الماتى – ەۋرازييا كونتينەنتٸندە ەرەكشە جٷيەلٸ دامىپ كەلە جاتقان ٸرٸ مەگاپوليس. ول ەلەمنٸڭ 17 قالاسىمەن باۋىرلاستىق ورناتقان. گازەت تٸلشٸلەرٸ ەلەم ەلدەرٸندە ٸس-ساپارلاردا بولىپ, ارنايى رەپورتاجدار بەرۋدٸ دەستٷرگە اينالدىرعان. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلدىعىنا وراي "الماتى اقشامى" گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ ەرمەك زەڭگٸروۆ رەسەيدٸڭ استراحان, شەشەنستان, قالماق, داعىستان ەلدەرٸنە ساپارعا اتتانىپ كەتتٸ. بٷگٸن ونىڭ استراحاننان جولداعان العاشقى ماقالاسىن بەرٸپ وتىرمىز.
بٸز اتىراۋ ارقىلى استراحانعا جەكسەنبٸ كٷنٸ تٷس اۋا جەتتٸك. استراحان قالاسى تۋرالى ەجەلگٸ اڭىزدا بىلايشا سىر شەرتەدٸ. وندا ەز-جەنٸبەك حان ٶز ورداسىن تۇرعىزۋعا ورىستىڭ ەيگٸلٸ ٸسمەر سەۋلەتشٸسٸن, قۇرىلىس سالۋ شەبەرٸن شاقىرتىپ الىپ, ورداسىن سوعان تۇرعىزدىرىپتى. وردا سەن-سالتاناتىمەن سالىنىپ بٸتكەن سوڭ, حان شەبەردەن ەڭبەگٸنٸڭ ٶتەۋٸنە نە قالايتىنىن سۇراپتى. قۇرىلىس شەبەرٸ حانعا ريزا بولاتىنىن ايتقان. تاقسىر ٸسمەردٸڭ قالاعان جەرٸن الۋىنا رۇقسات بەرٸپتٸ. سەۋلەتشٸ ٶگٸزدٸڭ تەرٸسٸن جٸڭٸشكە تاسپاداي ەتٸپ تٸلٸپ, وسى بٷگٸنگٸ قالا تۇرعان جەردٸ «قورشاپ الىپتى» دەسەدٸ حاننىڭ بٸلگٸشتەرٸ. ەجەلگٸ قازاق جەرٸندە ورىس قالاسى وسىلايشا پايدا بولعان كٶرٸنەدٸ.
قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان استراحان كرەملٸن اسىقپاي ارالادىق. ٸشٸ-سىرتىن, قورشاعان قابىرعا, جارلارىن, شٸركەۋلەر مەن سوبورلاردى كٶرٸپ, ولاردىڭ وسىنشاما ۋاقىت مٷجٸلمەي, امان ساقتالعانىنا تاڭقالدىق.
استراحان قالاسىنىڭ ەجەلگٸ اتى – قاجى تارحان دەپ اتالعان. قاجى تارحان حاندىعى (1465 – 1556) التىن وردا ىدىراعاننان كەيٸن قۇرىلعان دەربەس مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ. بۇل – استراحان حاندىعىن رەسەيدٸڭ جاۋلاپ الۋى, ياعني, رۋستٸڭ شىعىس ەلدەرٸنە قارسى باعىتتالعان العاشقى جورىقتارىنىڭ قۇربانىنا اينالعان قالا بولاتىن. قالا – ەدٸل ٶزەنٸنٸڭ ەكٸ جاعالاۋىن الا كاسپيي تەڭٸزٸنەن 150 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. ٸٸٸ عاسىرلاردا بٷگٸنگٸ قالانىڭ ورنىندا حازارلاردىڭ ەتەل, ورىسشا يتيل قالاسى بولعان. حٸٸٸ عاسىردا شىڭعىسحان قالانى قيراتىپ, ورنىنا سىيتىرحان دەگەن قالاسىن كٶتەرٸپ, حاندىقتىڭ استاناسى ەتكەن. 1459 – 1556 جىلدارى قالا جاڭادان قۇرىلعان استراحان حاندىعىنىڭ استاناسى بولىپ بەلگٸلەنگەن. 1558 جىلى قالا رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا الىنعاننان كەيٸن پاتشا بيلٸگٸ كٶشپەندٸلەردٸڭ جاۋگەرلٸگٸنەن قورقىپ, قالانى ەدٸل ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاعالاۋىنا كٶشٸرۋگە مەجبٷر بولىپتى. 1559 جىلى رەسەي يمپەريياسىنىڭ تٷركٸ تەكتەس ەلدەردٸ جاۋلاپ الۋىنا نارازى بولعان تٷركييانىڭ ەرەكەتٸ ٶز نەتيجەسٸن بەرمەگەن. 1589 جىلى «استراحان كرەملٸ بوي كٶتەرگەن. ونىڭ سىرتىنان «اق قالا» اتانعان تاس قالا سالىنىپ, استراحان – رەسەي يمپەريياسىنىڭ ورتا ازيياعا قاراعان فورپوستىنا اينالعان.
قالا باتىسىندا قالمىقييامەن, سولتٷستٸگٸندە ۆولگوگراد وبلىسىمەن, شىعىسىندا اتىراۋ جەنە باتىس قازاقستان وبلىسىمەن شەكتەسەدٸ.
رەسەيلٸكتەر استراحان قالاسىن وڭتٷستٸك ۆەنەتسييا, كاسپيي ايماعى ەلدەرٸنٸڭ استاناسى دەپ تە اتايدى ەكەن. قالا – رەسەيدەگٸ تاريحي قۇندىلىقتارعا باي 115 قالانىڭ قاتارىنا جاتقىزىلعان. ول ەدٸلدٸڭ جوعارعى بٶلٸگٸندە ورنالاسقان. مەسكەۋ مەن ەكٸ ورتا 1411 شاقىرىم. قالا 4 ەكٸمشٸلٸك اۋدانعا بٶلٸنگەن. ٶتكەن جىلعى ساناق بويىنشا شاھاردا 532 699 تۇرعىن تۇرادى ەكەن. اۋماعى 208,7 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر. بٷگٸنگٸ تاڭدا استراحاندا 100-دەن استام ۇلت ٶكٸلٸ تۇرادى ەكەن. ونىڭ ٸشٸندە, قازاقتار قالا حالقىنىڭ 5,45 پايىزىن, ياعني, 24 مىڭدى قۇرايدى.
2008 جىلى استراحاننىڭ قالا اتاۋىنىڭ 450 جىلدىعى تويلانىپتى. وسىناۋ 450 جىل ارالىعىندا قالاعا سارايحان پاتشانىڭ استەرحان جەنە قاسىمحان دەگەن ۇلدارى كەزەكپەن-كەزەك بيلٸك جاساپتى. استراحان اتاۋىنىڭ ٶزٸ توپونيميكالىق قۇرىلىمى بويىنشا «اس» دەگەن تٷرٸك سٶزٸنەن الىنعان كٶرٸنەدٸ. جاۋگەرشٸلٸك زاماندا قالاعا اقساق تەمٸر بٸرنەشە رەت شابۋىل جاساپ, جەرمەن-جەكسەن ەتٸپ جاعىپ تا جٸبەرگەن كٶرٸنەدٸ. قالادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونسۋلدىعى جۇمىس ٸستەيدٸ. كٶرشٸلەس اتىراۋ قالاسىمەن باۋىرلاستىق ورناتقان.
ەندٸ ەجەلگٸ تاريحتان تاعى بٸر سىر شەرتەيٸك. قالادا جولاۋشىلاپ جٷرسٸن, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىن بولسىن, ەيتەۋٸر, قازاق كٶپ. ولار رەسەيدە ەمەس, ٶز جەرٸندە جٷرگەندەي ەركٸن. ايتپاقشى, ولار شىن مەنٸندە ٶزدەرٸنٸڭ وتاندارىندا جٷرگەندەي سەزٸنەدٸ ەكەن. سوندىقتان, استراحاننىڭ ەجەلگٸ قازاقتىڭ قالاسى ەكەنٸن ايتۋعا تولىق قاقىمىز بار. بۇل – ەرينە, ٶتكەن شاق.
حVٸٸٸ – حٸح عاسىرلاردا ەدٸل-جايىق ارالىعىن رەسەي يمپەريياسى جاۋلاپ الۋ ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸندە قازاقتار ٶزدەرٸنٸڭ اتا قونىسىنان ايرىلدى. اقىن مۇرات مٶڭكەۇلىنىڭ:
«…ەدٸلدٸ تارتىپ العانى –
ەتەككە قولدى سالعانى.
جايىقتى تارتىپ العانى –
جاعاعا قولدى سالعانى», – دەۋٸ بەكەر بولماسا كەرەك. اقىن ودان ەرٸ ەدٸل-جايىق ەمەس, سارىتاۋ (ساراتوۆ) پەن استراحان جەرلەرٸن تارتىپ العانى تۋرالى:
«…ەۋەلٸ جەڭٸپ ورىس ەدٸلدٸ الدى,
سارىتاۋ, اشتارحاننىڭ جەرٸن الدى,
ارتىنان ەدٸلدەن سوڭ, نارىندى الدى», – دەۋٸ سول زۇلماتتىڭ بوياماسىز كٶرٸنٸسٸ ەدٸ. بۇل, نەسٸن ايتاسىڭ, شىندىققا قۇرىلعان سٶز.
مۇنداعى بارلىق تاريح استراحان كرەملٸندە. قالانىڭ قاق ورتاسىندا 1580 جىلدارى باستالىپ, 1620 جىلى بٸتكەن كرەمل حالىقتىڭ كٶپ جينالاتىن ورتاسى ەكەن.
كرەملدٸ ارالاپ جٷرٸپ, قارسى جولىققان جولاۋشىدان قولىنا فوتواپپاراتىمدى ۇستاتىپ, سۋرەتكە تارتۋىن ٶتٸنگەنٸم سول ەدٸ, ول مەنٸڭ قايدان كەلگەنٸمدٸ سۇرادى. ايتىپ تٷسٸندٸرٸپ ەدٸم, تاڭقالدى. ول – ٶزٸن يۋرت حالقىنىڭ ۇرپاعىمىن دەپ تانىستىردى. العاشقى رەت ەستۋٸم, وسىنداي دا ۇلت بارىن.
يۋرتتار – استراحان وبلىسىنىڭ ۆولودار, ناريمانوۆ, پريۆولجسكيي اۋداندارىندا تۇرادى ەكەن. تٷركٸ ۇلىسىنان, ٶزدەرٸن نوعايلارمىز دەيدٸ. جالپى سانى – 20 مىڭعا جەتٸپ-جىعىلاتىن كٶرٸنەدٸ. نوعاي تٸلٸندە سٶيلەيتٸن يۋرتپەن ەيتەۋٸر, ۇعىسقانداي بولدىق. نەگٸزگٸ باستاۋىن سٸبٸردەن العان يۋرتتار كٶشپەلٸ قىپشاق ۇلىستارىمەن دٸننٸڭ سۋننيت اعىمىن ۇستانادى ەكەن. ەدەبي تٸلٸ دامىماعان, ٶتكەن عاسىردىڭ 60 جىلدارىنا دەيٸن تاتار تٸلٸن قولدانىپ كەلٸپتٸ. العاشىندا ولار قازاقتارمەن ارالاسىپ, قۇداندالى بولىپ جٷرٸپتٸ. كەيٸن قازاقتار جاپپاي ورىس تٸلٸنە كٶشكەسٸن, يۋرتتار تاتار تٸلٸن قولاي كٶرگەن سىڭايلى.
«باسىڭنان كٸم سيپاسا, ماشايىعىڭ سول» دەمەكشٸ, يۋرتتاردىڭ دا باسىنا بۇلت ٷيٸرٸلگەن كەزدەر بولىپتى. اعايىنى نوعايلاردان الشاقتاپ, تاتار, قازاق, تٷركٸمەن, ورىس حالىقتارىمەن ارالاسامىن دەپ, ٶزگە تٸلدەردٸڭ ىقپالىنا تٷسٸپ كەتكەن كٶرٸنەدٸ.
قىزمەت بابىندا جٷرگەندٸكتەن, بٸلٸپ-كٶرۋگە ىنتالىلىق تانىتىپ, ەلگٸ يۋرتتى «شەي – مەنەن, ەڭگٸمە – سەنەن» دەپ كرەمل ٸرگەسٸندەگٸ كافەگە سۋسىن ٸشۋگە شاقىردىم. ايتپاقشى, يۋرتىمىزدىڭ اتى – مناجادين بولىپ شىقتى. «وسىندا سٸزگە مەنەن دە جاقىن – قاراعاشتار تۇرادى», – دەدٸ ول ەڭگٸمە كٶرٸگٸن قىزدىرىپ. ٶزدەرٸ بٸزدەن كٶپ ەمەس, بٸراق, ۋەدەگە, دٸنٸنە بەرٸك. ولار دا سۋنيتتەر. نەگٸزٸنەن, كراسنويار, حارابالين اۋداندارىندا قازاقتارمەن ارالاسىپ تۇرادى.
تاريحقا جٷگٸنسەك, قاراعاشتار ٷشٸن قازاقتان ارتىق تۋىس جوق. 1740 جىلى كاۆكازدا ەن جايلاعان نوعايلاردان ەنشٸسٸن بٶلٸپ, وسى جەرگە كەلگەن سوڭ جەرگٸلٸكتٸ قازاقتارمەن ارالاسىپ كەتٸپتٸ. بۇلاردىڭ دا فولكلورى, رۋحاني, ماتەريالدىق قۇندىلىقتارى نەمەسە جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸ جوق. كسرو تۇسىندا قاراعاشتار انا تٸلٸ رەتٸندە نوعاي تٸلٸن وقىپ كەلسە, قازٸر ودان دا جۇرداي قالىپتى.
قازاقستان, قازاقتار تۋرالى ايتقانىمدا مناجادين باۋىرىم, تاڭىرقاعاننان ٷندەمەي قالدى. ەرينە, قىزعانىشتان بولار, بٸراق, رەسەي ساياساتى ونى ايتقىزباسى انىق ەدٸ.
جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, قالادا كاسپيي ايماعى ەلدەرٸ باسشىلارىنىڭ باسقوسۋى جيٸ ٶتكٸزٸلٸپ تۇرادى.
بٸزدٸڭ الدىمىزدا عانا استراحاندا كاسپيي تەڭٸزٸ جاعالاۋى ەلدەرٸنٸڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەكٸنشٸ رەت مەديافورۋمى ٶتٸپتٸ.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار كەلەسٸ جىلى استانادا ٶتەتٸن ەكسپو-2017 كٶرمەسٸنە ٶز ەلدەرٸنٸڭ قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن بٸلدٸرٸپتٸ.
حالىقارالىق قاۋىمداستىق نازار اۋدارىپ وتىرعان كٶرمەنٸ ٶتكٸزۋگە دايىندىق بارىسى, ونىڭ باستى تاقىرىبى – جاسىل ەكونوميكا تۋرالى كٶرسەتٸلگەن ارنايى بەينەروليككە كاسپيي جاعالاۋىندا ورنالاسقان بەس ەلدەن 300-گە جۋىق باق ٶكٸلدەرٸ قاتىسىپتى.
مەديافورۋمعا قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ قۋاتتى دامۋ قارقىنىنا قىزىعۋشىلىقتارىن تانىتقان. سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلەمدە بٸر-بٸرٸمەن ارازداسقان ەلدەردٸڭ تاتۋلاسۋىنا, سٶيتٸپ, ەكونوميكالىق, ٸسكەرلٸك بايلانىستارىن قايتا جالعاسۋىنا اراعايىندىق جاساپ, بٸتٸمگەرشٸلٸكتٸ كٶزدەگەن ماقساتىن قولدايتىندارىن بٸلدٸرگەن.
قاتىسۋشىلار كاسپيي ماڭى ەلدەرٸندەگٸ جاڭالىقتار مەن پروبلەمالاردىڭ باق-تاردا كٶرٸنٸس بەرۋٸ ورتاق اقپاراتتىق كەڭٸستٸك قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىنىنا توقتالىپتى.
سوڭعى ۋاقىتتا ٶڭٸردە شەكارالاس جاتقان ايماقتار تۇرعىندارىنىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىنا وڭ ەسەر ەتەتٸندەي ٷلكەن جۇمىستار جاسالۋدا ەكەن. قازاقستان استراحانمەن كٶپتەگەن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جوبالاردى بٸرلەسە جٷزەگە اسىرۋدا. بٷگٸنگٸ تاڭدا استراحان ٶڭٸرٸندە قازاقستاندىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 60-تان استام كەسٸپورىن بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋدە ەكەن.
