«ارعىقازاق ميفولوگيياسىنىڭ» اۆتورى, كٶرنەكتٸ عالىم بولعان سەرٸكبول قوندىباي: «قازاق دەگەنٸمٸز – يسلامنىڭ سۋفييلٸك جەنە حانيفالىق اعىمى مەن قىپشاقتانىپ كەتكەن ەجەلگٸ ۆارا-ۇرىم يدەياسىنىڭ بٸر رۋحاني ارناسىنا توعىسۋىنان شىققان پەندە» دەگەن ەدٸ. مٸنە, وسى سەرٸكبول ايتقان ۆارا-ۇرىم يدەياسى جٶنٸندەگٸ زەرتتەۋلەرٸمٸزگە توقتالالىق.
قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى مونگورافييالىق ەڭبەك جازعاندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى مەمبەت قويگەلدٸ مەن زارلىقان قيياناياتۇلى قازاقتاعى قاڭلى تايپاسىنىڭ اتاۋىنىڭ سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ ەسكٸ اتاۋى كانكا سٶزٸنەن بولعانىن ايتقان ەدٸ. ال ەندٸ, وسى سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ ەسكٸدەگٸ كانكا اتاۋىنىڭ قايدان پايدا بولعانىن ول كٸسٸلەر ايتا الماعان. كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ تاريحشىلار دا قاڭلى اتاۋىنىڭ قاڭ ٶزەنٸنە قاتىستى پايدا بولعانىن ايتادى. الاي دا, قييات پەن قوڭىراتتىڭ بٸر تايپا ەكەنٸن ايتىپ كەتكەن عالىم ايتٸم ەبدراحمانوۆ «قازاقستان ەتنوتوپونيميكاسى» اتتى عىلىمي كٸتەبٸندە: «...بٸزدٸڭشە, بۇل ەتيمولوگييالار وسى مەسەلەنٸ ەلٸ دە زەرتتەي تٷسۋدٸ تالاپ ەتەدٸ» دەگەن ەكەن.
بەلگٸگٸ كٶشپەندٸتانۋشى, قىپشاقتانۋشى عالىم سەرگەي كلياشتورنىي بولسا, جاس كٷندەرٸندە جازعان ەڭبەكتەرٸندە قاڭلى اتاۋىنىڭ ەجەلگٸ كٶشپەندٸ ارييلەردٸڭ, ياعني, تۋراندىقتاردىڭ كانگحا قامالىنىڭ اتاۋىنان بولعانىنىڭ ەش كٷمەنٸ جوق ەكەنٸن ايتقان ەدٸ. تۋراندىقتاردىڭ كانگحا قامالىنىڭ اتاۋى بٸزدٸڭشە قىپشاق تٸلٸنەن بولعان. شەكەرٸم قاجى مەن نىعمەت مىڭجاننىڭ قاڭلى اتاۋىنىڭ ارباعا قاتىستى پايدا بولعانىن ايتقاندارى بەلگٸلٸ. كەيبٸر قازاق تاريحشىلارى دا قاڭلى دەگەننٸڭ اربانىڭ دٶڭگەلەكتەرٸنٸڭ «قاڭع», «قاڭع» دەگەن دىبىس شىعارعانىنان بولعانىن ايتقان. سوندا «قاڭعالى» دەگەندٸ «اربالى» دەپ ۇعادى. ال ەندٸ, ورىستاردىڭ «سلوۆو و پولكۋ يگورەۆە» دەگەن ەپوستارىندا: «كرىچات تەلەگي پولۋنوششي, رتسي لەبەدي راسپۋجەنى» دەگەن سٶزدەر بار. ياعني, پولوۆتسى-قىپشاقتاردىڭ اربالارىنىڭ دٶڭگەلەكتەرٸنٸڭ سىقىرلاعاندارى - اققۋلاردىڭ ٷركٸگەندە شىعاراتىن داۋىستارىنا ۇقسايتىندارىن ايتادى. مٸنە, وسىعان وراي ورىس جىلناماشىلارى قىپشاقتاردى «گۋسي-لەبەدي» دەپ تە تاڭبالاعان. قازاق بولسا اققۋ-قازدىڭ بۇل داۋىسىن قاڭع, قاڭق, قاڭقىل دەيدٸ. سوندا, راسىندا دا قاڭعىل دەگەن سٶز ەرتەدە اربالى دەگەندٸ بٸلدٸرگەن بولسا كەرەك. مٸنە, وسى قاڭعالىلار كەتكەن جەردٸ, ياعني, قامالدى ەجەلدە كانعالىق دەپ قىپشاق تٸلٸندە اتاپ, كەيٸن بۇل سٶز كانگحا بولىپ رەكوسترۋكتسيياعا تٷسكەندەي. ارييلەر بۇل قامالدى كانگحا-ۆارا دەپ تە اتاعان. بيرۋنيدٸڭ ايتقانىندا بۇل قامالدى ارييلٸك يەم پاتشا سالعان ەكەن. «اۆەستا» كٸتەبٸنەن بٸزدەر يەم پاتشانىڭ ۆارا ٷيٸن سالعانىن كٶرەمٸز. دەمەك, باستاپقىدا بۇل قامالدىڭ اتاۋى ۆارا بولعان. كەيٸن بۇل قامالعا قاڭلى-قىپشاقتار كەلگەن سوڭ كانگحا اتالىپ كەتكەن بولسا كەرەك. شەجٸرەلٸك اتاسى مٷيٸزدٸ بولعانىنان بٸزدەر قىپشاقتاردى تۋراندىقتاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. (تۋر-بۇقا).
بٸزدٸڭشە, وسى ەۋەلگٸ اتاۋى ۆارا بولعان تۋراندىقتاردىڭ ۆارا-كانگحا قامالىنىڭ اتاۋىنان فارعانا, ياعني, فەرعانا اڭعارىنىڭ اتاۋى پايدا بولعان. بٸزدەر شىڭعىس حانعا قاتىستى ەڭبەكتەرٸمٸزدە ايتقانداي, ەرگەنە حون دەگەنٸمٸز دە وسى ۆارا-كانگحا, فەرعانا قامالىنىڭ اتاۋىنىڭ بٸر فونەتيكالىق نۇسقاسى بولادى. ياعني, بۇل جەردەگٸ «ەر» دەگەنٸمٸز ۆارانىڭ بۇرمالانۋى دا, «گەنە» دەگەنٸمٸز كانگحانىڭ بۇرمالانىپ ايتىلۋى بولماق. «حون» دەگەنٸمٸز قونىس. سەرٸكبول بولسا, «حون» دەگەندٸ قوڭع, قاڭع, قاڭلى دەگەن ەدٸ. دەمەك, ەرگەنە حون دەگەندەرٸ ەجەلگٸ قاڭلىلاردىڭ ۆارا-كانگحا قونىسى بولماق. ەرگەنە حوننىڭ ەجەلدە جەر-تۇمار دەگەن دە اتاۋى بولعان.
تاراقتى اقسەلەۋ سەيدٸمبەكتٸڭ تۇمار دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسىن ەجەلگٸ تٸلدەگٸ «تۋما» جەنە «يەر» دەگەن سٶزدەردەن قۇرالىپ, تۋعان جەر دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸنٸن ايتىپ كەتكەنٸن ەسكە تٷسٸرەلٸك. ال ەندٸ, قازاقتا «تۇمشا», ورىستا «توميت» دەگەن سٶزدەر قايدان پايدا بولعان? ەكٸ سٶز دە تٷبٸندە قورشاۋ, جان-جاعىنان قىمتاۋ, ياعني, قورعان دەگەنگە سايادى. تۇمشا پەش دەگەنٸمٸزدٸڭ قىمتالعان تاندىر پەش ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قازاقتىڭ دومالاق دەگەن سٶزٸ دە شەڭبەر, «زامكنۋتىي كرۋگ» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ياعني, بۇل سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ دوم, تۇم. مۇرات ادجي ورىس تٸلٸنە قىپشاق تٸلٸنٸڭ ەنگەنٸ سونشالىقتى, تٸپتٸ بۇل تٸلدٸڭ قىپشاق سٶزدەرٸنسٸز مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن دۇرىس ايتقان ەدٸ. ورىس تٸلٸندەگٸ «توم» دەگەن سٶز كٸتاپتىڭ جەكەلەنگەن بٸر داناسىن ايتادى. دوم دەگەنٸ ٷي, ول دا بٸر قورعان-قامال. قازاقتار تام دەيدٸ. بٸزدٸڭشە, تۇمار دەگەندەگٸ «تۇم» تٷبٸرٸ اقسەلەۋ سەيدٸمبەك ايتقانداي تۋمانى, تۋعاندى ەمەس, ەجەلدە قامالدى, جابىق كەڭٸستٸكتٸ بٸلدٸرگەن بولسا كەرەك. سوندا تۇمشا دەگەن سٶز قامال سيياقتى, كٸشٸ قامال دەگەن ماعىنا بەرٸپ تۇر. وسىلاي بولعاندا, تۇمار دەگەنٸمٸز تۇم+يەر, ياعني, قامال جەردٸ ايتىپ تۇرعانداي. مٸنە سوندىقتان دا, ەجەلدە بۇل ەرگەنە حوندى جەر-تۇمار دەپ تە اتاپ كەتكەن بولسا كەرەك. جەر-تۇمار دەگەن اتاۋدى بٸزدەر التايلىقتاردىڭ «مااداي قارا» جىرىنان تاپتىق. وندا كٶك-اداي مەرگەن التايدان اۋىپ كەتكەن مان-ادايدى قىرىق رۋدىڭ جەرٸنەن (دەشتٸ-قىپشاق) ٶتٸپ بارىپ تەڭٸزدٸڭ جاعاسىنداعى قۇمداۋىت دالادان ٸزدەپ (ماڭعىستاۋ), اقىرىندا جەر-تۇمار دەگەن جەردەن تابادى. جەر-تۇماردىڭ كٸرە بەرٸسٸندە قاتەرلٸ جارتاستار بولعان ەكەن. بۇل جارتاس ەرينە ەرگەنە حون وقيعاسىندا ايتىلعان تاۋ شاتقالىن بٸتەپ تاستاعان جارتاس بولادى. ياعني, بٶتەندەر بۇل جارتاستان اسا الماعان. بۇل جەردە قازٸرگٸ فەرعانا اڭعارىنىڭ جالعىز قاقپاسى ايتىلىپ تۇر. ەجەلگٸ قاڭلىلار وسى قاقپانى جارتاستارمەن بٸتەگەن بولسا كەرەك. راشيد اد-دين ەرگەنە حون تۋرالى: «... كرۋگوم كوتوروي بىلي ليش گورى ي لەسا ي ك كوتوروي ليش س ودنوي ستورونى ۋزكوي ي ترۋدنودوستۋپنوي تروپى, پو كوتوروي موجنو بىلو پرويتي تۋدا س بولشيم ترۋدوم ي زاترۋدنەنيەم» دەپ جازادى. «مااداي قارا» جىرىندا دا جەر-تۇمارعا جارتاستاردىڭ اراسىمەن ٶتٸپ كەتۋدٸڭ وڭاي-وسپاق ٸس ەمەس ەكەنٸ ايتىلادى. ال ەندٸ فەرعانا اڭعارىنىڭ گەوگرافييالىق سيپاتىندا راشيد اد-دين ايتقان سيياقتى: «فەرگانسكايا دولينا پوچتي زامكنۋتا (تۇم. ق.ز) گورنىمي حرەبتامي. تولكو نا زاپادە يمەەتسيا ۋزكيي پروحود» دەپ ايتىلادى. «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديياسىندا» بولسا: «فەرعانا اڭعارىنىڭ ەبدەن قالىپتاسقان پٸشٸنٸ دۇرىس ٷشبۇرىشتى قۇرايدى, مىرزاشٶلگە قاراعان جالعىز قاقپاسى بار» دەپ ايتىلادى. بۇل جەردەگٸ دۇرىس ٷشبۇرىشتىڭ تۇمار ەكەنٸن ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. مٸنە, التايلىقتاردىڭ جىرىندا ايتىلعان جەر-تۇمار دەگەنٸمٸز وسى بولادى. تۇمار دەگەن سٶزدٸڭ ەجەلگٸ شۋمەرلەرگە قاتىسى بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن تٶمەندە ارعىن ەتنونيمىنا قاتىستى ايتاتىن بولامىز.
«مااداي قارا» جىرىنىڭ جەلٸسٸنەن ەرگەنە حون وقيعاسىنىڭ ساقتاردىڭ زامانىندا بولعانىن بولجاۋعا بولادى. بۇل جٶنٸندە تولىعىراق عالامتورداعى «جەر ۇيىعى جەمەنەي» اتتى ماقالامىزدان بٸلە جاتارسىزدار. جوعارعى التايلىقتاردىڭ جىرىنان بٸزدەر قاڭلى-قىپشاقتاردى التايعا, سولتٷستٸك ٶڭٸرگە ادايلاردىڭ اتالارىنىڭ ەرتٸپ ەكەلگەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. سوندا ەرگەنە حون وقيعاسىنداعى قييان مەن نٷكٷز, تٷرٸك داستانىنداعى قايان (كايى) مەن توعىز (توحۋز, دوح, داح, داي) دەگەندەرٸمٸزدٸڭ قاڭلى-قىپشاق پەن اداي ەكەندەرٸن ۇعامىز. (قايى-قاڭلى). قىتاي تٸلٸندە «نۋ» دەگەن سٶز ٷڭگٸر دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ ەكەن. ال ەندٸ, «كٷز» دەگەنٸمٸز عۇز, وعىز بولماق. سوندا نٷكٷز دەگەنٸمٸز «ٷڭگٸردەگٸ وعىز» دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸندەي. راشيد اد-ديننٸڭ «وعىزناما» ەڭبەگٸنەن بٸزدەر «موۆال», ياعني, ماڭعول دەگەندەردٸڭ وعىزداردىڭ اراسىنان قۋىلعاندارىن اڭعارامىز. قازٸرگٸ ماڭعول ەتنونيمٸنٸڭ ەجەلگٸ ماعىناسى راشيد اد-دين مەن ەبٸلعازى باھادٷر حان ايتقانداي مۇڭ, قايعى بولعان. ياعني, مۇڭلى بولىڭدار, مۇڭدى الىڭدار دەگەن ماعىنادا. قازٸرگٸ اداي تايپاسىنىڭ قۇرامىنداعى مۇڭال رۋىنىڭ اتاۋىنىڭ ماعىناسى راشيد اد-ديننٸڭ: «بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي» دەپ, مۇعال-موۆال ەنونيمٸن تٷسٸندٸرٸپ كەتكەن ماعىناسىنا دەل كەلٸپ تۇر. مۇڭالدىڭ تاڭباسى دا شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسىمەن بٸر تاڭبا. مۇڭال دەگەنٸمٸز اداي بولعاندا, نٷكٷز دەگەندەرٸ دە ٷڭگٸردەگٸ, ياعني, تاۋ شاتقالىنداعى اداي بولماق. قىتاي ەلٸندەگٸ قانداس تاريحشىلارىمىزدىڭ نٷكٷز دەگەننٸڭ يۋەچجي ەكەنٸن ايتقاندارى دا بەكەر ەمەس. يۋ. زۋەۆ قىتاي ترانسكريپتسيياسىنداعى يۋەچجي دەگەن سٶزدٸڭ ايتىلۋىنىڭ ياتي, وتي, اتي ەكەنٸن ايتقان ەدٸ. پروفەسسور ەرەنعايىپ ومار يە-تاي دەيدٸ. بۇل سٶزدەر ەرينە, جالايىردى ەمەس, ادايدى ەسكە سالىپ تۇر. نٷكٷز دەگەننٸڭ ٷڭگٸردەگٸ وعىز, وعىز دەگەننٸڭ بۇل جاعدايدا يۋەچجي-اداي ەكەندەرٸن بٸزدەر ەجەلدەگٸ قىتاي اقىنى لي-بونىڭ: «كونەي نەبەسنىح رود ناچالسيا, ۆ سترانە يۋەچجي ۆ پەششەراح» دەگەن سٶزدەرٸنەن دە ۇعا الامىز. بۇل جەردە قىتاي اقىنى بۇل جىلقىنىڭ قاناتتارى بولعانىن ايتادى. («س دراكونيمي كرىليامي تەلو»). ال ەندٸ, قاناتتى جىلقىنىڭ اداي جىلقىسىنىڭ اتاسى ەكەنٸن بەسٸكتەگٸ بالاعا دەيٸن بٸلەدٸ. اداي جىلقىسىنىڭ ايعىرىنىڭ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تٷبٸنەن ۇشىپ شىققانىن ايتقان اڭىز, بۇل جىلقى تۇقىمىنىڭ يۋەچجي-ادايلاردىڭ ٷڭگٸرٸنە, ياعني, فەرعانا اڭعارىنا وسى تەڭٸزدٸڭ جاعاسىنان كەلگەنٸن مەڭزەپ تۇر. بۇل جەردەن ٷڭگٸر مەن اڭعاردىڭ بٸر ۇعىم ەكەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى. سەرٸكبول بولسا, جىلقى مالىنىڭ باستاپقىدا ايداھار (دراكون) بولعانىن ايتقان ەدٸ.
ەندٸ ٷشبۇرىشتى تۇمار جٶنٸندە ايتالىق. گرەك ميفولوگيياسىندا ٷشبۇرىشتى - «ٶمٸر قاقپاسى» دەپ ايتادى ەكەن. بۇل جەردە كٷللٸ ادامزاتتىڭ وسى ٷشبۇرىشتان شىققانى ايتىلىپ تۇر. ولاي دەيتٸنٸمٸز, ەيەل انانىڭ جاتىرى ەجەلگٸ ەگيپەتتٸڭ بارەلەفتەرٸندە ٷشبۇرىش تٷرٸندە بەينەلەنگەن ەكەن. وسىعان بايلانىستى عالىمدار بۇل ٷشبۇرىش تاڭبانى «سيمۆول جەنسكوگو ناچالا» دەيدٸ. ال ەندٸ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي فەرعانا اڭعارىنىڭ فيزيكالىق كارتاسىنان بٸزدەر بۇل اڭعاردىڭ دۇرىس قالىپتاسقان پٸشٸنٸنٸڭ ٷشبۇرىشقا ۇقسايتىنىن كٶرەمٸز. مٸنە, بٸزدەردٸڭ اتا-بابالارامىزدىڭ تٷماردى قاستەرلەگەندەرٸ وسىدان بولعان. سوندا, جەر-تۇمار دەگەندٸ بٸزدەر جەر انانىڭ كٸندٸگٸ دەپ ۇعامىز. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز كارتانى, ەۋەدەن فوتوعا تٷسٸرۋدٸ بٸلمەي جٷرگەن كەزدەرٸندە بۇل جەر-تۇماردىڭ ٷشبۇرىشتى ەكەنٸن قايدان بٸلگەن? ياعني, فەرعانا اڭعارىن تۇمار دەپ نەگە اتاعان? ەرينە, تۇماردى ولار ەجەلدەن كەلە جاتقان اڭىزداردان بٸلگەن. ۆارا قامالىن يەم پاتشا ٷشبۇرىش پٸشٸندٸ ەتٸپ سالىپ, جەر انانىڭ جاتىرىنا ىرىمداعان بولسا كەرەك. ارييلەردٸڭ ەجەلدە ٷشبۇرىشتى ٷي, قامال سالعاندارىن بٸزدەر ارحەولوگييالىق قازبا دەرەكتەرٸنەن دە كٶرەمٸز. اڭىزدا بۇل قامالدى يەم پاتشانىڭ توپان سۋدان ساقتانۋ ٷشٸن سالعانى ايتىلادى. قازٸرگٸ تاڭدا كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر نۇح پايعامباردىڭ تاريحىنىڭ ەجەلگٸ شۋمەر اڭىزدارىنان ۇرلانعانىن ايتادى. شۋمەرلٸكتەردٸڭ دە توپان سۋدان ساقتانۋ ٷشٸن كەمەنٸ سالعاندارى ايتىلادى. ال ەندٸ, وسى كەمەنٸڭ قالدىعىن ەشكٸم دە كٶرگەن جوق. يەم پاتشانىڭ سالعان ٷيٸنٸڭ قالدىعى بولسا, مٸنە, وسى فەرعانا اڭعارى بولادى. قازاقتاعى قاڭقا دەگەن سٶز دە وسى كانگحا قامالىنا قاتىستى ايتىلعان بولسا كەرەك. ياعني, ەجەلگٸ قامالدىڭ قابىرعالارى, قاڭقاسى عانا قالعان. جەنە دە قازاقتاعى «حانا», ياعني, تۇراق دەگەن سٶز دە وسى كانگحا قامالىنىڭ اتىنان قالعانداي. ەجەلگٸ اتاۋى كانكا بولعان سىردارييا ٶزەنٸ وسى فەرعانا اڭعارى ارقىلى اعىپ جاتىر. اڭىزدا بولسا, يەم پاتشانىڭ بۇل قامالعا سۋ كٸرگٸزگەنٸ ايتىلادى. مٸنە, وسى يەم پاتشانىڭ سالعان ٷشبۇرىشتى قامالىنا قاتىستى, الدىڭعىدا ايتقانىمىزداي ۋماي انانىڭ اتى پايدا بولعان. ياعني, ۋماي انا دەگەنٸمٸز جەر انا. بۇل جەردەگٸ ۋماي دەگەنٸ يەمنٸڭ بٸر فونەتيكالىق نۇسقاسى بولادى. سوندىقتان دا, ورحون تاستارىنداعى سۋرەتتەردەن بٸزدەر ۋماي انانىڭ باسىندا جەر-تۇماردى بٸلدٸرٸپ تۇرعان ٷشبۇرىشتى تەجدٸ كٶرەمٸز.
ەندٸ, شەجٸرە دەرەكتەرٸندە ايتىلعان: «ٷيسٸننٸڭ شەشەسٸ ارعىن قىزى ۋماي» دەگەندٸ تالدالىق. بۇل جەردە ەرينە ٷيسٸننٸڭ شەشەسٸ ەمەس, ەجەلگٸ ٷيسٸندەردٸڭ, ياعني, ازىقتاردىڭ بۇرىنعى وتانى ايتىلىپ تۇر. شىڭعىس حان ماڭعولدارىنىڭ فەرعانا جاقتان كەلگەندەرٸن ايتقان كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ قىتايتانۋشى ا.مۋنكۋەۆ فەرعانا اڭعارىن «بىۆشيە ۆلادەنييا ٷيسۋنوۆ» دەگەن ەدٸ. بٸراق تا بۇل وقيعالاردىڭ ناقتى قاي زاماندا بولعانىن كەسٸپ ايتۋ ەزٸرشە مٷمكٸن ەمەس. بۇل وقيعالار ٷيسٸندەر تۋرالى ەڭ العاش ايتقان قىتاي بارلاۋشىسى جان شياننىڭ زامانىنان ارى 1-3 مىڭ جىل بۇرىن بولۋى دا مٷمكٸن. ال ەندٸ, ارعىن دەگەن سٶزدە دە ۆارا-كانگحا, فارعانا, ەرگەنە دەگەن اتاۋلاردىڭ فونەتيكالىق نۇسقاسىنا مەڭزەس بار. ەجەلگٸ ۆارا قامالىنىڭ فونەتيكالىق نۇسقالارىنىڭ ور, ۋر, ار ەكەندەرٸن سەرٸكبول قوندىباي انىق ايتىپ كەتكەن ەدٸ. سوندا ارعىن دەگەندەگٸ «ار» – ۆارا بولسا, «عىن» دەگەنٸمٸز كانگحا بولماق. بٸز وسىلاي دەپ ايتپاس ەدٸك, ەگەر دە شەجٸرە دەرەكتەرٸندە ارعىنعا قاتىستى ۋماي اتى اتالماسا. سوندا, ارعىن دەگەنٸمٸز ناداندار ايتقان ەسەكتٸڭ قودىعى ەمەس, ەرگەنە حون تۇراعىنىڭ, سەرٸكبول ايتقان ارعى انا قونىسىنىڭ تاعى دا بٸر اتاۋى بولادى. سەرٸكبول مارقۇم ەرينە, فەرعانانى دا, ٷشبۇرىشتى تۇمار تاڭبانىڭ ماعىناسىن دا اشىپ ٷلگەرمەگەن. الاي دا, قاسيەتتٸ, ارقالى ادام بولعان سوڭ, ەرگەنە قوڭدى ارعى انا قونىسى دەپ دەل ايتقان ەكەن. سوندا شەجٸرەدەگٸ «ارعىن قىزى ۋماي» دەگەنٸ - ارعىقازاق ميفولوگيياسىنداعى جەر انانى, جەر-تۇماردى, يەم سالعان ۆارا-كانگحا قامالىن, ەجەلگٸ ٷيسٸندەردٸڭ بايىرعى قونىستارىن ايتىپ تۇر. وسىمەن قاتار, ارعىن اتاۋى ەجەلگٸ ٷندٸارييلەردٸڭ توپان سۋدان ساقتانۋ ٷشٸن قۇراستىرعان ارحكا اتتى كەمەنٸڭ اتىنان دا بولۋى مٷمكٸن. ارعىننىڭ تٷبٸ اريي دەپ تە بەكەر ايتىلماعان. الاي دا, بۇل ارحقا اتاۋىنىڭ دا, ەرگەنە حوننىڭ بٸر فونەتيكالىق نۇسقاسى ەكەنٸ انىق. ەرەنعايىپ ومار وديسسەيدٸڭ مٸنگەن ارگو اتتى كەمەسٸنٸڭ اتاۋىنىڭ ارعۋ-ارعىنعا قاتىسى بارىن دۇرىس ايتقان. ەرگەنە قوڭ اڭىزىندا كايان مەن توعىزدىڭ ارحاردىڭ ٸزٸمەن كەتكەندەرٸمەن, وديسسەيلەردٸڭ وسى ارحار-مەرينوستىڭ التىن جاباعىسىن ٸزدەپ كەتكەندەرٸندە ٷندەستٸك بار. جەنە دە وديسسەي جوعارعى «مااداي قارا» جىرىندا ايتىلاتىن, اشىلىپ-جابىلىپ تۇرعان ەكٸ جارتاستىڭ اراسىنان ارى ٶتٸپ اداسىپ كەتەدٸ. جەر-تۇمار, ەرگەنە قوڭ, ۆارا-كانگحانى ساي دەپ الاتىن بولساق, وندا, وديسسەي ەسٸمٸ قىپشاق تٸلٸندەگٸ «اداس+ساي» دەگەننەن بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. قازاق عالىمدارى الپامىستىڭ تاريحىنىڭ دا, وديسسەيدٸڭ تاريحىمەن ٷندەس ەكەنٸن ايتادى. الپامىس تا, وديسسەي دە, تٸپتٸ «مااداي قارا» جىرىنداعى كٶك-اداي دا, ەلگە كەلگەندە مٷسەپٸردٸڭ كەيپٸن الادى. ەندٸ, ۆارا-كانگحانىڭ اڭىزداردا كەمەگە اينالعانى جٶنٸندە ايتالىق.
جاقسىلىق سەبيتوۆ پەن مارال تومپيەۆ ارعىنداردىڭ 80 پايىزىنىڭ گاللوگرۋپاسىنىڭ G1, ياعني, ەرتەدەگٸ شۋمەرلەردٸڭ كلاستەرٸ ەكەنٸن ايتادى. قازٸرگٸ تاڭداعى زەرتتەۋشٸلەر ەجەلگٸ شۋمەر تٸلٸ مەن تٷرٸك تٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا 400-گە جۋىق تٸكەلەي لەكسيكالىق ۇقساستىقتار بار ەكەندەرٸن ايتادى. مىسالى, شۋمەرلەر ەكە دەگەندٸ ادا دەپ جازعان. مٸنە, وسى ادا دەگەن ەجەلگٸ شۋمەرلٸكتەردٸڭ سٶزٸنەن قازاقتاعى اتا, ورىستاعى وتەتس سٶزدەرٸ پايدا بولعان دەپ ايتسا بولادى. ال ەندٸ, شۋمەر دەگەن سٶزدٸڭ باستاپقى نۇسقاسى جۇم+يەر بولۋى مٷمكٸن. جۇم دەگەن سٶز جۇمىق, جۇمىلۋ, ياعني, وقشاۋلانعان, تۇمشالانعان, بەكٸنگەن دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بۇل جۇم تٷبٸرٸنەن جۇمىرتقا اتاۋى دا پايدا بولعان. («اۋزى-مۇرنى جوق وتاۋ». جەر-تۇمار). تٷبٸرٸ جۇم بولعان جۇماق دەگەن سٶز ەكٸنٸڭ بٸرٸ كٸرە الماعان قاسيەتتٸ جەردٸ بٸلدٸرەتٸنٸ بەلگٸلٸ (جۇمىق). دەمەك, جۇم سٶزٸنٸڭ ماعىناسى وقاشۋلانعان, قورعان, قامال دەگەن ماعىناعا سەيكەس ۇعىم بولماق. جوعارىدا ايتىلعان تۇم سٶزٸنٸڭ باستاپقى نۇقاسى جۇم بولۋى دا مٷمكٸن. نەگٸزٸندە جۇم سٶزٸ دە, تۇم سٶزٸ دە بٸر ماعىنا بەرەدٸ. (وقشاۋ, قىمتا). سوندا جۇم+يەر دەگەنٸمٸز تۇم-يەر, ياعني, قازاقتىڭ تۇمار سٶزٸنٸڭ بٸر فونەتيكالىق نۇسقاسى بولماق. مٸنە, وسى جۋم يەر, جۇم جەر, ياعني, شۋمەر دەگەنٸمٸز دە جەر-تۇماردى ايتىپ تۇرعانداي. قازٸرگٸ تاڭداعى كٶپتەگەن عالىمدار توپان سۋ وقيعاسىن ەۆرەيلەر شۋمەرلٸكتەردٸڭ اڭىزدارىنان ۇرلاپ العاندارىن ايتادى. بٸزدٸڭشە, تۇمار جاقتان, ياعني, مىسىرداعى پيراميدا جاقتان كەتكەن ەۆرەيلەردٸڭ تاريحى دا قىپشاقتاردان ۇرلانعانداي. مەسەلەن, ەگيپەت پاتشالارىنىڭ تيتۋلى دەگەن فاراون اتاۋىنىڭ ەگيپەت تٸلٸندەگٸ «پەر وا», «پەر اا» دەگەن سٶزدەرٸنەن بولعانى ايتىلادى. ال ەندٸ, ۆارا اتاۋىمەن ٷندەس بولىپ تۇرعان بۇل «پەر اا» سٶزٸنٸڭ ماعىناسى ۇلى ٷي (ۆەليكيي دوم) ەكەن. ۇلى ٷي دەپ بۇل جەردە يەم سالعان ۆارا ٷيٸ ايتىلىپ تۇرۋى مٷمكٸن. وسىمەن قاتار, ىبىرايىم پايعامباردىڭ ەكەسٸنٸڭ اتى فارا بولعان ەكەن, ول ۋر دەگەن ميفتٸك جەردەن شىققان دەيدٸ. ال ەندٸ, سەرٸكبولدىڭ ايتقانىندا, ۋر, ياعني, ۆارا دەگەنٸمٸز قىپشاقتاردىڭ ميفوەپيكاسىنداعى كەڭٸستٸك بولادى. ىبىرايىم پايعامباردىڭ ورتا ازييا جاقتان شىققانى داۋ تۋعىزبايدى. بۇل جەردەگٸ فاراون دەگەن سٶز ۆارالىق, ياعني, ورىسشا ۆارياگ سٶزٸنٸڭ سينونيمٸ بولسا كەرەك. جەنە دە, باسىندا تۋراندىقتاردىڭ تٶتەمٸ بولعان قارا بۇقانىڭ قوس مٷيٸزٸ سالىنعان ەگيپەتتٸك انۋبيس دەگەن كۇدايدىڭ سۋرەتٸندەگٸ قولىنان بٸزدەر قورالاس رۋىنىڭ نوقتا تاڭباسىن كٶرەمٸز. نوقتانىڭ شەڭبەرٸنٸڭ استىنداعى كٶلدەنەڭ سىزىق, نوقتانى بەكٸتەتٸن تەتٸك بولسا كەرەك. بۇل نوقتانى ەگيپەتشە نەحاح, نەحاحا دەپ اتايدى. (نەح, نوح, نوقتا?). بۇل تاڭبانى بٸزدەر ارييلەردٸڭ پاتشالارىنىڭ شەجٸرەسٸنەن دە كٶرەمٸز. (رودوۆود كەيانيدوۆ). تاريح اتاسى گەرودوت بولسا, سكيفتەرگە اسپاننان نوقتانىڭ تٷسكەنٸن ايتىپ, وسىدان كەيٸن ولاردىڭ «پاتشالىق سكيفتەر» (ساقتار) اتانعاندارىن جازىپ كەتكەن ەدٸ. سوندىقتان دا, جارتىلاي ميفتٸك كاي ەۋلەتٸنٸڭ پاتشالارىنىڭ بەرٸنٸڭ دە تاڭبالارى وسى نوقتا تاڭبا بولادى. سوندا, بٸزدٸڭ قاي+ساق دەگەن اتاۋىمىز – پاتشالىق ساقتار, كاي ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاقتارى ەكەنٸمٸزدٸ ايتىپ تۇر. بۇل نوقتا تاڭبانى قازاقتار ناداندىقتان شٶمٸش اتاپ كەتكەن. ال ەندٸ, شۋمەرلەردٸڭ ارييلەر بولعاندارى انىق. شۋمەر تاريحىن زەرتتەۋشٸلەر ولاردىڭ ورتا ازييا جاقتاعى تاۋلى ٶلكەدەن كەلگەندەرٸن ايتادى. شۋمەرلٸكتەر«ەل» جەنە «تاۋ» دەگەن سٶزدەردٸ بٸر تاڭبامەن تاڭبالعان ەكەن. ال ەندٸ, ۆارا-كانگحانىڭ تاۋ شاتقالى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. جەنە دە, شۋمەرلٸكتەر ەيەل دەگەندٸ ورتاسىندا سىزىعى بار دۇرىس ٷشبۇرىشتى تاڭبامەن تاڭبالاعان ەكەن (تۇمار تاڭبا). وسىعان دەيٸن نەشە مىڭ جىل بۇرىن دٷنيەگە كەلگەن ەۆرەيلەردٸڭ مٷسا پايعامبارى عالايىسسالامىنىڭ الدىندا, تەوسوف-جازۋشى مادام بلاۆاتسكايانىڭ ايتۋىنشا, ۆارا ٷيٸ مەن توپان سۋ تۋرالى اڭىزدار جاتتى. قاسيەتتٸ كٸتاپتٸ مۇسا پايعامبار عالايىسسالامنىڭ جازعانى راس بولسا, وندا, ول كٸسٸ نۇح پايعامباردىڭ كەمەسٸن ويلاپ تاپتى. الاي دا, پايعامبار بولعان سوڭ اقيقاتتان الىس كەتپەۋ ٷشٸن بۇل كەمەنٸڭ كەلگەن جەرٸ – قۇتقارۋشى تاۋدى, ياعني, ۆارانى ايتتى. اتاۋىنىڭ باستى نۇسقاسى «قازىق ۇردى» بولعان قازىعۇرت تاۋىنىڭ فەرعانا اڭعارىنىڭ ماڭىندا تۇرعانى دا كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتادى. مٸنە, وسىلايشا, ۆارا-كانگحا اتاۋى ارحكا, ارگو اتتى كەمەلەردٸڭ اتىنا اينالعان بولسا كەرەك. سەرٸكبول قوندىباي شەجٸرەلٸك مايقى بي اتىنىڭ دا ۋماي انادان بولعانىن ايتقان ەدٸ. سوندا, «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر – تٷپ اتاسى مايقى بي (يەم-ۋماي-ماي)» دەگەن سٶزدەر كەڭ ماعىنادا قىپشاق تٸلٸنٸڭ ەلەمدەگٸ تٸلدەردٸڭ تٷپ اتاسى ەكەنٸن ايتىپ تۇر. جەنە دە, قىپشاق تٸلٸنٸڭ ۆارا ٷيٸندە پايدا بولعىنىن بولجاۋعا بولادى. ەگيپەتتٸك قاسيەتتٸ قارا بۇقانىڭ ماڭدايىنداعى دۇرىس ٷش بۇرىشتى اقتاڭلاعىنان بٸزدەر مىسىرلىقتاردىڭ دا تٷبٸنٸڭ اريي-تۋراندىقتار ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. «قازاق ٶركەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸ» اتتى كٸتاپتىڭ اۆتورى ەرەنعايىپ ومار ەجەلگٸ شۋمەرلٸكتەردٸڭ استاناسى ۇرىقتى گرەكتەر ورحون دەپ اتاعاندارىن ايتادى. «ورىستى جيىپ ەل قىلعان ۆارياگ-قىپشاقتار» اتتى ماقالامىزدا بٸزدەر ورحون, ارگۋن, ەنيسەي (ەنە ساي), امۋر (يەم+ور) دەگەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ۆارا-كانگحا قامالىنا قاتىستى اتالعاندارىن ايتقان ەدٸك. ياعني, سولتٷستٸككە كەلگەن قىپشاقتار تاريحي وتاندارىنىڭ قۇرمەتٸنە جەر مەن سۋعا وسى اتاۋلاردى بەرگەن. بابالارىمىز جەر-تۇماردى تەسكەنتاۋ, قاراقانتاۋ دەپ تە اتاعان. سەرٸكبول قوندىباي «الپامىس» جىرىنداعى «قاراقان تاۋدا قامالىم» دەگەن سٶزدەردٸڭ قاڭلىعا قاتىسى بارىن ايتقان ەدٸ. (قارا قاڭلى).
راشيد اد-دين ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸندە: «پريمەرنو زا دۆە تىسياچي لەت نازاد دو ناستوياششەگو ۆرەمەني ۋ توگو پلەمەني كوتوروە ۆ درەۆنوستي نازىۆالي مونگول, سلۋچيلاس راسپريا س درۋگيمي تيۋركسكيمي پلەمەنامي ي زاكونچيلاس سراجەنيەم ي ۆوينوي» دەپ, وسىدان كەيٸن كييان مەن نٷكٷزدٸڭ ەرگەنە حونعا كەتٸپ قالعاندارىن ايتادى. بۇل جەردە راشيد اد-دين تٷرٸك تايپالارىنىڭ ٶزارا قىرقىسىپ ماڭعول دەگەندەرگە جابىلعاندارىن ايتادى. ال ەندٸ, «وعىزناما» ەڭبەگٸندە جىلناماشى ماڭعول اتاۋىنىڭ ماعىناسىنىڭ «ۆوزميتە پەچال» (بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي), ياعني, مۇڭ+ال ەكەنٸن تٷسٸندٸرگەندە, بۇلاردى دا باسقا تايپالاردىڭ جابىلىپ ارالارىنان قۋىپ جٸبەرگەندەرٸن ايتادى. جەنە دە, ولارعا «قۇستىڭ ەتٸن عانا جەڭدەر» دەگەن قارعىس ايتىلادى. «قۇپييا شەجٸرەدە» بولسا, شىڭعىس حاننىڭ باباسى بودانجاردى دا اعايىندارى ٶكپەلەتٸپ, اي دالاعا قۇستىڭ ەتٸن جەپ كٷن كٶرۋگە قويا بەرەدٸ. التايلىقتاردىڭ جىرىندا دا مان-ادايدىڭ التايدان قۋىلىپ بٸر تەڭٸزدٸڭ جاعاسىنداعى قۇمداۋىت جەرگە كەتكەنٸ ايتىلادى. ەرينە, بۇل جەردە قۇس قىستايتىن كاسپيي تەڭٸزٸ ايتىلىپ تۇر. الاي دا, ارتىنان ٸزدەپ بارعان كٶك-اداي ونى جەر-تۇماردان, ياعني, ەرگەنە حوننان تابادى. ەرگەنە حون ماۆرەنناحردا بولعاندا, شىڭعىس حان تۋنگۋستاردىڭ (ويرات-ماڭعول) ۇرپاعى بولۋى مٷمكٸن ەمەس. تۋنگۋس قايدا, فەرعانا قايدا? راشيد اد-دين ەرگەنە قوڭعا كەتكەندەردٸ ماعول دەگەندە, سول زاماننىڭ ٷردٸسٸ بويىنشا, كٷللٸ تٷرٸك-قىپشاقتى ايتقانى ەدٸ.
قايرات زارىپحان,
شەجٸرەتانۋشى. ٶسكەمەن.
