 bap bar.
10. Eń alǵash 1995 jyly Ata zań qabyldanǵanan keiin, oǵan 6 ret ózgeris endi.
Konstitýtsiiaǵa 1998, 2007, 2011, 2017, 2019 jáne 2022 jyldary ózgeris engizilgen.
Ata zańǵa engizilgen sońǵy ózgeris búkilhalyqtyq referendým arqyly ótti. Ol 2022 jyly 5 maýsymda ótip, jalpy alǵanda mynadai ózgerister endi:
Qazaqstan sýperprezidenttik basqarý formasynan kúshti parlamenti bar prezidenttik formaǵa kóshti; Jer jáne onyń qoinaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúniesi, basqa da tabiǵi resýrstar halyqqa tiesili; Prezidenttiń jaqyn týystarynyń saiasi memlekettik qyzmetshi, kvazimemlekettik sektor sýbektisi basshylary laýazymdaryn atqarýǵa quqyǵy joq; Qazaqstandyqtar óz betinshe Konstitýtsiialyq sotqa júgine alady; Ólim jazasyna tyiym salynady. Eshkimniń adam ómirin qiiýǵa quqyǵy joq; Májilistiń depýtattyq korpýsy aralas sailaý júiesi boiynsha qurylady; Senattaǵy prezidenttik kvota qysqarady, májilistegi QHA kvotasy joiyldy; Majoritarlyq júie depýtatty sailaýshylardyń qalaýy boiynsha shaqyrtyp alýǵa múmkindik beredi; Tuńǵysh prezidenttiń erekshe róli men artyqshylyqtary týraly erejeler alyp tastaldy.
