Astrahan - ejelgi qazaq jeri

Almaty – Eýraziia kontinentinde erekshe júieli damyp kele jatqan iri megapolis. Ol álemniń 17 qalasymen baýyrlastyq ornatqan. Gazet tilshileri álem elderinde is-saparlarda bolyp, arnaiy reportajdar berýdi dástúrge ainaldyrǵan. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna orai "Almaty aqshamy" gazetiniń tilshisi Ermek Záńgirov Reseidiń Astrahan, Sheshenstan, Qalmaq, Daǵystan elderine saparǵa attanyp ketti. Búgin onyń Astrahannan joldaǵan alǵashqy maqalasyn berip otyrmyz.

Biz Atyraý arqyly Astrahanǵa jek­senbi kúni tús aýa jettik. Astrahan qalasy týraly ejelgi ańyzda bylaisha syr shertedi. Onda áz-Jánibek han óz ordasyn turǵyzýǵa orystyń áigili ismer sáýletshisin, qurylys salý sheberin shaqyr­typ alyp, ordasyn soǵan turǵyzdyrypty. Orda sán-saltanatymen salynyp bitken soń, han sheberden eńbeginiń óteýine ne qalaitynyn surapty. Qurylys sheberi hanǵa riza bolatynyn aitqan. Taqsyr is­merdiń qalaǵan jerin alýyna ruqsat beripti. Sáýletshi  ógizdiń terisin jińishke taspadai etip tilip, osy búgingi qala turǵan jerdi «qorshap alypty» desedi hannyń bilgishteri. Ejelgi qazaq jerinde orys qalasy osylaisha paida bolǵan kórinedi.

Qalanyń qaq ortasynda ornalasqan Astrahan Kremlin asyqpai araladyq. Ishi-syrtyn, qorshaǵan qabyrǵa, jarlaryn, shirkeýler men soborlardy kórip, olardyń osynshama ýaqyt mújilmei, aman saqtal­ǵanyna tańqaldyq.

Astrahan qalasynyń ejelgi aty – Qajy Tarhan dep atalǵan. Qajy Tarhan handyǵy (1465 – 1556) Altyn Orda ydyra­ǵannan keiin qurylǵan derbes memleket­terdiń biri. Bul – Astrahan handyǵyn Reseidiń jaýlap alýy, iaǵni, Rýstiń Shyǵys elderine qarsy baǵyttalǵan alǵashqy joryqtarynyń qurbanyna ainal­ǵan qala bolatyn. Qala – Edil ózeniniń eki jaǵa­laýyn ala Kaspii teńizinen 150 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. III ǵasyrlarda búgingi qalanyń ornynda hazarlardyń Átel, oryssha Itil qalasy bolǵan. HIII ǵasyrda Shyńǵyshan qalany qiratyp, ornyna Syityrhan degen qalasyn kóterip, handyq­tyń astanasy etken. 1459 – 1556 jyldary qala jańadan qurylǵan Astrahan han­dyǵynyń astanasy bolyp belgilengen. 1558 jyly qala Resei imperiiasynyń quramyna alynǵannan keiin patsha biligi kóshpen­dilerdiń jaýgerliginen qorqyp, qalany Edil ózeniniń oń jaǵa­laýyna kóshirýge májbúr bolypty. 1559 jyly Resei imperiiasynyń túrki tektes elderdi jaýlap alýyna narazy bolǵan Túrkiianyń áreketi óz nátijesin bermegen. 1589 jyly «Astrahan Kremli boi kótergen. Onyń syrtynan «Aq qala» atanǵan tas qala salynyp, Astrahan – Resei imperiiasynyń Orta Aziiaǵa qaraǵan forpostyna ainalǵan.

Qala batysynda Qalmyqiiamen, soltús­tiginde Volgograd oblysymen, shyǵysynda Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblysymen shektesedi.

Reseilikter Astrahan qalasyn Ońtústik Venetsiia, Kaspii aimaǵy elderiniń astanasy dep te ataidy eken. Qala – Resei­degi tarihi qundylyqtarǵa bai 115 qalanyń qataryna jatqyzylǵan. Ol Edildiń joǵarǵy bóliginde ornalasqan. Máskeý men eki orta 1411 shaqyrym. Qala 4 ákimshilik aýdanǵa bólingen. Ótken jylǵy sanaq boiynsha shaharda 532 699 turǵyn turady eken. Aýmaǵy 208,7 sharshy shaqyrymdy alyp jatyr. Búgingi tańda Astrahanda 100-den astam ult ókili turady eken. Onyń ishinde, qazaqtar qala halqynyń 5,45 paiyzyn, iaǵni, 24 myńdy quraidy.

2008 jyly Astrahannyń qala ataýy­nyń 450 jyldyǵy toilanypty. Osynaý 450 jyl aralyǵynda qalaǵa Saraihan patshanyń Asterhan jáne Qasymhan degen uldary kezekpen-kezek bilik jasapty. Astrahan ataýynyń ózi toponimikalyq qurylymy boiynsha «as» degen túrik sózinen alynǵan kórinedi. Jaýgershilik zamanda qalaǵa Aqsaq Temir birneshe ret shabýyl jasap, jermen-jeksen etip jaǵyp ta jibergen kórinedi.  Qalada Qazaqstan Respýblika­synyń konsýldyǵy jumys isteidi. Kórshi­les Atyraý qalasymen baýyrlastyq ornatqan.

Endi ejelgi tarihtan taǵy bir syr sherteiik.  Qalada jolaýshylap júrsin, jer­gilikti turǵyn bolsyn, áiteýir, qazaq kóp. Olar Reseide emes, óz jerinde júr­gendei erkin. Aitpaqshy, olar shyn máninde ózderiniń Otandarynda júrgendei sezinedi eken. Sondyqtan, Astrahannyń ejelgi qazaqtyń qalasy ekenin aitýǵa tolyq qaqymyz bar. Bul – árine, ótken shaq.

HVIII – HIH ǵasyrlarda Edil-Jaiyq aralyǵyn Resei imperiiasy jaýlap alý saiasatynyń nátijesinde qazaqtar ózderiniń ata qonysynan airyldy. Aqyn Murat Móńkeulynyń:

«…Edildi tartyp alǵany –

Etekke qoldy salǵany.

Jaiyqty tartyp alǵany –

Jaǵaǵa qoldy salǵany», – deýi beker bolmasa kerek. Aqyn odan ári Edil-Jaiyq emes, Sarytaý (Saratov) pen Astrahan jerlerin tartyp alǵany týraly:

«…Áýeli jeńip orys Edildi aldy,

Sarytaý, Ashtarhannyń jerin aldy,

Artynan Edilden soń, Naryndy aldy», – deýi sol zulmattyń boiamasyz kórinisi edi. Bul, nesin aitasyń, shyndyqqa qurylǵan sóz.

Mundaǵy barlyq tarih Astrahan Kremlinde. Qalanyń qaq ortasynda 1580 jyldary bastalyp, 1620 jyly bitken Kreml halyqtyń kóp jinalatyn ortasy eken.

Kremldi aralap júrip, qarsy jolyq­qan jolaýshydan qolyna fotoapparatymdy ustatyp, sýretke tartýyn ótingenim sol edi, ol meniń qaidan kelgenimdi surady. Aityp túsindirip edim, tańqaldy. Ol – ózin iýrt halqynyń urpaǵymyn dep tanystyrdy. Alǵashqy ret estýim, osyndai da ult baryn.

Iýrttar – Astrahan oblysynyń Volodar, Narimanov, Privoljskii aýdandarynda turady eken. Túrki ulysynan, ózderin noǵailarmyz deidi. Jalpy sany – 20 myńǵa jetip-jyǵylatyn kórinedi. Noǵai tilinde sóileitin iýrtpen áiteýir, uǵys­qandai boldyq. Negizgi bastaýyn Sibirden alǵan iýrttar kóshpeli qypshaq ulystarymen dinniń sýnnit aǵymyn ustanady eken. Ádebi tili damymaǵan, ótken ǵasyrdyń 60 jyl­daryna deiin tatar tilin qoldanyp kelipti. Alǵashynda olar qazaqtarmen aralasyp, qudandaly bolyp júripti. Keiin qazaqtar jappai orys tiline kóshkesin, iýrttar tatar tilin qolai kórgen syńaily.

«Basyńnan kim sipasa, mashaiyǵyń sol» demekshi, iýrttardyń da basyna bult úiiril­gen kezder bolypty. Aǵaiyny noǵailardan alshaqtap, tatar, qazaq, túrkimen, orys halyqtarymen aralasamyn dep, ózge tilderdiń yqpalyna túsip ketken kórinedi.

Qyzmet babynda júrgendikten, bilip-kórýge yntalylyq tanytyp, álgi iýrtty «shái – menen, áńgime – senen» dep Kreml irgesindegi kafege sýsyn ishýge shaqyrdym. Aitpaqshy, iýrtymyzdyń aty – Mnajadin bolyp shyqty. «Osynda sizge menen de jaqyn – qaraǵashtar turady», – dedi ol áńgime kórigin qyzdyryp. Ózderi bizden kóp emes, biraq, ýádege, dinine berik. Olar da sýnitter. Negizinen, Krasnoiar, Harabalin aýdandarynda qazaqtarmen aralasyp turady.

Tarihqa júginsek, qaraǵashtar úshin qazaqtan artyq týys joq. 1740 jyly Kav­kazda en jailaǵan noǵailardan enshisin bólip, osy jerge kelgen soń jergilikti qazaq­tarmen aralasyp ketipti. Bulardyń da folklory, rýhani, materialdyq qun­dylyq­tary nemese jazba eskertkishteri  joq. KSRO tusynda qaraǵashtar ana tili retinde noǵai tilin oqyp kelse, qazir odan da jurdai qalypty.

Qazaqstan, qazaqtar týraly aitqanymda Mnajadin baýyrym, tańyrqaǵannan úndemei qaldy. Árine, qyzǵanyshtan bolar, biraq, Resei saiasaty ony aitqyzbasy anyq edi.

Joǵaryda aityp ótkenimizdei, qalada Kaspii aimaǵy elderi basshylarynyń basqosýy jii ótkizilip turady.

Bizdiń aldymyzda ǵana Astrahanda Kaspii teńizi jaǵalaýy elderiniń buqara­lyq aqparat quraldary ókilderiniń ekinshi ret mediaforýmy ótipti.

Forýmǵa qatysýshylar kelesi jyly Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesine óz elderiniń qyzyǵýshylyq tanytyp otyr­ǵanyn bildiripti.

Halyqaralyq qaýymdastyq nazar aý­daryp otyrǵan kórmeni ótkizýge daiyndyq barysy, onyń basty taqyryby – jasyl ekonomika týraly kórsetilgen arnaiy beinerolikke Kaspii jaǵalaýynda orna­lasqan bes elden 300-ge jýyq BAQ ókilderi qatysypty.

Mediaforýmǵa qatysýshylar Qazaq­stan­nyń qýatty damý qarqynyna qyzyǵý­shylyqtaryn tanytqan. Sondai-aq, Qazaqs­tan Respýblikasynyń Prezidenti Nursul­tan Nazarbaevtyń álemde bir-birimen arazdasqan elderdiń tatý­lasýyna, sóitip, ekonomikalyq, iskerlik bailanys­taryn qaita jalǵasýyna araǵaiyndyq jasap, bitimgershilikti kózdegen maqsatyn qoldaityndaryn bildirgen.

Qatysýshylar Kaspii mańy elderindegi jańalyqtar men problemalardyń BAQ-tarda kórinis berýi ortaq aqparattyq keńistik qalyptastyrýǵa jol ashatynyna toqtalypty.

Sońǵy ýaqytta óńirde shekaralas jatqan aimaqtar turǵyndarynyń ózara qarym-qatynasyna oń áser etetindei úlken jumystar jasalýda eken. Qazaqstan Astra­han­men kóptegen áleýmettik-ekonomika­lyq jobalardy birlese júzege asyrýda. Búgingi tańda Astrahan óńirinde qazaqstan­dyq kapitaldyń qatysýymen 60-tan astam kásiporyn belsendi jumys isteýde eken.