اتىراۋدا ارحەولوگتار قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەن جەرٸن تاپتى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
بٸر كەزدەرٸ التىن وردا, نوعاي ورداسى, سودان كەيٸن قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان سارايشىق قالاشىعىنان بٸرەگەي قابٸر تابىلدى. تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنگەن ارحەولوگتار بۇل قابٸردە قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەن جەرٸ بولۋى مٷمكٸن دەپ بولجاپ وتىر.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ ارحەولوگتاردىڭ تاپقان جەدٸگەرٸ - قازاق حاندىعىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلاردىڭ بٸرٸ قاسىم حاننىڭ قابٸرٸن كٶرۋ ٷشٸن تاريحي ورىنعا باردى.
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جەڭگٸر حان بٶكەيحانۇلى مۇندا 1840 جىلدارى كەلٸپ, سول كەزدە «حان بەيٸتٸ» دەگەن جەرگە بەلگٸ قويعان. بٸراق, كەيٸننەن بۇل بەلگٸ جوعالىپ كەتكەن. ال ٶتكەن جىلى اتىراۋلىق عالىمدار رەسەي مۇراعاتتارىنان سارايشىقتىڭ ەسكٸ سىزبالارىن تاپتى. سول سىزبادا حان قابٸرٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ.
ورىس زەرتتەۋشٸسٸ الەكسەي الەكسەەۆ 1861 جىلى ٶزٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەگٸندە حان قابٸرٸنٸڭ ورنالاسقان جەرٸن ناقتى كٶرسەتٸپ, ونى «قاسيەتتٸ كريپت» دەپ اتادى. ول «حان قابٸرٸن» ٷش جاعىنان تەرەزەلەرٸ, كٷمبەزٸ جەنە شىعىس جاعىنداعى ەسٸگٸ بار كەسەنە دەپ سيپاتتادى. ارحەولوگتاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل مەلٸمەتتەر قازٸر تابىلعان قابٸردٸڭ قۇرىلىمىمەن سەيكەس كەلەدٸ.
ۇلى جٸبەك جولىنداعى ورتاعاسىرلىق ٶركەنيەتتٸ قالالاردىڭ بٸرٸ سارايشىقتىڭ ٶركەندەۋ دەۋٸرٸ قاسىم حاننىڭ ەسٸمٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. مۇندا جەتٸ حان جەرلەنگەن. سولاردىڭ بٸرٸ – قاسىم حان.
«سوڭعى جىلدارداعى تاريحي دەرەكتەر قاسىم حاننىڭ سارايشىقتا جەرلەنگەنٸن تولىق راستايدى. حاننىڭ جەرلەنگەن جەرٸن ٸزدەۋگە قاتىستى بٸزدٸڭ زەرتەۋٸمٸز جەمٸستٸ بولدى. ا.الەكسەەۆتٸڭ جازبالارىنداعى اقپارات 99%-عا راستالدى», - دەيدٸ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەبٸلسەيٸت مۇحتار.
ارحەولوگتار قابٸردٸڭ شىعىسىندا ورنالاسقان 8 مەترلٸك زيراتتىڭ ٸرگەتاسىن تاپتى. ٸرگەتاستى سولتٷستٸككە قاراي تاعى 8 مەتر تازارتۋ ٷشٸن روبوتتار كەلە جاتىر. بٸراق قاڭقانىڭ تۇتاستىعىنا زييان كەلتٸرمەستەن بيلەۋشٸنٸڭ قالدىقتارىن الۋ ٷشٸن, كەيٸنٸرەك حان قابٸرٸنٸڭ ٷستٸندە پايدا بولعان زيراتتى قايتا جەرلەۋ كەرەك. كەيٸنگٸ جەرلەۋ ورىندارىن اۋىستىرۋعا رۇقسات جەرگٸلٸكتٸ يمامنان جەنە وسىندا جەرلەنگەن ادامداردىڭ تۋىستارىنان الىندى.
تاريحشى ەبٸلسەيٸت مۇحتار تاريحي اۋماقتى تازارتۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸزگٸ جۇمىستار كەلەسٸ جىلى باستالاتىنىن حابارلادى. زەرتتەۋگە بەلگٸلٸ انتروپولوگتار, ارحەولوگتار جەنە ەتنوگراف عالىمدار تارتىلادى دەپ كٷتٸلۋدە. ارحەولوگييالىق قازبالار مەن زەرتتەۋلەر ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان بەرٸ ٷش شارشى شاقىرىم جەردەگٸ ەجەلگٸ قورىمداردا جٷرگٸزٸلۋدە.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋ كەزٸندە قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەن جەرٸ تابىلۋى مٷمكٸن دەگەن جاڭالىقتى ماڭىزدى وقيعا دەپ ەسەپتەيدٸ. قاسىم حان – قازاق تاريحىنداعى ۇلى بيلەۋشٸلەردٸڭ بٸرٸ. ول قازاق حاندىعىن ەكونوميكالىق, ەسكەري-ساياسي تۇرعىداعى ەڭ مىقتى مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸنە اينالدىردى. بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدە ٶمٸر سٷرگەن حالىق سانى بٸرنەشە ەسە ٶستٸ. مەملەكەتتٸڭ شەكاراسى كەڭەيتٸلدٸ.
«بٸزدٸڭ ارحەولوگتار ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىندا جەنە حالىقتىڭ ساناسىندا جارقىن تۇلعا بولىپ قالعان كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەن جەرٸ تابىلعانىنا سەنٸمدٸ. ەگەر كەيٸن جٷرگٸزٸلەتٸن زەرتتەۋلەر مەن ساراپتاما عالىمداردىڭ بولجامىن راستاسا, بۇل ەل تاريحىنداعى ٷلكەن جاڭالىق بولادى دەپ ويلايمىن. اقپاراتتى العان العاشقى كٷننەن باستاپ مەن بەلگٸلٸ عالىم-تاريحشى, ارحەولوگييالىق قازبا جەتەكشٸسٸ ەبەلسەيٸت مۇحتارمەن كەزدەستٸم. تەۋەلسٸزدٸك العان سەتتەن بەرٸ ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن جەنە قر پرەزيدەنتٸنٸڭ تاپسىرماسىمەن قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسى مەن تاريحي قۇندىلىقتارىن تولىقتىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. بۇل ەلدٸڭ ۇلتتىق بٸرلٸگٸن نىعايتۋ ٸسٸنە وڭ ەسەر ەتەدٸ», - دەيدٸ وبلىس ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ.
ەكٸمنٸڭ ايتۋىنشا, ٶڭٸردە ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن ودان ەرٸ جانداندىرۋعا قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ.
ەسكە سالا كەتەلٸك, بۇدان بۇرىن اتىراۋداعى مييالى قورعانىننا 560 جەدٸگەر تابىلعان ەدٸ.
