كٶرنەكتٸ سۋرەتكەر, قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ دٷنيە سالعانىنا 25 جىل بولدى. وسىعان وراي وقىرماندار نازارىنا ونىڭ «شاشىلىپ تٷسكەن تٸركەستەر» اتتى كٶكەيكەستٸلٸگٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا دا انىق كٶرٸنەتٸن وي-تولعامدارىنىڭ بٸر پاراسىن ۇسىنامىز.
سوڭعى ايلاردا قازاقشا باسىلعان ەكi-ٷش قۇراندى قاراۋدىڭ رەتi كەلدi – حاليفا التاي اقساقالدىڭ «كەلەم شاريفi», ٶسەروۆ تەرجiمەسiنiڭ العاشقى ەكi كiرپiشi, رەتبەك پەن قىدىرحانوۆتىڭ قوتارماسى. العاشقىسى «بەرiمiز دە گوگولدiڭ «شينەلiنەن» شىقتىق»-قا يەك ارتسا, سوڭعى ەكەۋi «كەلەم شاريفتiڭ» كٷپiسiنەن شىققان. وڭباي شىققان. الماۋىتتان جابى بوپ تۋعان. بۇل تۇستا, سٶز بار ما, «كەلەم شاريفتi» قۇراندى قازاقشا سٶيلەتۋدiڭ بيiگi دەۋ ەبەستiك بولار ەدi. ارابشادان ماقۇرىم بولعان سوڭ سالىستىرا الماي, شiدەرلi ات بوپ كiبiرتiكتەي بەرەسiڭ. دەي تۇرعاندا, قانىپ iشپەسەڭ دە قاتالاپ جٷرگەن كەزدەردە شٶل قاندىرعان بiر تiل بار. ەرتەرەكتە, بالاراق كەزدە وقىعاندىكi مە, يگناتيي يۋليانوۆيچ كراچكوۆسكييدiڭ اۋدارماسى تەڭدەسi جوق اۋدارماداي ەلەس بەرەدi. سەنبەيتiندەر تٷرiكشەسiمەن سالىستىرىپ كٶرسiن. ٷستiرت قاراعاندا رابايسىزداۋ بايقالعانمەن, ىرعاقتى ۇستاۋ جاعىنان, ەۋەزدiڭ بوياۋ-رەڭكiن ساقتاۋ جاعىنان, وي تەرەڭiنە بويلاۋ جاعىنان ورىسشا قۇراننىڭ جٶنi بٶلەك. كراچكوۆسكييدiڭ 40 جىل اۋدارعانىن رەتبەك پەن قىدىرحانوۆ 2–3 جىلدا قوتارما عىپ پەرiپ شىقتى. ٶسەروۆ, رەتبەك پەن قىدىرحانوۆتىڭ اراب تiلiن قانشالىق بiلەرiن كiم بiلگەن, ال قازاقشا بiلمەيتiندەرiنە كەمiلمiن.
گرامماتيكا ۇعىمىنان كەلگەندە قۇران – نە ول? قۇران زات ەسiم مەن ەتiستiك. مۇھاممەد تە سول. ۇلت تا سولاي بولسا داۋا.
***
زادى, بiرەگەي تۇلعالارعا, بiرەگەي كiتاپتارعا سىن ەسiم جٷرمەيدi. مۇحاڭ, مۇحتار ومارحانوۆيچ ەۋەزوۆ الدىمەن – مۇحتار ەۋەزوۆ, سونسوڭ بارىپ ەلەم ەدەبيەتiنiڭ كلاسسيگi.
«كٶكسەرەك» – «اباي جولى» – «دوس – بەدەل دوستى» جازعان ەۋەزوۆ.
***
جازۋعا جاڭعىز ەرەجە جٷرەدi – گرامماتيكانىڭ ەرەجەسi. ال, قايسىبiر سۋرەتكەردiڭ گرامماتيكادان شىعىپ جازۋعا دا پراۆوسى بار.
***
اي ايناسىن بۇلت باسسا, جان ايناسىن شاڭ باسقان.
***
ەر سٶزدiڭ ٶز ۇياتى بار. جاقسى كiتاپ – ۇياتتىڭ انتولوگيياسى. جاقسى كiتاپتا ۇيات سٶز دە ۇياتىن تٶكپەي كٶرiنەدi.
***
كەلەر قازاقتىڭ دا iشەتiن ۋى مەن بالى – اباي.
***
جاڭا مەملەكەتكە, قاتتى بۇلقىنىپ, بالتىر قايرات كٶرسەتiپ شiدەر ٷزiپ كٶرمەگەن تاي مەملەكەتكە, پسيحو-فيزيكالىق استارى قات-قابات ديپلوماتييانىڭ, تابان اعىنى دٷلەي ەكونوميكانىڭ تايفۋنىمەن وسى قازiر كەزiككەن جەلكەن قايىق مەملەكەتكە دەموكراتييانىڭ ۇستىنى اقش-تىڭ ادام پراۆوسىن ۇلت پراۆوسىنان جوعارى قويۋى جٷرمەيدi (ادام پراۆوسى دەگەندە, سٶز جوق, ويدا الدىمەن بەيبiشەنiڭ تەلپiشi ورىس ازاماتى تۇرادى). جاستىعىنا قوسا ٶز تەرريتوريياسىندا ٶزi تiلەنiپ جٷرگەن ەلدiڭ ۇستانارى: ەل ازات بولماي – مەيلi دوستوەۆسكيي بوپ كەتسiن – ەر ازات ەمەس. ادام پراۆوسىنىڭ پريماتى تازا ۇلتتىق قۇرىلىمداردا جٷرەدi.
***
دiن قۇرىسا تiل ساقتايدى, تiل قۇرىسا ٷن ساقتايدى, بەرi قۇرىسا دiل ساقتايدى (ياھۋدي-ەۆرەيلەر, مىسالى). دiن, تiل, دiل تiزە قوسقاندا ونى وق قانا جەڭەدi.
***
نەكەن-ساياق اۆتورلاردا بولماسا, پۋبليتسيستيكا مەن قويىن جازبا ستيلدiڭ جٷگiن كٶتەرمەيدi.
***
كەكتiڭ كٶزi – ماحامبەت.
***
سانانىڭ نامازدىگەر كەزi, نامازشام كەزi, قۇپتان كەزi, الاكەۋiم كەزi, سەرi كەزi, شاپاق كەزi, شاڭقاي كەزi, ەكiندi كەزi, بەسiن كەزi – بiزدەگi قايسىسى? سونشا گراداتسيياعا بٶلەتiن قازاقتا سانا قانشالىق ٶزi?
***
ٶتiرiكتi كەشiرۋگە بولادى – تەك اقتاۋعا ەمەس.
***
ۇلى كiتاپتىڭ ٷدەسiنە شىعۋ بەيمٷمكiن شارۋالاردان.
***
قۇران. سۋرا № 112 ەل-يحلاس, مەككەدە ايان بولعان, تٶرت ايات.
1.اللا جالعىز. 2. ول – ٶلمەس-دٷر. 3. تۋماعان دا, تۋدىرماعان ەشكiمدi. 4. ەشكiم وعان تەڭ كەلمەس-دٷر.
***
كٶشپەندi, كٶشپەندi, كٶشپەندi – سوندا ساۋران, ساۋداكەنت, سوزاق, تٷركiستان, شىمكەنت, تاشكەنت, تاراز, الماتىداعى بiزدiڭ دەۋiرگە دەيiن قازىلعان سۋ جٷيەلەرi قايدا قالادى? وسى بiز كٶرگەن ديحاندار, بiزدiڭ كٶكپار تارتىپ جٷرiپ ميراب بولعان, تورلاما قاۋىندى قۇراندى ەردiڭ العى قاسىنا ۇرىپ جەگەن جەتi اتالارىمىز قايدا قالادى? ارقا كٶشتi ەكەن دەپ توزىپ كەتەمiز بە?! وراتىن جەرiن ورعان, ەگەتiن جەرiنە ەككەن, جايلايتىن جەرiن جايلاعان جۇرت بولماي ما? بيتسيۆيليزاتسييا دەگەندi ەستiپ پە ەدiڭiز?
***
ەكونوميكالىق قاۋiپسiزدiكتiڭ مەسەلەسi, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق قاۋiپسiزدiكتiڭ مەسەلەسi.
***
تەربيەنiڭ ەركiندiگi, ەركiندiكپەن تەربيەلەۋ, ەركiندiكتi تەربيەلەۋ – بۇلار ترانزيستوردىڭ انتەنناسىنداي بiرiنەن بiرi شىعاتىن ۇعىمدار.
***
قازاقتىڭ ەكi «جاۋى» بار. بiرi, دوس-جاۋى – اباي. قالعاندارى – قاس جاۋى.
***
ۇلتجاندىلىقتى اۋانىڭ دەڭگەيiنە كٶتەرگەن ٷش حالىق بولسا, ەكەۋi فرانتسۋزدار مەن پولياكتار, ەكi حالىق بولسا, تاعى سول ەكەۋi. ۇلتشىلدىقپەن تىنىستاۋ ولار ٷشiن تابيعي نەرسە. پاريجدە قايتقان شوپەننiڭ جٷرەگiن ۆارشاۆاداعى شiركەۋگە قويۋعا ميراس قىلعانى ۇمىت قالمايدى. ال, امەريكانىڭ جالاۋىنا شىرىلداۋى قالاي?
***
كەمتالانت مٷمكiندiگiنشە, شىن تالانت قالاعانىنشا جازادى.
***
العان ۇمىتار, بەرگەن – ۇمىتپايدى. قازاقستاننىڭ پسيحولوگييالىق حالi: از دا بولسا العانىن ۇمىتپايدى, مول بولسا دا بەرگەنiن ۇمىتادى. كەڭ قولتىقتىڭ بiر iرiلiگi.
***
ىلعيىندا ەۋروپانى كٶلدەنەڭ تارتادى. ەەس-كە (ەۋروپانىڭ ەكونوميكالىق بiرلەستiگi) بiرiگiپ جاتىر, كiرiگiپ جاتىر. نۋ ي چتو? تويىپ سەكiرۋ مەن توڭىپ سەكiرۋدiڭ جٶنi باسقا. بiرiگۋ-كiرiگۋ قارۋ-جاراق قامالى, دiن قامالى, تiل قامالى بەرiك ۇلتتىق مەملەكەتتiڭ رە-ە-ەتiن ۇز-ا-اق كٶرگەن, پلانەتالىق ورگانيزمنiڭ كٷرە تامىرىمەن تامىرلاس ەلدەرگە جاراسقان. وتاۋ كٶتەرiپ وڭاشا تۇرىپ الماي دوستاستىقتىڭ قۇشاعىنا قويىپ كەتۋ ساياسي لوگيكاعا قينالىپ سىيىسادى. بiر ٷيiر ايعىر ٷيەزدەپ تۇرا المايدى.
***
بiلمەگەن مiن ەمەس, بiلمەستiككە كٶنگەن مiن.
***
ەڭ تەرەڭ يدەيالار – قيىن يدەيالار.
***
ٶنەردiڭ تٷبiنە سورپا بەتiندەگi مايداي قالقىعان تٷسiنiكتi يدەيا جەتەدi. جازۋشىنىڭ بiر مiندەتi – وي-يدەيانى اشۋ ەمەس, ونى مۇنارتقا كٶمiپ, مۇنارمەن بٷركەۋ. «شايناپ بەرگەن اس بولماس.» وقۋشى شىڭعىرعانداي بوپ قينالسا نەسi ەرسi? السىن قاماۋ تەرiن!
***
گيمن: «ەلiم-اي», «كiسەن اشقان», نە «قاراكەسەك», «مەنiڭ قازاقستانىم». اۆسترييانىڭ گيمنi – ي.گايدننiڭ كۆارتەتiنەن.
***
ويلانۋ, ويلانا بiلۋ جاننىڭ ەرەكەتi مە, جوق ەلدە جاننىڭ بارقىندانعانى ويدىڭ حارەكەتi مە?
***
ٶنەرi دە, ٶزi دە بiرتۋما جiگiت, سۋرەتشi كەنجەباي دٷيسەنباەۆتان ەستiپ ەم.
ادامنىڭ شايتانى اتپەن كەلە جاتىپ, «قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن» (د. يسابەكوۆ) اپتاپتا, ايدالادا شايتاننىڭ جىلاپ وتىرعان شايتانىن كٶرەدi. «ەي, نە بولدى ساعان?
– ايتپا, ويباي! وسىندا بiر, ەكi كەمتاردى شاعىستىرا الماي قور بولدىم
– قايدا ولارىڭ?
– انا جوننىڭ استىندا. جاڭعىز شايلادا.
– كiمدەر?
– ەكەۋ. بiرەۋiنiڭ قولى بار دا كٶزi جوق, بiرەۋiنiڭ قوس قولى بار دا كٶزi جوق. ەپتەسiپ-سەپتەسiپ كٷن كٶرەدi.
– «ەيدە, كەتتiك!»
شايتاننىڭ شايتانى مiنگەسەدi, شايلاعا بارىسادى. «اۋ, كiم بار?» دەسiسەدi. كٶزi بار, قولى جوق شىعادى. سەلەمنەن كەيiن ادامنىڭ شايتانى شولاققا, ات ٷستiنەن ەكi قامشى جەگiزەدi, دەيدi: «مىناۋ ساعان, ال مىنانى سەرiگiڭە بەر!»
ەكi شايتان كەتiپ قالادى.
شايلادان شىقپاعان ەز بiر كٷن جىلاپ, ەكiنشi كٷنi سۇرايدى: – ماعان بەرگەنiن قاشان بەرەسiڭ? – سورلى-اۋ, تٷك تە بەرگەن جوق. ەكi رەت قامشى كٶتەردi.
قولى بار, كٶزi جوق بۇعان سەنبەيدi دە, ەكi كەمتار كەتiسكەن ەكەن دەيدi.
بۇل ٶزi چەرچيللدەي پسيحولوگ-ساياساتكەردiڭ ۇستانعان قاعيدالارىنان. چەرچيلل شايتان بولسا, شايتاننىڭ ارمانى نە? مەملەكەت پسيحو-فيلوسوفييالىق كونتسەپتسيياعا يەك ارتپاسا بولمايدى.
***
جiگiت عاشىعىنا قالاي قۇلاسا, ادامنىڭ اتقا سولاي قۇلاعانى ەبدەن جٶن.
***
«دٷنيە-جاراتىلىستىڭ ەكi قۇپيياسى مەنi ەسiرەسە تەنتi قىلادى: جۇلدىزدى اسپان تٶبەمدە, دiلiمدە – ادامگەرشiلiك».
كانت
***
اريستوتەل بويىنشا تراگەدييانىڭ بiر اتى: كاتارسيس – تازارۋ. تازارعان ادام تiك قارايدى دا, قاراۋىلىنا العاندى قاپى جiبەرمەيدi. ۇلتشىلدىق-ۇلتجاندىلىقپەن اۋىرىپ الماي, ايالاپ اۋىرماي, ۇزاق اۋىرماي, ونى تiپتi سەرiك اۋرۋ ەتپەي تازارۋ, ٶزiڭە دە, ٶزگەلەر – ينوزەمتسەۆتەرگە («بەساتار» پوۆەسٸنٸڭ كەيٸپكەرٸ) دە تايماي قاراۋ مٷمكiن ەمەس. قوعامنىڭ كەسەلiنiڭ بiر ەمi – وعان تiك قاراۋ. ەر اۋرۋدىڭ ۋاقىتى بار. توقسانعا كەپ قىزىلشا قارامىقتان قايتساڭ بالدىزدارىڭ قولما-قول تٷلەپ شىعا كەلەر ەدi.
***
ي.س. باحتىڭ («ستراستي پو ماتفەيۋ»), موتسارتتىڭ, بەرليوزدىڭ, ۆەرديدiڭ, ياناچەكتiڭ رەكۆيەمدەرiن اراعا اپتالار سالىپ, قايتا-قايتا تىڭداعان مۇقاعالي:
– بۇرىن نەعىپ تىڭداتپاعانسىڭ?
– كلاسسيكا نە جٶنiڭ?
– نە جٶنiڭ دەيدi. ٶكشەمنەن شىقتى. مەن ٷلپەرشەك, بۇلار كەزدiك بولدى. كەزدiك ٷلپەرشەككە تٷسپەي مە ەكەن?
***
تاعى دا مۇقاعالي:
– ەكەۋمiزگە جٷز جٷرمەيدi. بiزگە 99 نە 101 جٷرەدi.
– نەگە?
– بiلiپ تۇرىپ سۇراۋ قادىردىڭ ەنشiسi.
***
تاعى دا مۇقاعالي:
– اسقار ەكەنiڭ راس بولسا ەكi جىل ٶمiر قوسامىسىڭ?
– قوسام.
– قايتiپ?
– بەتحوۆەننiڭ 9-سىن تىڭدايسىڭ.
– ۋاقىت اعىپ بارادى. تەز تىڭدات. تەك وسىندا ەكەپ تىڭدات.
***
قۇران. 100-سۋرانىڭ العى بەس اياتىنىڭ سارىنىمەن:
تاڭنىڭ سالقىن شاپاعاتىمەن,
قارسى بەتكە اعىزعاندا.
كٶز قازانى تەرگە تولعان
اتتارعا سەرت!
كەفiرلەردiڭ قاتار-قاتار قاتارىن
جاس قۇرمانىڭ شىبىعىنداي
شىرپىپ جونعان
اتتارعا سەرت!
جاننىڭ جانى قان بولعاندا
رابباسى ٷشiن
ھالال قانىن قيياتىن
جانارىنا جارتى عالام سيياتىن
اتتارعا سەرت!
تiزگiن تiلەپ كەمiرگەندە تiزەسiن
تۇياعىندا ٶرت ويناعان
تۇياقتا ٶرت ويناعاندا
ٷستiندەگi عازيلەردiڭ
جٷرەگiندە سەرت ويناعان
اتتارعا سەرت!
***
ابايدا اشۋ شاقىرار ورام كٶپ. كەيiس شاقىرار بiر ورامى: «… قازاق تا ادام بالاسى عوي.»
***
ارقيزم: قىتاي قازاقتارىنىڭ بەكزاداسىن – «اڭشىنىڭ ەنiن» ٷكiلi ىبىرايعا بايلاپتى. «گەككۋ» مەن «اڭشىنىڭ ەنiنiڭ» اراسى شوق پەن مۇزداي.
***
قازاق ۇلتى, تٷرiك ۇلتى, يسلام ۇلتى, ەلەم ۇلتى – بiرi كەم بولسا باسقالارى دا شالا.
***
تەكستiڭ دەمiن الۋدىڭ تٶتە جولى – تالماي وقۋ.
***
وقۋشىنى قاسقىر كٶرگەن تازىداي قالتىرات.
***
ٶنەردە كەمتالانت بولعاننان بەيتالانت بولعان ارتىق. بەيتالانت – بەيتاراپ, ال, كەمتالانتتىڭ – تiلدەن باستاپ دiلگە دەيiن سۇعىنبايتىن جەرi جوق.
***
سٶيلەمنiڭ جازاتىن ٶمiرi بار دا, سٶيلەمنiڭ ٶز ٶمiرi بار. جازارمان سٶيلەمدi تiرi شٶپتi تاپتاعانداي تاپتايدى. سٶيلەمنiڭ تەن ەكەنi, ونىڭ سان تاراۋ تامىرلارى, كاپيلليار-تامىرشالارى بارى ۇمىت قالادى. ابزاتسقا, تاراۋعا, بٷكiل كiتاپقا قىزمەت ەتەتiن سٶيلەمنiڭ اۆتونومدى ٶمiر كەشەرiن ۇمىتادى. شىعارمانىڭ بiر اتى – ىرعاعى ىڭقىلداعان, بوياۋى كەمپiرقوساق بوپ كٶرiنەر, كٷمiس ويى تٷپكە تارتار سٶيلەم عانا. جازارمان ەمەس جازۋشى ٷشiن قيىنعا تٷسەرi: سٶيلەمدەگi ٶمiر مەن سٶيلەمنiڭ ٶمiرiن جىمىن بiلدiرمەي ٶرۋ. سٶيلەمدەگi ٶمiر مەن سٶيلەمنiڭ ٶمiرi بiرiكپەگەسiن تiرi تiركەس تۋمايدى. ٶمiردiڭ تامىر سولقىلى مەن سٶيلەمنiڭ تامىر سولقىلىن لينگۆيستيكالىق پروزا عانا قوسا الادى.
***
پروزا جازباعان ۇلى اقىن كەم دە كەم. اقىندى پروزامەن تەكسەرiپ السا تەرiس ەمەس. ال دراماتۋرگيياعا بٷگiنگi اقىنداردىڭ بەرiنiڭ تiسi باتپايدى. تiستەيدi – ازۋعا سالا المايدى.
***
قازاقتاي پسيحوفيزيكالىق تيپتiڭ ازاسىن «جiگەردەي» كەمەرلەيتiن كٷي, اشۋىن «قاراكەسەكتەي» شىڭعىرتار ەن جوق.
***
«ستيل – ول, ادام» (بيۋففون). ستيلi جوقتىڭ جازعانىن وقۋ ارپا تالقاندى قۇرعاق اساعانداي. ستيلسiز جازۋشى, ٶز ستيلiن تابا الماعان جازۋشى iرiگە ەلiكتەپ كٶلەڭكە-كالكاعا بارادى دا سورپانىڭ سورپاسىنىڭ سورپاسى بولادى. كالكا تٷپنۇسقانىڭ – قازان سورپانىڭ, سورىنا جارالادى… ەلiكتەمە. ەلiكتەپ-سولىقتادىڭ با – مازاققا ٶزiڭ قالماۋ ٷشiن – بويلاپ, بارار جەرiڭدi بiل. سەن تٷگiل بالىقتىڭ ٶزiن جاڭقاداي ويناتار قارا يiرiمiنە جولاما. مۇقاڭدار پوچەرك-گرافيكانىڭ ٶزiن قيسايتىپ جiبەرەدi.
***
ۋاقىت – ەنەدi. ادامعا دا, قوعامعا دا, مەملەكەتكە دە ەنەدi. ەنەدi دە ۇيا سالادى, تٷپ-تٷيەنەڭدi جايلايدى, بiراق كەتەدi بiر كٷنi – بiر سەتتە كەتەدi, ۇشادى, قۇريدى. ال, ادام مەن قوعام قالادى. ادام قالدى – بiراق ۋاقىت ٶتتi. قايدا كەتتi ول ۋاقىت? ادامىڭ مiنi, ال ونىڭ ٶزi يەمدەنگەن, ٶزi ەن سالعان, ونىڭ ٶزiمەن تiل تابىسقان ٶز ۋاقىت-مەرزiمi وقپان-قۇردىمعا قۇرىدى. دەل وسى جەردەن ادامنىڭ ەكi ۇداي تiرلiگi باستالادى; جاڭا ۋاقىت تٷسi سۋىق باسقا ۋاقىت بوپ كەلەدi دە ادام ونىمەن قاباق استىنان ۇعىسا المايدى. بۇل – دراما. كەرەك دەسەڭiز يدەيانىڭ دراماسى. ال شىن شىعارما – دراما. فەلەتون دا دراما.
***
تاعى دا ستيل تۋرالى. مەملەكەتكە تاقىرىپپەن, كونتسەپتسييامەن قارسى شىعار مٷمكiندiك قالماعاندا كٶمەككە ستيل كەلەدi. مەملەكەت ونى بiلمەي قويمايدى. تٷرمەدە ول سەنi تەندەي ەزسە, ستيلدi, ستيلدi قارۋ قىلعانداردى قۋعىنداۋ ارقىلى, ول قوعامدى رۋحاني ەزەدi. جاڭا فورما, جاڭا ستيليستيكا iزدەۋ, تازا ەستەتيكانىڭ يiرiمiنە سٷڭگۋ, رۋحاني پلاستيكانى مەڭگەرۋ – بۇلار ٶزi باعىنباۋدىڭ ەنەرگيياسى.
***
مۇھاممەد: «مەن ەيەلدi, مiنەجاتتى, جۇپار يiستi, جىلقىنى قۇلاپ سٷيدiم. بiراق, جاننىڭ شٶلiن مiنەجاتتاي قاندىرعان ەشبiرi جوق».
***
بيبلييانىڭ كٷي باسى: الدىمەن تۋعان سٶز ەدi, سول سٶز قۇداي بولاتىن.
***
ايشا بيبiنiڭ ساعاناسىنداعى جازۋدى اۋدارسا: «سٷمبiلە. سۋ سۋىدى. ٶمiر – سۇمدىق.»
***
پەسا – قۇنداقتاۋلى سەبي, ونىڭ قانداي ازامات بولىپ ٶسiپ شىعارى رەجيسسەرگە بايلانىستى.
***
شىن رەجيسسۋرا – جٷرەك سيياقتى. سوققانى بiلiنبەيدi.
***
سۋرەتكەردiڭ قالتقىسىز اتقاراتىن بiر مiندەتi – ەردايىم سوتتالارمەن بiرگە سوتقا قارسى, اشپەن بiرگە توققا قارسى بولۋ.
***
قازانعاپ پەن سٷگiردەن كەيiن ۇلى كٷيشi شىقسا, شەرتەر ساۋساقتى كەسiپ بەرۋگە دە بولار ەدi.
***
ەسەسiن جiبەرگەن ەل – ەل ەمەس.
***
ساياساتتىڭ جاڭعىز التەرناتيۆاسى – جاننىڭ داۋىسى. ول داۋىس: ەۋەز-ەۋەن بوپ ەستiلە مە, سٶز بوپ وقىلا ما, بوياۋ بوپ كٶرiنە مە – بەرiبiر.
***
فيلوسوفييانىڭ ايتپاسقا بولماستى ايتقاننان باسقا ماقساتى جوق. مiندەتi دە.
***
قۇراننان. سۋرا № 12, 19-ايات: «قاي جاق بەتكە قاراما – اللانىڭ جٷزi سول جاقتا»
***
اجال كەلمەيدi. اجالعا باراسىڭ. بارعان بەتتە اۋديەنتسييا بەرەدi.
***
قىدىر ادامعا ٷش رەت جولىعادى. وڭ قولىنىڭ بارماعىندا سٷيەك بولمايدى. ول: «دەۋلەتتەن بەرەيiن بە, پەرزەنتتەن بەرەيiن بە?» – دەيدi. تiلەگiڭدi ەستيدi دە, عايىپ بولادى.
***
ابايدىڭ قازاعىنان قارا ٷزiپ كەتكەن قازاق جوقتىڭ قاسى.
***
ٶنەردiڭ ٶمiردەن ايىرماشىلىعى – ٶنەر ٶمiردەن ٷيرەنبەيدi. ونىڭ جاراتىلىستان بولماسا, ٶمiردەن الار دەرiسi جوق. ٶنەردiڭ ٶز ٶتكەنi, ٶز بٷگiنi, ٶز لوگيكاسى مەن ديناميكاسى بار.
***
بايرونعا قوسىمشا: ەيەلدiڭ بiر اتى – جەننات, بiر اتى – اقىرەت. ەيەلمەن تۇرۋعا دا بولمايدى, ەيەلسiز تۇرۋعا دا بولمايدى.
***
ەيەل دەلەلدەرمەن ەمەس, سەنiممەن تiرلiك كەشەدi.
***
ادامنىڭ جٷرەگiندە قۇشتارلىق اۋىسىپ تۇرادى بiرiنiڭ ٶشكەنi – بiرiنiڭ ٶسكەنi.
لاروشفۋكو.
***
ەل دەرتتi – زار شىقپاسا, تەن دەرتتi – زەر شىقپاسا.
***
بابى مەن باعى بۇققان تۇياق تا بiر, ويعا سۋارىلماعان ەۋەن مەن ەۋەز دە بiر; نەنi ايتۋ بiر پارا, قالاي ايتۋ بiر پارا, كiمگە ايتۋ بiر پارا, كiمگە ايتۋ, قاشان ايتۋ بiر پارا…
***
ٶمiر – ٶنەر بولعاندا, ٶنەر – ٶلشەم. ٶنەر – ٶلشەم بولعاندا, ٶلشەم – ٷنەم. ال, ٷنەم – تiرلiكتiڭ كٷرە تiنi.
***
بايلىق – بارلىق بولعاندا, ٶنەر – مۇرات. بايلىقتان مۇرات شىقپاعان. ال, مۇرات – تiرلiك.
***
ەن – زار. زار ھەم مiنەجات.
***
جالعاننىڭ جالعاندىعىن جىلقىنىڭ جانارىنان اسىرىپ كٶرسەتەر اينا قانە?
***
بيلiك تٷبi – زورلىق. قاي ەلدە دە سولاي. قاشاننان سولاي بولدى.
***
دارىندى iزدەمەيدi كiسi – دارىن دا جاتىردا جاتقاندا قانىڭا قۇيىلاتىن نەرسە.
***
سٶز – قۇلىن دا, وي – جىلقى.
***
تەننiڭ ماڭدايىنا ايعايدى جازعان. جان بۇقپاسا بولعانى.
***
بۇل عالامدا تۇزاقتى دا, تۇساۋ-تۇسامىستى دا تۋابiتتi تانىماسقا جارالعان بiرەۋ بار, ول – ادام.
***
ەسەكتٸڭ باعى – جىلقىمەن اتالاستىعى.
***
ماس ادام – مەمۋاريست.
***
اشىق ايتۋ – انىق ايتۋ بولعانمەن, اقيقاتتى ايتۋ ەمەس.
***
تەڭiرiنiڭ بiر اتى – شىندىق.
***
رادلوۆتىڭ: «قازاقتار – شىعىستىڭ فرانتسۋزدارى» دەگەنٸن «فرانتسۋزدار – ەۋروپانىڭ قازاقتارى» دەپ قيسىنداۋعا بولادى.
***
مiنسiز شىعارما جازۋ وڭاي. قيىنى – عۇمىرىڭدى مiنسiز شىعارماعا اينالدىرۋ.
***
ميلەدي!
مەن سٸزدٸ جٷرەگٸمدە ۇزاق ۋاقىت ايالاپ قالاي كٷتكەنٸمدٸ ەلەستەتە دە المايسىز… جىلقىعا قالاي قۇلاي بەرٸلگەن بولسام, سٸزدٸ دە تاپ سولاي جاقسى كٶرەمٸن!
(كەنجە قىزى ەسمەعا جازعان حاتىنان)
***
بيسميللەھ! راھمانراحيم!
مەلە
… ۋاقىت ادامعا ەنە مە ەلدە ادام ۋاقىتتان ٶتە مە? جۋىردا قاراگٶزگە (ٷلكەن قىزى – رەد.) جازعان حاتىمدا دا وسىنى ايتتىم. جەنە بۇل ۋاقىت – مەڭگٸلٸك, ال, ادام – سەتتٸك ەكەنٸنە قاراماستان ويلاندىراتىن ساۋال. ايتپاقشى, بۇل كەز كەلگەن شىعارماشىلىقتىڭ, قولدان جاسالماعان, كونيۋنكتۋرادان ادا تارتىستىڭ ٶزەگٸ…
(ۇلى ەلٸشەرگە جازعان حاتىنان)
***
ادامنىڭ رۋحاني iزدەنiس-سiلكiنiستەرi ٷش-اق ساۋالدىڭ اياسىنا سىيادى:
ا) نە بiلە الامىن?
ب) نە iستەۋiم كەرەك?
ۆ) ٷمiت ارتارىم نە?
***
بۇل – ٷركەردەي عانالاردىڭ كiتابى. ولاردىڭ, بەلكiم, دٷنيەجارىقتى ەلi كٶرمەۋi دە مٷمكiن. ولار, بەلكiم, مەنiڭ زاراتۋسترامدى دا تٷسiنەر…
***
جاقسىدان سٶز شىعادى جان سەكٸلدٸ,
تامىردان اتقىلاعان قان سەكٸلدٸ…
***
ٶمiر – تەن, ٶنەر – جان, تەن تۇنشىققاندا – جان شىڭعىرادى.
***
ٶلiمگە بەرەر جانىم بار, پەندەگە بەرەر ارىم جوق.
***
اجال ايدان اۋماعان, كiم كٶرگەن ونىڭ ارقاسىن.
***
يۋبكا كيگەن ماحامبەت!
(فاريزا تۋرالى)
***
سiلتەسەڭ – سەمسەر, قورعانساڭ – قالقان ورنىنا جٷرگەن قايران, ەنۋار!
(اكتەر ە.مولدابەكوۆ تۋرالى)
***
تالانت – تۇياق, اباي – جول. سول جولمەن اناۋ جيدەبايعا, مىناۋ قاراۋىلعا كەمەڭگەر دە كەلەدi, كەششە دە كەلەدi. مۇندا «ٷيرەنەمiن» دەپ, «ٷيرەتەمiن» دەپ كەلمەۋ كەرەك… مۇندا تازارامىن, ارىلامىن دەپ كەلۋ كەرەك. ەلدiڭ نەگە كەلگەنiن بiلمەيمiن. مەن ٶزiم ارىلامىن دەپ كەلدiم…
ابايدىڭ 140 جىلدىعىندا, 1985 جىلى سەمەيدەگٸ سالتاناتتى جيىندا سٶيلەگەن سٶزٸنەن
***
ەلدiڭ, جۇرتتىڭ, ۇلتتىڭ قۇرۋى, الدىمەن, ينتەلليگەنتسييانىڭ يتتiگiنەن, ساتىمپازدىعىنان باستالادى.
«ەرۋلiك» پەساسىنا العىسٶزدەن.
***
كەمiل بولۋى قيىن, بiراق وي قاشادى: حالىق – ەكi ۇعىمنىڭ قۇلى – كەتكەن مەن كەلەردiڭ. بٷگiنگiنiڭ, قازiرگiنiڭ, وسى سەتتiڭ ەمەس – نە كەتكەننiڭ, نە كەلەردiڭ. نەگە?
حالىق بiلەدi: ەگەر وندا, حالىقتا, جاۋاپقا جٷرە الارلىق سانا بولسا – ايتقانىنا جاۋاپ بەرۋ كەرەك. ال, بٷگiنگi ٶمiردە كەپiلدiككە بارۋ – ەگەر, وسى نۇسقانىڭ بiرiنە عانا ات باسىن تiرەۋ شارت بولسا, ەرينە, كەلەردiڭ قۇنى – ۆوزموجنوست وتكازاتسيا ۆسەگدا.
***
تسيۆيليزاتسييا سيياقتى مىڭ سان ٷيiردەن تۇراتىن ۇلى ۇعىمنىڭ iشiندەگi الماۋىتى – ويلانا بiلۋ, ونىڭ مەدەنيەتi. بۇل بولمايىنشا ۇلتتىق سانانىڭ iلگەرiلەۋi قيىن…
1978–1992 جج.
دايىنداعان ەلييا بٶپەجانوۆا
"تٷركٸستان" گازەتٸ
