«Arǵyqazaq mifologiiasynyń» avtory, kórnekti ǵalym bolǵan Serikbol Qondybai: «Qazaq degenimiz – islamnyń sýfiilik jáne hanifalyq aǵymy men qypshaqtanyp ketken ejelgi Vara-Urym ideiasynyń bir rýhani arnasyna toǵysýynan shyqqan pende» degen edi. Mine, osy Serikbol aitqan Vara-Urym ideiasy jónindegi zertteýlerimizge toqtalalyq.
Qazaq memlekettiliginiń tarihyna qatysty mongorafiialyq eńbek jazǵanda tarih ǵylymdarynyń doktorlary Mámbet Qoigeldi men Zarlyqan Qiianaiatuly qazaqtaǵy Qańly taipasynyń ataýynyń Syrdariia ózeniniń eski ataýy Kanka sózinen bolǵanyn aitqan edi. Al endi, osy Syrdariia ózeniniń eskidegi Kanka ataýynyń qaidan paida bolǵanyn ol kisiler aita almaǵan. Keńes dáýirindegi tarihshylar da Qańly ataýynyń Qań ózenine qatysty paida bolǵanyn aitady. Alai da, qiiat pen qońyrattyń bir taipa ekenin aityp ketken ǵalym Aitim Ábdrahmanov «Qazaqstan etnotoponimikasy» atty ǵylymi kitábinde: «...bizdińshe, bul etimologiialar osy máseleni áli de zerttei túsýdi talap etedi» degen eken.
Belgigi kóshpenditanýshy, qypshaqtanýshy ǵalym Sergei Kliashtornyi bolsa, jas kúnderinde jazǵan eńbekterinde Qańly ataýynyń ejelgi kóshpendi ariilerdiń, iaǵni, týrandyqtardyń Kangha qamalynyń ataýynan bolǵanynyń esh kúmáni joq ekenin aitqan edi. Týrandyqtardyń Kangha qamalynyń ataýy bizdińshe qypshaq tilinen bolǵan. Shákárim qajy men Nyǵmet Myńjannyń Qańly ataýynyń arbaǵa qatysty paida bolǵanyn aitqandary belgili. Keibir qazaq tarihshylary da qańly degenniń arbanyń dóńgelekteriniń «qańǵ», «qańǵ» degen dybys shyǵarǵanynan bolǵanyn aitqan. Sonda «qańǵaly» degendi «arbaly» dep uǵady. Al endi, orystardyń «Slovo o polký Igoreve» degen epostarynda: «Krychat telegi polýnoshi, rtsi lebedi raspýjeny» degen sózder bar. Iaǵni, polovtsy-qypshaqtardyń arbalarynyń dóńgelekteriniń syqyrlaǵandary - aqqýlardyń úrkigende shyǵaratyn daýystaryna uqsaityndaryn aitady. Mine, osyǵan orai orys jylnamashylary qypshaqtardy «gýsi-lebedi» dep te tańbalaǵan. Qazaq bolsa aqqý-qazdyń bul daýysyn qańǵ, qańq, qańqyl deidi. Sonda, rasynda da qańǵyl degen sóz ertede arbaly degendi bildirgen bolsa kerek. Mine, osy qańǵalylar ketken jerdi, iaǵni, qamaldy ejelde Kanǵalyq dep qypshaq tilinde atap, keiin bul sóz Kangha bolyp rekostrýktsiiaǵa túskendei. Ariiler bul qamaldy Kangha-Vara dep te ataǵan. Birýnidiń aitqanynda bul qamaldy ariilik Iem patsha salǵan eken. «Avesta» kitábinen bizder Iem patshanyń Vara úiin salǵanyn kóremiz. Demek, bastapqyda bul qamaldyń ataýy Vara bolǵan. Keiin bul qamalǵa qańly-qypshaqtar kelgen soń Kangha atalyp ketken bolsa kerek. Shejirelik atasy Múiizdi bolǵanynan bizder qypshaqtardy týrandyqtardyń urpaqtary ekenderin túsinemiz. (týr-buqa).
Bizdińshe, osy áýelgi ataýy Vara bolǵan týrandyqtardyń Vara-Kangha qamalynyń ataýynan Farǵana, iaǵni, Ferǵana ańǵarynyń ataýy paida bolǵan. Bizder Shyńǵys hanǵa qatysty eńbekterimizde aitqandai, Ergene hon degenimiz de osy Vara-Kangha, Ferǵana qamalynyń ataýynyń bir fonetikalyq nusqasy bolady. Iaǵni, bul jerdegi «Er» degenimiz Varanyń burmalanýy da, «gene» degenimiz Kanghanyń burmalanyp aitylýy bolmaq. «Hon» degenimiz qonys. Serikbol bolsa, «hon» degendi qońǵ, qańǵ, qańly degen edi. Demek, Ergene hon degenderi ejelgi qańlylardyń Vara-Kangha qonysy bolmaq. Ergene honnyń ejelde Jer-Tumar degen de ataýy bolǵan.
Taraqty Aqseleý Seidimbektiń tumar degen sózdiń maǵynasyn ejelgi tildegi «týma» jáne «ier» degen sózderden quralyp, týǵan jer degendi bildiretinin aityp ketkenin eske túsirelik. Al endi, qazaqta «tumsha», orysta «tomit» degen sózder qaidan paida bolǵan? Eki sóz de túbinde qorshaý, jan-jaǵynan qymtaý, iaǵni, qorǵan degenge saiady. Tumsha pesh degenimizdiń qymtalǵan tandyr pesh ekeni belgili. Qazaqtyń domalaq degen sózi de sheńber, «zamknýtyi krýg» degen maǵyna beredi. Iaǵni, bul sózdiń túbiri dom, tum. Murat Adji orys tiline qypshaq tiliniń engeni sonshalyqty, tipti bul tildiń qypshaq sózderinsiz múmkin emes ekenin durys aitqan edi. Orys tilindegi «tom» degen sóz kitaptyń jekelengen bir danasyn aitady. Dom degeni úi, ol da bir qorǵan-qamal. Qazaqtar tam deidi. Bizdińshe, tumar degendegi «tum» túbiri Aqseleý Seidimbek aitqandai týmany, týǵandy emes, ejelde qamaldy, jabyq keńistikti bildirgen bolsa kerek. Sonda tumsha degen sóz qamal siiaqty, kishi qamal degen maǵyna berip tur. Osylai bolǵanda, tumar degenimiz tum+ier, iaǵni, qamal jerdi aityp turǵandai. Mine sondyqtan da, ejelde bul Ergene hondy Jer-Tumar dep te atap ketken bolsa kerek. Jer-Tumar degen ataýdy bizder altailyqtardyń «Maadai Qara» jyrynan taptyq. Onda Kók-Adai mergen Altaidan aýyp ketken Man-Adaidy qyryq rýdyń jerinen (Deshti-Qypshaq) ótip baryp teńizdiń jaǵasyndaǵy qumdaýyt daladan izdep (Mańǵystaý), aqyrynda Jer-Tumar degen jerden tabady. Jer-Tumardyń kire berisinde qaterli jartastar bolǵan eken. Bul jartas árine Ergene hon oqiǵasynda aitylǵan taý shatqalyn bitep tastaǵan jartas bolady. Iaǵni, bótender bul jartastan asa almaǵan. Bul jerde qazirgi Ferǵana ańǵarynyń jalǵyz qaqpasy aitylyp tur. Ejelgi qańlylar osy qaqpany jartastarmen bitegen bolsa kerek. Rashid ad-din Ergene Hon týraly: «... krýgom kotoroi byli lish gory i lesa i k kotoroi lish s odnoi storony ýzkoi i trýdnodostýpnoi tropy, po kotoroi mojno bylo proiti týda s bolshim trýdom i zatrýdneniem» dep jazady. «Maadai Qara» jyrynda da Jer-Tumarǵa jartastardyń arasymen ótip ketýdiń ońai-ospaq is emes ekeni aitylady. Al endi Ferǵana ańǵarynyń geografiialyq sipatynda Rashid ad-din aitqan siiaqty: «Ferganskaia dolina pochti zamknýta (tum. Q.Z) gornymi hrebtami. Tolko na zapade imeetsia ýzkii prohod» dep aitylady. «Qazaq Sovet Entsiklopediiasynda» bolsa: «Ferǵana ańǵarynyń ábden qalyptasqan pishini durys úshburyshty quraidy, Myrzashólge qaraǵan jalǵyz qaqpasy bar» dep aitylady. Bul jerdegi durys úshburyshtyń tumar ekenin aitpasa da túsinikti. Mine, altailyqtardyń jyrynda aitylǵan Jer-Tumar degenimiz osy bolady. Tumar degen sózdiń ejelgi shýmerlerge qatysy bolýy múmkin ekenin tómende arǵyn etnonimyna qatysty aitatyn bolamyz.
«Maadai Qara» jyrynyń jelisinen Ergene Hon oqiǵasynyń saqtardyń zamanynda bolǵanyn boljaýǵa bolady. Bul jóninde tolyǵyraq ǵalamtordaǵy «Jer uiyǵy Jemenei» atty maqalamyzdan bile jatarsyzdar. Joǵarǵy altailyqtardyń jyrynan bizder qańly-qypshaqtardy Altaiǵa, Soltústik óńirge adailardyń atalarynyń ertip ákelgenderin túsinemiz. Sonda Ergene hon oqiǵasyndaǵy Qiian men Núkúz, túrik dastanyndaǵy Qaian (Kaiy) men Toǵyz (tohýz, doh, dah, dai) degenderimizdiń Qańly-qypshaq pen Adai ekenderin uǵamyz. (qaiy-qańly). Qytai tilinde «ný» degen sóz úńgir degendi bildiredi eken. Al endi, «kúz» degenimiz ǵuz, oǵyz bolmaq. Sonda Núkúz degenimiz «úńgirdegi oǵyz» degendi bildiretindei. Rashid ad-dinniń «Oǵyznama» eńbeginen bizder «moval», iaǵni, mańǵol degenderdiń oǵyzdardyń arasynan qýylǵandaryn ańǵaramyz. Qazirgi mańǵol etnoniminiń ejelgi maǵynasy Rashid ad-din men Ábilǵazy bahadúr han aitqandai muń, qaiǵy bolǵan. Iaǵni, muńly bolyńdar, muńdy alyńdar degen maǵynada. Qazirgi adai taipasynyń quramyndaǵy Muńal rýynyń ataýynyń maǵynasy Rashid ad-dinniń: «býdte vsegda opechalennymi» dep, muǵal-moval enonimin túsindirip ketken maǵynasyna dál kelip tur. Muńaldyń tańbasy da Shyńǵys hannyń tańbasymen bir tańba. Muńal degenimiz adai bolǵanda, Núkúz degenderi de úńgirdegi, iaǵni, taý shatqalyndaǵy adai bolmaq. Qytai elindegi qandas tarihshylarymyzdyń Núkúz degenniń iýechji ekenin aitqandary da beker emes. Iu. Zýev qytai transkriptsiiasyndaǵy iýechji degen sózdiń aitylýynyń iati, oti, ati ekenin aitqan edi. Professor Erenǵaiyp Omar Ie-tai deidi. Bul sózder árine, jalaiyrdy emes, adaidy eske salyp tur. Núkúz degenniń úńgirdegi oǵyz, oǵyz degenniń bul jaǵdaida iýechji-adai ekenderin bizder ejeldegi qytai aqyny Li-Bonyń: «Konei nebesnyh rod nachalsia, v strane Iýechji v pesherah» degen sózderinen de uǵa alamyz. Bul jerde qytai aqyny bul jylqynyń qanattary bolǵanyn aitady. («S drakonimi kryliami telo»). Al endi, qanatty jylqynyń adai jylqysynyń atasy ekenin besiktegi balaǵa deiin biledi. Adai jylqysynyń aiǵyrynyń Kaspii teńiziniń túbinen ushyp shyqqanyn aitqan ańyz, bul jylqy tuqymynyń iýechji-adailardyń úńgirine, iaǵni, Ferǵana ańǵaryna osy teńizdiń jaǵasynan kelgenin meńzep tur. Bul jerden úńgir men ańǵardyń bir uǵym ekenin túsinýge bolady. Serikbol bolsa, jylqy malynyń bastapqyda aidahar (drakon) bolǵanyn aitqan edi.
Endi úshburyshty tumar jóninde aitalyq. Grek mifologiiasynda úshburyshty - «ómir qaqpasy» dep aitady eken. Bul jerde kúlli adamzattyń osy úshburyshtan shyqqany aitylyp tur. Olai deitinimiz, áiel ananyń jatyry ejelgi Egipettiń barelefterinde úshburysh túrinde beinelengen eken. Osyǵan bailanysty ǵalymdar bul úshburysh tańbany «simvol jenskogo nachala» deidi. Al endi, joǵaryda aitqanymyzdai Ferǵana ańǵarynyń fizikalyq kartasynan bizder bul ańǵardyń durys qalyptasqan pishininiń úshburyshqa uqsaitynyn kóremiz. Mine, bizderdiń ata-babalaramyzdyń túmardy qasterlegenderi osydan bolǵan. Sonda, Jer-Tumar degendi bizder Jer ananyń kindigi dep uǵamyz. Bizdiń ata-babalarymyz kartany, áýeden fotoǵa túsirýdi bilmei júrgen kezderinde bul Jer-Tumardyń úshburyshty ekenin qaidan bilgen? Iaǵni, Ferǵana ańǵaryn tumar dep nege ataǵan? Árine, tumardy olar ejelden kele jatqan ańyzdardan bilgen. Vara qamalyn Iem patsha úshburysh pishindi etip salyp, jer ananyń jatyryna yrymdaǵan bolsa kerek. Ariilerdiń ejelde úshburyshty úi, qamal salǵandaryn bizder arheologiialyq qazba derekterinen de kóremiz. Ańyzda bul qamaldy Iem patshanyń topan sýdan saqtaný úshin salǵany aitylady. Qazirgi tańda kóptegen zertteýshiler Nuh paiǵambardyń tarihynyń ejelgi Shýmer ańyzdarynan urlanǵanyn aitady. Shýmerlikterdiń de topan sýdan saqtaný úshin kemeni salǵandary aitylady. Al endi, osy kemeniń qaldyǵyn eshkim de kórgen joq. Iem patshanyń salǵan úiiniń qaldyǵy bolsa, mine, osy Ferǵana ańǵary bolady. Qazaqtaǵy qańqa degen sóz de osy Kangha qamalyna qatysty aitylǵan bolsa kerek. Iaǵni, ejelgi qamaldyń qabyrǵalary, qańqasy ǵana qalǵan. Jáne de qazaqtaǵy «hana», iaǵni, turaq degen sóz de osy Kangha qamalynyń atynan qalǵandai. Ejelgi ataýy Kanka bolǵan Syrdariia ózeni osy Ferǵana ańǵary arqyly aǵyp jatyr. Ańyzda bolsa, Iem patshanyń bul qamalǵa sý kirgizgeni aitylady. Mine, osy Iem patshanyń salǵan úshburyshty qamalyna qatysty, aldyńǵyda aitqanymyzdai Ýmai ananyń aty paida bolǵan. Iaǵni, Ýmai ana degenimiz jer ana. Bul jerdegi Ýmai degeni Iemniń bir fonetikalyq nusqasy bolady. Sondyqtan da, Orhon tastaryndaǵy sýretterden bizder Ýmai ananyń basynda Jer-Tumardy bildirip turǵan úshburyshty tájdi kóremiz.
Endi, shejire derekterinde aitylǵan: «Úisinniń sheshesi Arǵyn qyzy Ýmai» degendi taldalyq. Bul jerde árine Úisinniń sheshesi emes, ejelgi úisinderdiń, iaǵni, azyqtardyń burynǵy otany aitylyp tur. Shyńǵys han mańǵoldarynyń Ferǵana jaqtan kelgenderin aitqan Keńes dáýirindegi qytaitanýshy A.Mýnkýev Ferǵana ańǵaryn «byvshie vladeniia úisýnov» degen edi. Biraq ta bul oqiǵalardyń naqty qai zamanda bolǵanyn kesip aitý ázirshe múmkin emes. Bul oqiǵalar úisinder týraly eń alǵash aitqan qytai barlaýshysy Jan Shiannyń zamanynan ary 1-3 myń jyl buryn bolýy da múmkin. Al endi, arǵyn degen sózde de Vara-Kangha, Farǵana, Ergene degen ataýlardyń fonetikalyq nusqasyna meńzes bar. Ejelgi Vara qamalynyń fonetikalyq nusqalarynyń or, ýr, ar ekenderin Serikbol Qondybai anyq aityp ketken edi. Sonda arǵyn degendegi «ar» – vara bolsa, «ǵyn» degenimiz kangha bolmaq. Biz osylai dep aitpas edik, eger de shejire derekterinde arǵynǵa qatysty Ýmai aty atalmasa. Sonda, arǵyn degenimiz nadandar aitqan esektiń qodyǵy emes, Ergene hon turaǵynyń, Serikbol aitqan Arǵy ana qonysynyń taǵy da bir ataýy bolady. Serikbol marqum árine, Ferǵanany da, úshburyshty tumar tańbanyń maǵynasyn da ashyp úlgermegen. Alai da, qasietti, arqaly adam bolǵan soń, Ergene qońdy Arǵy ana qonysy dep dál aitqan eken. Sonda shejiredegi «Arǵyn qyzy Ýmai» degeni - arǵyqazaq mifologiiasyndaǵy jer anany, Jer-Tumardy, Iem salǵan Vara-Kangha qamalyn, ejelgi úisinderdiń baiyrǵy qonystaryn aityp tur. Osymen qatar, arǵyn ataýy ejelgi úndiariilerdiń topan sýdan saqtaný úshin qurastyrǵan Arhka atty kemeniń atynan da bolýy múmkin. Arǵynnyń túbi arii dep te beker aitylmaǵan. Alai da, bul Arhqa ataýynyń da, Ergene Honnyń bir fonetikalyq nusqasy ekeni anyq. Erenǵaiyp Omar Odisseidiń mingen Argo atty kemesiniń ataýynyń arǵý-arǵynǵa qatysy baryn durys aitqan. Ergene qoń ańyzynda Kaian men Toǵyzdyń arhardyń izimen ketkenderimen, Odisseilerdiń osy arhar-merinostyń altyn jabaǵysyn izdep ketkenderinde úndestik bar. Jáne de Odissei joǵarǵy «Maadai Qara» jyrynda aitylatyn, ashylyp-jabylyp turǵan eki jartastyń arasynan ary ótip adasyp ketedi. Jer-tumar, Ergene qoń, Vara-Kanghany sai dep alatyn bolsaq, onda, Odissei esimi qypshaq tilindegi «adas+sai» degennen bolýy ábden múmkin. Qazaq ǵalymdary Alpamystyń tarihynyń da, Odisseidiń tarihymen úndes ekenin aitady. Alpamys ta, Odissei de, tipti «Maadai Qara» jyryndaǵy Kók-Adai da, elge kelgende músápirdiń keipin alady. Endi, Vara-Kanghanyń ańyzdarda kemege ainalǵany jóninde aitalyq.
Jaqsylyq Sábitov pen Maral Tompiev arǵyndardyń 80 paiyzynyń gallogrýpasynyń G1, iaǵni, ertedegi shýmerlerdiń klasteri ekenin aitady. Qazirgi tańdaǵy zertteýshiler ejelgi shýmer tili men túrik tilderiniń arasynda 400-ge jýyq tikelei leksikalyq uqsastyqtar bar ekenderin aitady. Mysaly, shýmerler áke degendi ada dep jazǵan. Mine, osy ada degen ejelgi shýmerlikterdiń sózinen qazaqtaǵy ata, orystaǵy otets sózderi paida bolǵan dep aitsa bolady. Al endi, Shýmer degen sózdiń bastapqy nusqasy jum+ier bolýy múmkin. Jum degen sóz jumyq, jumylý, iaǵni, oqshaýlanǵan, tumshalanǵan, bekingen degen maǵyna beredi. Bul jum túbirinen jumyrtqa ataýy da paida bolǵan. («aýzy-murny joq otaý». Jer-Tumar). Túbiri jum bolǵan jumaq degen sóz ekiniń biri kire almaǵan qasietti jerdi bildiretini belgili (jumyq). Demek, jum sóziniń maǵynasy oqashýlanǵan, qorǵan, qamal degen maǵynaǵa sáikes uǵym bolmaq. Joǵaryda aitylǵan tum sóziniń bastapqy nuqasy jum bolýy da múmkin. Negizinde jum sózi de, tum sózi de bir maǵyna beredi. (oqshaý, qymta). Sonda jum+ier degenimiz tum-ier, iaǵni, qazaqtyń tumar sóziniń bir fonetikalyq nusqasy bolmaq. Mine, osy jým ier, jum jer, iaǵni, shýmer degenimiz de Jer-Tumardy aityp turǵandai. Qazirgi tańdaǵy kóptegen ǵalymdar topan sý oqiǵasyn evreiler shýmerlikterdiń ańyzdarynan urlap alǵandaryn aitady. Bizdińshe, tumar jaqtan, iaǵni, Mysyrdaǵy piramida jaqtan ketken evreilerdiń tarihy da qypshaqtardan urlanǵandai. Máselen, Egipet patshalarynyń titýly degen faraon ataýynyń egipet tilindegi «per oa», «per aa» degen sózderinen bolǵany aitylady. Al endi, Vara ataýymen úndes bolyp turǵan bul «per aa» sóziniń maǵynasy uly úi (velikii dom) eken. Uly úi dep bul jerde Iem salǵan Vara úii aitylyp turýy múmkin. Osymen qatar, Ybyraiym paiǵambardyń ákesiniń aty Fara bolǵan eken, ol Ýr degen miftik jerden shyqqan deidi. Al endi, Serikboldyń aitqanynda, Ýr, iaǵni, Vara degenimiz qypshaqtardyń mifoepikasyndaǵy keńistik bolady. Ybyraiym paiǵambardyń Orta Aziia jaqtan shyqqany daý týǵyzbaidy. Bul jerdegi faraon degen sóz Varalyq, iaǵni, oryssha variag sóziniń sinonimi bolsa kerek. Jáne de, basynda týrandyqtardyń tótemi bolǵan qara buqanyń qos múiizi salynǵan Egipettik Anýbis degen kudaidyń sýretindegi qolynan bizder qoralas rýynyń noqta tańbasyn kóremiz. Noqtanyń sheńberiniń astyndaǵy kóldeneń syzyq, noqtany bekitetin tetik bolsa kerek. Bul noqtany egipetshe nehah, nehaha dep ataidy. (neh, noh, noqta?). Bul tańbany bizder ariilerdiń patshalarynyń shejiresinen de kóremiz. (rodovod keianidov). Tarih atasy Gerodot bolsa, skifterge aspannan noqtanyń túskenin aityp, osydan keiin olardyń «patshalyq skifter» (saqtar) atanǵandaryn jazyp ketken edi. Sondyqtan da, jartylai miftik Kai áýletiniń patshalarynyń báriniń de tańbalary osy noqta tańba bolady. Sonda, bizdiń qai+saq degen ataýymyz – patshalyq saqtar, Kai áýletiniń urpaqtary ekenimizdi aityp tur. Bul noqta tańbany qazaqtar nadandyqtan shómish atap ketken. Al endi, shýmerlerdiń ariiler bolǵandary anyq. Shýmer tarihyn zertteýshiler olardyń Orta Aziia jaqtaǵy taýly ólkeden kelgenderin aitady. Shýmerlikter«el» jáne «taý» degen sózderdi bir tańbamen tańbalǵan eken. Al endi, Vara-Kanghanyń taý shatqaly ekeni belgili. Jáne de, shýmerlikter áiel degendi ortasynda syzyǵy bar durys úshburyshty tańbamen tańbalaǵan eken (tumar tańba). Osyǵan deiin neshe myń jyl buryn dúniege kelgen evreilerdiń Músa paiǵambary ǵalaiyssalamynyń aldynda, teosof-jazýshy madam Blavatskaianyń aitýynsha, Vara úii men topan sý týraly ańyzdar jatty. Qasietti kitapti Musa paiǵambar ǵalaiyssalamnyń jazǵany ras bolsa, onda, ol kisi Nuh paiǵambardyń kemesin oilap tapty. Alai da, paiǵambar bolǵan soń aqiqattan alys ketpeý úshin bul kemeniń kelgen jeri – Qutqarýshy taýdy, iaǵni, Varany aitty. Ataýynyń basty nusqasy «qazyq urdy» bolǵan Qazyǵurt taýynyń Ferǵana ańǵarynyń mańynda turǵany da kóp nárseni ańǵartady. Mine, osylaisha, Vara-Kangha ataýy Arhka, Argo atty kemelerdiń atyna ainalǵan bolsa kerek. Serikbol Qondybai shejirelik Maiqy bi atynyń da Ýmai anadan bolǵanyn aitqan edi. Sonda, «Túgel sózdiń túbi bir – túp atasy Maiqy bi (Iem-Ýmai-Mai)» degen sózder keń maǵynada qypshaq tiliniń álemdegi tilderdiń túp atasy ekenin aityp tur. Jáne de, qypshaq tiliniń Vara úiinde paida bolǵynyn boljaýǵa bolady. Egipettik qasietti qara buqanyń mańdaiyndaǵy durys úsh buryshty aqtańlaǵynan bizder mysyrlyqtardyń da túbiniń arii-týrandyqtar ekenderin túsinemiz. «Qazaq órkenietiniń negizi» atty kitaptyń avtory Erenǵaiyp Omar ejelgi shýmerlikterdiń astanasy Uryqty grekter Orhon dep ataǵandaryn aitady. «Orysty jiyp el qylǵan variag-qypshaqtar» atty maqalamyzda bizder Orhon, Argýn, Enisei (Ene sai), Amýr (Iem+or) degen jer-sý ataýlarynyń Vara-Kangha qamalyna qatysty atalǵandaryn aitqan edik. Iaǵni, soltústikke kelgen qypshaqtar tarihi otandarynyń qurmetine jer men sýǵa osy ataýlardy bergen. Babalarymyz Jer-Tumardy Teskentaý, Qaraqantaý dep te ataǵan. Serikbol Qondybai «Alpamys» jyryndaǵy «Qaraqan taýda qamalym» degen sózderdiń qańlyǵa qatysy baryn aitqan edi. (qara qańly).
Rashid ad-din óziniń eńbeginde: «Primerno za dve tysiachi let nazad do nastoiashego vremeni ý togo plemeni kotoroe v drevnosti nazyvali mongol, slýchilas raspria s drýgimi tiýrkskimi plemenami i zakonchilas srajeniem i voinoi» dep, osydan keiin Kiian men Núkúzdiń Ergene honǵa ketip qalǵandaryn aitady. Bul jerde Rashid ad-din túrik taipalarynyń ózara qyrqysyp mańǵol degenderge jabylǵandaryn aitady. Al endi, «Oǵyznama» eńbeginde jylnamashy mańǵol ataýynyń maǵynasynyń «vozmite pechal» (býdte vsegda opechalennymi), iaǵni, muń+al ekenin túsindirgende, bulardy da basqa taipalardyń jabylyp aralarynan qýyp jibergenderin aitady. Jáne de, olarǵa «qustyń etin ǵana jeńder» degen qarǵys aitylady. «Qupiia shejirede» bolsa, Shyńǵys hannyń babasy Bodanjardy da aǵaiyndary ókpeletip, ai dalaǵa qustyń etin jep kún kórýge qoia beredi. Altailyqtardyń jyrynda da Man-Adaidyń Altaidan qýylyp bir teńizdiń jaǵasyndaǵy qumdaýyt jerge ketkeni aitylady. Árine, bul jerde qus qystaityn Kaspii teńizi aitylyp tur. Alai da, artynan izdep barǵan Kók-Adai ony Jer-Tumardan, iaǵni, Ergene honnan tabady. Ergene hon Mavrennahrda bolǵanda, Shyńǵys han týngýstardyń (oirat-mańǵol) urpaǵy bolýy múmkin emes. Týngýs qaida, Ferǵana qaida? Rashid ad-din Ergene qońǵa ketkenderdi maǵol degende, sol zamannyń úrdisi boiynsha, kúlli túrik-qypshaqty aitqany edi.
Qairat Zaryphan,
Shejiretanýshy. Óskemen.
