سٶز كيەسٸ ۇلتىمىز ٷشٸن شەكسٸز ۇلىلىق پەن قۇن جەتپەس قۇندىلىق. كٶنەدەن جەتكەن بٸر تەمسٸلدٸڭ ٶزٸ «ەۋەلٸ سٶز, سودان كەيٸن بارلىعى» دەپ كەلمەي مە?! تەگٸ قازاق بالاسىنىڭ ەكٸ اۋىز سٶزدٸڭ باسىن قۇراۋعا حال-قادٸرٸ كەلمەيتٸنٸ جوق. ٶيتكەنٸ, سٶز – قازاقتىڭ تەگٸنە, ٶلەڭ – قازاقتىڭ قانىنا, ال اقىن – باعىنا بٸتكەن اسىلدار.
ۇلتىمىز وسىناۋ الماعايىپ تٸرشٸلٸكتە ٶزٸندٸك ٶمٸر سٷرۋ قاعيداسىن, ەلدٸك ھەم ەرلٸك بولمىسىن, ادامدىق ايناسىن ٶلەڭمەن ٶرنەكتەپ, بٷگٸنگە مۇرا ەتكەندەي.
«ات جاقسىسى – تارلانبوز, ازامات جاقسىسى - دارابوز» دەسەك, بٷگٸنگٸ عۇمىر كەرۋەنٸندەگٸ تٷرلٸ-تٷرلٸ سالالارداعى ساۋساقپەن سانارلىق ساڭلاقتاردى جٸپكە تٸزگەندەي تٸزٸمدەي الامىز. ٶيتكەنٸ, ولار كٶپ ٸشٸنەن كٶزگە بٸردەن تٷسەتٸن, ٸسٸ مەن سٶزٸ ٷيلەسٸپ كٶڭٸلدەن بٸردەن ويماقتاي ورىن الاتىن جاندار. بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ كەيٸپكەر – قازاقتىڭ سٶز ٶنەرٸندەگٸ, ٶلەڭ ٶرٸسٸندەگٸ ٷزٸك-ٷزٸك تالانتتاردىڭ بٸرەگەيٸ, ەدەبيەت ەلەمٸنە عۇمىرىن ارناعان اياۋلى اقىنىمىز – ورازاقىن اسقار.
ەكە ٶسيەتٸ
ورازاقىن اسقار 1935 جىلى 16 مامىردا شىڭجاڭ ٶلكەسٸنٸڭ ٸلە ايماعى, مٷكەي-قاراتاس دەگەن جەردە دٷنيە ەسٸگٸن اشقان. جۇرت قاتارلى باستاۋىش بٸلٸمدٸ سارىبۇلاق مەكتەبٸنەن الىپ, سٷيدٸن قالاسىنداعى ورتالىق قازاق-قىرعىز مەكتەبٸندە تولىق ورتا بٸلٸمگە يە بولدى. مەكتەپتە شىعاتىن قابىرعا گازەتٸنٸڭ بارلىق سۋرەتتەرٸن سالاتىن. كٶركەمدەۋشٸ رەداكتور بولىپ جٷرگەن بالا ارا-تۇرا گازەتكە بەرەر ماتەريالدار ازدىق ەتسە, ازدى-كٶپتٸ تاقىرىپتارعا قالام تەربەيتٸن بولدى, كەي سۋرەتتەردٸڭ استىنا بٸر شۋماق ەتٸپ ٶلەڭ شىعارا باستادى. ونى كٶرگەن ۇستازدار بولاشاعىنان بٸردەڭە شىعادى ەكەن دەپ سٶز ەتٸستٸ.
1950 جىلى قۇلجا قالاسىنداعى احمەتجان قاسىمي اتىنداعى «بٸلٸم جۇرتى» گيمنازيياسىندا وقيدى. وسىندا وقىپ جٷرگەندە وبلىستىق «جاڭا جول» گازەتٸنە العاشقى ٶلەڭدەرٸ جارييالانا باستايدى. گيمنازييانى بٸتٸرگەننەن كەيٸن, ٷرٸمجٸ قالاسىنداعى «ۇلتتار ينستيتۋتى» تٸل-ەدەبيەت فاكۋلتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ كۋرسىندا وقىپ جٷرگەندە «شىڭجاڭ گازەتٸنە» قىزمەتكە شاقىرىلادى. وسى گازەتتە, «العا», «شۇعىلا» جۋرنالدارىندا ورازاقىن اعانىڭ ٶلەڭدەرٸ, ماقالالارى شىعىپ تۇردى. شىڭجاڭداعى قازاق اقىندارىنىڭ ەكٸ تومدىق ٶلەڭدەر جيناعىنىڭ ەكٸنشٸ تومىنا و. اسقاردىڭ دا بٸر توپ ٶلەڭدەرٸ ەندٸ. شىڭجاڭدا جارييالانعان العاشقى ەدەبي بەيگەدە «اق كٶگەرشٸن» اتتى ٶلەڭٸ جٷلدەلٸ ورىنعا يە بولادى.
ول ۋاقىتتا ەل-جەرگە جەتۋدٸڭ, اتامەكەنگە ٶتۋدٸڭ قيىن ەكەنٸ انىق ەدٸ. بۇل جاعداي ەلٸ كٷنگە دەيٸن الماكەزەك قايتالانىپ تا تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس. اقىننىڭ بۇل وقيعا جايىنداعى كٶڭٸل تولقىتارلىق ەستەلٸگٸ بار-دى...
ساعىم جىلدار ەلەسٸندەگٸ ساعىندىرار سەت ەدٸ بۇل. جاسى جەتٸگە جەتٸپ, اشامايلى تايدان قۇتىلىپ, ەرتوقىمدى جەكە ات جالىن تارتىپ مٸنٸپ, مەكتەپكە باراتىن بولعانىندا, ەكەسٸ اسقار ارنايى ەزٸرلەپ ەرەكشە بٸر سەتتٸ ساپارعا وڭاشا ەرتٸپ شىعادى. جەلدٸرتٸپ, شوقىتىپ, اراكٸدٸك جارىسىپ وتىرىپ ۇزاعىراق جٷرٸپ, بٸر ٶزەننٸڭ بويىنداعى قىراتتاۋ جەرگە جەتٸپ ات تٸزگٸنٸن تارتادى. ازدان سوڭ سٶز باستاعان ەكەسٸ:
- كٶڭٸل قويىپ جاقسىلاپ تىڭدا! سوناۋ كٶرٸنگەن ۇلاسپالى تاۋدان بٶلٸنگەن, قاراۋىتقان جەكە تاۋدى كٶردٸڭ بە? ول دولاڭقارا دەپ اتالادى. تٶرٸندەگٸ تاۋ ارقاس تاۋى. سول تاۋدىڭ ساي-سالاسىنان قۇرالىپ ٶسەك ٶزەنٸ اعىپ تٷسەدٸ. ٶسەكتٸڭ بويىندا جاركەنت دەگەن قالا بار. ارعى جاعى كٶكتال, قويبىن, قوڭىرٶلەڭ, باسشي, التىنەمەل. بەرگٸ جاعى اقكەنت, التىٷي, قورعاس. جوعارعى جاعى شەجٸن, سارىبەل, قىزىلەسپە, قايشى, كٷيتٸڭ, باركٶرنەۋ, بەلجايلاۋ, وربۇلاق دەپ شۇبىرتىپ ايتا بەرەدٸ. بالا ورازدىڭ تىڭداپ تۇر ما, جوق پا ونىمەن ٸسٸ دە جوق. كٶپتەن كەيٸن بارىپ «وسىنىڭ بەرٸ بٸر سٶزبەن ايتقاندا بٸزدٸڭ اتامەكەنٸمٸز. بٸز سول جاقتان كەلگەنبٸز. سەن وسى جاقتا تۋعانسىڭ», - دەپ بٸر توقتادى. «ادامداردا وتان دەگەن بولادى. ول ٶزٸنٸڭ عانا تۋعان جەرٸ ەمەس, ەكەسٸنٸڭ, اتا-باباسىنىڭ جەتٸ اتا-جەتپٸس پۇشتىسىنىڭ تۋعان, ٶسكەن, ەل بولىپ ٶمٸر سٷرگەن ەجەلگٸ مەكەنٸ. مەنٸڭ وتانىم دا, سەنٸڭ وتانىڭ دا باعانادان بەرٸ مەن كٶرسەتٸپ ەڭگٸمەلەگەن جەرلەر. سەنٸ بٷگٸن وسى شەكاراعا ارنايى وڭاشا ەرتٸپ كەلٸپ, وسى ەڭگٸمەلەردٸ ايتىپ وتىرعان سەبەبٸم: سەن ەندٸ وقيسىڭ ٷلكەن جٸگٸت بولا باستايسىڭ. جاڭاعى مەن الىستان بولسا دا كٶرسەتكەن, ايتقان جەرلەردٸ ەسٸڭنەن شىعارما! بٸر قولايلى ۋاقىت بولسا اتامەكەنٸڭە قايتۋدى ويلا», - ٶسيەت ەتەدٸ.
ارتىنشا تانىسى بولۋى كەرەك, تۋعان جەردٸڭ سۋرەتٸن كٶرسەتەمٸن دەپ مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ٷيٸنە كەلەدٸ. ەلگٸ كٸسٸ ەكەسٸنٸڭ قولقاسىن تىڭداپ بولعان سوڭ, بٸر شيىرشىقتالعان قاعازدى ەكەلٸپ بالانىڭ ماڭدايىنا تيگٸزٸپ تەۋ ەتتٸرٸپ:
- مۇنى بالاڭىز كٶرسە, ەكەۋمٸزگە ۇقساپ سول قاعازدان كٶرگەنٸنە قاناعات ەتٸپ, جٷرٸپ قالادى. ناعىز ازامات بولسا, بٸزگە ۇقساماي سول اتامەكەنٸن ٶزٸ بارىپ, ٶز كٶزٸمەن كٶرٸپ, ٶز اياعىمەن باساتىن بولسىن. تەڭٸر سوعان جازسىن, اللاۋ ەكپار, -دەپ بەتٸن سيپايدى. كەيٸن بٸلسە ول «تۋعان جەردٸڭ سۋرەتٸ» دەگەندەرٸ قازاقستاننىڭ كارتاسى ەكەن...
«1954 جىلى قىتايدا جٷرگەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ ازاماتتارىنىڭ تىڭ كٶتەرۋگە بايلانىستى ەرٸكتٸ تٷردە ٶز تاريحي وتاندارىنا قايتۋعا بولاتىندىعى جٶنٸندەگٸ ەكٸ ەل ٶكٸمەتٸنٸڭ ٶزارا كەلٸسٸمٸ جارييالاندى. وسى حاباردى ەستي سالىسىمەن 1949 جىلى قايتىس بولعان ەكەمنٸڭ ٶسيەتٸن جەنە ٶز جٷرەگٸمنٸڭ قالاۋىن ورىنداۋ ٷشٸن «كەڭەس ٶكٸمەتٸنە باعىنباي شەكارا بۇزىپ قاشىپ كەتكەندەردٸڭ ۇرپاعىنا كەڭەس ٶكٸمەتٸ قالاي قارار ەكەن» دەگەن كٷمەن تۋدىرۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق اسپاي, العاشقى ٶتٸنٸش بٸلدٸرۋشٸ بولىپ, جۇمىستان ٶز ەركٸممەن بوساپ, بٸرگە وقىعان, ٶلەڭدٸ بٸرگە جازعان, كەيٸن بٸرگە قىزمەت اتقارعان نۇرساپا, سەرٸك, ماقاتان, مەدي, ەلٸمجان سيياقتى دوس-جولداستارىممەن:
دوستارىم, بٸز كەتسەك تە دوستىق كەتپەس,
ول مەڭگٸ ورتامىزدا بولار ٸزگٸ.
سيپاتىن سۇلۋ سٶزبەن ايتىپ جەتپەس,
كەلەشەك كەزٸكتٸرەر تاعى بٸزدٸ, -
دەپ باستالاتىن ٶلەڭ ارناپ قوشتاستىم. ولار سەت ساپار تٸلەپ شىعارىپ سالدى. قازاقستانعا قايتۋعا ٸلە ايماعىنداعى ٶز اۋىلىما ورالدىم. تۋىستارىمدى, ناعاشىلارىمدى ٷگٸتتەپ, ٶز ويىما كٶندٸرٸپ, 1955 جىلى 27 سەۋٸردە 20 جاسىمدا 6 جٷك ماشيناسىنا تيەلگەن وتباسىلارىن باستاپ قورعاس شەكاراسىنان اتامەكەنٸم قازاقستانعا ٶتە شىقتىم», - دەپ سول كٷندەردٸ ەسكە الادى.
كٶپ ۇزاماي جازۋشىلار وداعىنا بارادى. كٶبٸ سىرتاي سۋرەتتەرٸنەن تانىس بەلگٸلٸ اقىن-جازۋشىلاردى كٶرٸپ, حاميت ەرعاليەۆ, مۇزافار ەلٸمباەۆ سىندى اعا بۋىن اقىندارمەن جولىعادى. ٶلەڭدەرٸنە ىستىق ىقىلاس بٸلدٸرٸپ تۋىندىلارىن بٸردەن ۇناتىپ, مەملەكەتتٸك كٶركەم ەدەبيەت باسپاسىنان جاس اقىنداردىڭ شىققالى جاتقان «قوس جٷرەك» اتتى ۇجىمدىق جيناعىنا قوسادى.
ەرمەن قاراي حاميت ەرعاليەۆ مۇنداعى تٸرشٸلٸكتٸڭ جاي-جاپسارىن سۇرايدى. ٷرٸمجٸ قالاسىنداعى ينستيتۋتتان وقۋدى تولىق اياقتاماي ەلگە قايتاتىن بولعاندىقتان, ەشبٸر قۇجاتىن الا الماي قويعان جٸگٸت وعان بولا تاعدىرىن بايلاماي وتانعا ورالعان بولاتىن. وقۋعا قۇجاتسىز قابىلدامايدى. ال وقۋعا دەگەن قۇلشىنىس وعان كەرەعار. بەرٸ تاعى ٶزارا اقىلداسىپ, ۋنيۆەرسيتەتكە جازۋشىلار وداعى اتىنان جولداما جازىپ بەردٸ.
عافەكەڭ, عافۋ قايىربەكوۆتٸڭ «ورازاقىن اسقار» دەيتٸن فاميلييانى بٸرجولاتا ەنشٸلەپ بەرگەن تۇسى دا وسى كەزەڭ.
وداقتىڭ جازىپ بەرگەن جولداما حاتىمەن قازگۋ-گە قاراي تارتادى. رەكتور تەمٸر دارحانباەۆتىڭ كابينەتٸنە كٸرٸپ, حاتتى ۇسىنادى. مەن جايمەن تانىسقان اكادەميك بٸرنەشە ۇستازداردى شاقىرتىپ, ولارعا قىتايدان جاڭا كەلگەنٸن, وندا ينستيتۋتتا وقىعانىن, بٸراق ەشقانداي قۇجاتى جوق ەكەنٸن, جازۋشىلار وداعىنىڭ سەكرەتارلارىنىڭ بٸرٸ بەلگٸلٸ اقىن حاميت ەرعاليەۆ قول قويعان ۇسىنىس حاتى بار ەكەنٸن, وندا جاڭادان شىققالى جاتقان كٸتاپقا ٶلەڭدەرٸ ەنگەنٸن, بولاشاعىنان زور ٷمٸت كٷتتٸرەتٸن اقىن ەكەنٸن ايتىپ, قابىلداۋ ەمتيحانىنا جٸبەرۋگە ٶتٸنگەنٸن تٷسٸندٸرٸپ, قورىتىندىسىندا «ەمتيحانعا جٸبەرەيٸك پەندەردٸ ٷشكە تاپسىرا السا, كونكۋرستان تىس الايىق» دەيدٸ. ولار ماقۇلداعانداي بولدى. سەرٸك دەگەن مۇعالٸم تۇرىپ, «اقىن بولسا بٸر ٶلەڭٸن ايتىپ بەرسٸن, كٶرەيٸك» دەپ قالادى. سوندا:
«اتامەكەنٸمە كەلگەندە العاش رەت پويىزدى كٶرٸپ سوعان مٸنگەندە العان ەسەرٸم جايىندا جازعان ٶلەڭٸمدٸ ايتىپ بەرەيٸن:
دالانى بايتاق قاراشى,
جولىنا تەمٸر تٶسەگەن.
جايقالعان جاس تال جاعاسى,
جٷرگەندەي بولدىق كٶشەمەن.
ۋاقىتتان العا وزادى
بٸلٸنبەي پويىز زىمىراپ.
ۇشپايدى جەردٸڭ توزاڭى,
كٸرشٸكسٸز اۋا تۇنىق-اق.
تەرەزە اشىق, قارايمىز,
سەرگٸتٸپ سامال ٶبەدٸ.
تالاي مىڭ قالدى, تالاي جٷز,
ماڭدا مال نەتكەن كٶپ ەدٸ?!
ارالاپ ٶتتٸك قالانى,
ارالاپ ٶتتٸك ەگٸستٸ.
قۋانا حالىق قارادى,
اينالا بەردٸ جەر ٷستٸ», - دەپ جىرىن جاتقا وقىعانىندا وتىرعاندار قول سوعادى. رەكتور:
- كٶردٸڭدەر عوي. ورىس تٸلٸنەن ەكزامەنگە قاتىناستىرماي-اق ٷش قويىپ بەرٸڭدەر. دەرەۋ جاتاقحاناعا ورنالاستىرىڭدار,- دەدٸ.
«ٷشپەن تاپسىرا السا» دەگەنٸ نامىسىنا تيٸپ, جاتاقحانادا جاتپاي-تۇرماي ەمتيحانعا دايىندالىپ, ورىس تٸلٸنەن باسقاسىنان ٷش تٷگٸل تٶرتتٸ دە الماي, كٸلەڭ بەسكە تاپسىرىپ وقۋعا تٷسەدٸ
قازمۋ-دٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸندە مۇحتار ەۋەزوۆ, بەيسەمباي كەنجەباەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, سمەت كەڭەسباەۆتاردان دەرٸس الادى. ونى 1961 جىلى بٸتٸرەدٸ. جولدامامەن قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ تاريح-ەتنوگرافييا جەنە ارحەولوگييا ينستيتۋتىنا بارىپ, 1964 جىلعا دەيٸن عىلىمي قىزمەتكەر, ودان 1970 جىلعا دەيٸن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەدەبيەتتٸ ناسيحاتتاۋ بيۋروسىندا نۇسقاۋشى, پوەزييا سەكتسيياسىندا ورىنباسار بولادى. ودان 1984 جىلعا دەيٸن كٸتاپ پالاتاسىندا بٶلٸم مەڭگەرۋشٸ, ودان 1995 جىلعا دەيٸن «جالىن» باسپاسىندا اعا رەداكتور بولىپ قىزمەتتەر اتقاردى. 1968 جىلى اجار باراتقىزىنا ٷيلەنەدٸ.
ٷلكەن قىزدارى لەيلا فيلولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى, جارى اجار اپامىز بەن ەكٸنشٸ قىزى لاۋلا قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ. ۇلى اراي اعىلشىن تٸلٸنٸڭ مامانى, اۋدارماشى. ەرقايسىسىنىڭ وقتا-تەكتە ٶلەڭ جازاتىن ٶنەرلەرٸ بار. لەيلانىڭ بالالارعا ارناعان جىرلارى كٸتاپتاردا جارييالانىپ جٷرسە, لاۋلا كٶبٸنشە ەن مەتٸندەرٸن جازادى. بٷگٸندە قۋانىش پەن سٷيٸنٸشتەن تۋعان تالاي جىرلارىن ارناپ ٷلگەرگەن اياداي نەمەرە سٷيٸپ وتىرعان اسقار تاۋ اتا.
قازٸر زەينەتكەر بولسا دا, «بالاۋسا» باسپاسىندا باس رەداكتور رەتٸندە «ەلەم بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ» قازاق تٸلٸندەگٸ 50 تومدىعىن شىعارۋ جۇمىسىنا اتسالىسۋدا. العاشقى جەكە جيناعى 1964 جىلى قازمەمكٶركەم ەدەبيەت باسپاسىنان «تۇڭعىش» دەگەن اتپەن جارىق كٶردٸ. ودان بەرٸ 40-تان اسا ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ كٸتاپتارى باسپادان شىقتى. ونىڭ تەڭ جارتىسى بالالارعا ارنالعان. اقىننىڭ 10 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 2004-2008 جىلدارى الدىڭعى تٶرت تومى «جالىن» باسپاسىنان جارىق كٶردٸ. 1971 جىلدان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ. 1996 جىلدان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ مٷشەسٸ بولادى.
ورازاقىن اسقار - حالىقارالىق «الاش», مۇقاعالي اتىنداعى جەنە تٷركٸ ەلەمٸ «اقبوزات» ەدەبي سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, «تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 10, 20 جىلدىعى», «ەرەن ەڭبەگٸ ٷشٸن» مەدالدارىنىڭ يەگەرٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت قايراتكەرٸ. پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى. ەلگە, جەرگە جەتٸپ, اتامەكەن تٶسٸندە توم-توم كٸتاپتار جازىپ, تۋعان حالقىمەن ەتەنە قاۋىشىپ, ٷيلٸ بولىپ, ۇرپاق ٶربٸتكەنٸ كەشەگٸ ەكە ٶسيەتٸنٸڭ ورىندالعانى ەدٸ.
ٸزگٸلٸكتٸ جىرلاۋشى
وسى بٸر ٶلەڭ دەيتٸن قۇدٸرەتكە تولىق بويۇسىنىپ, سول ەلەمنٸڭ تۇرعىنىنا اينالعانىنان بولار, ورازاقىن اسقار جىر دەگەندە ٶزگە دٷنيەنٸڭ بارلىعىن ۇمىتادى. ۇمىتپاۋعا تيٸس نەرسە قالىس قالۋعا ەش بۇيرىقسىز مٸندەتتەلەتٸندەي.
سەكسەنگە يەك ارتقان تۇستا ٶزٸنٸڭ پوەزيياعا كەلۋٸ جايلى بٸراۋىق ٶتكەنگە كٶز تاستاپ, وي جٷگٸرتەدٸ.
«كٸشكەنتاي كەزٸمدە ٷيدە ەكٸ شاعىن عانا كٸتاپ بار بولاتىن. بٸرەۋٸ الماتىدا باسپادان شىققان «اباي» دەگەن كٸتاپ, ەكٸنشٸسٸ جامبىلدىڭ «بەسٸك جىرى» دەيتٸن كٸتابى. سونى وقىپ جٷرەتٸنمٸن. مەكتەپتەن كەلە سالىپ, سٶمكەمدٸ تاستاپ ابايدى وقۋعا كٸرٸسەتٸنمٸن. بٸر كٷنٸ ەدەتتەگٸدەي ٶلەڭ وقۋعا باس قويماق ەم, «اباي» جوق. سٶيتسەم, اۋىلدا جۇرت دوشاباي جىندى دەپ اتايتىن شابارمان ٷيگە كەلٸپ كٶزٸ تٷسٸپ, وقىپ وتىرىپ, كەتەرٸندە الىپ كەتكەن ەكەن. بەيٸتتەردٸ وقىپ, جاتتاپ جٷرەتٸن. ناعاشىم «قۇداي بٸلەدٸ, سول ٶلەڭدەردٸ جاتقا بٸلەسٸڭ, ەسٸڭ تٷسٸرشٸ» دەدٸ ماعان. سودان كٸتاپتاعى ٶلەڭدەردٸ جايمەن ەسكە تٷسٸرسەم, ەرقايسىسىن جاتقا بٸلەدٸ ەكەنمٸن.
قىر مۇرىن, قىپشا بەل,
سولقىلدار, سوقسا جەل.
اق ەتٸڭ ٷلبٸرەپ,
ٶزگەشە بٸتكەن گٷل.
قاراعىم, بەرمەن كەل,
بٸزگە دە كٶڭٸل بٶل.
قالقامنىڭ نۇسقاسىن,
كٶر, كٶزٸم, بٸر كەنەل... – دەپ جٶنەي بەردٸم.
بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸن وقيمىن. راسىندا, بٸلەدٸ ەكەنمٸن دەپ كٸتاپتى ٸزدەۋدٸ قويىپ, ابايدى جاتقا سوعا باستادىم», - دەپ ورازاقىن اعا حاكٸمنٸڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸر-ەكەۋٸن ٷزبەي وقىپ بەردٸ. وسىناۋ جىرلاردى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇمىتپاعان.
ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ وتىرىستاردا ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىلىپ, ەن سالىنىپ, كٷي تارتىلادى, ٶلەڭ ايتىلادى. قىزا-قىزا سوڭى كەلەلٸ ايتىستارعا ۇلاسىپ كەتەتٸنٸ دە بار. ەكەسٸ اسقار اتامىز دا دومبىرا شەرتٸپ قيسسا, داستاندار ايتىپتى ۋاعىندا. ويىن-تويدا ٷلكەندەر ول كٸسٸ مەن قيسساشى ناعاشىسى اساندى شاقىرتىپ الىپ, انا داستاندى, مىنا قيسسانى ايتشى دەپ ارنايى تاپسىرىس بەرەدٸ ەكەنٸ. سوندا ىلعي قاسىنان قالماي ەكەسٸن دە, باسقا ەنشٸ, كٷيشٸ, قيسساشى, داستانشىلاردى دا قىزىعا تىڭداي, ولاردىڭ كٶبٸ ەر جيىن, تويدا ىلعي ايتىلا بەرەتٸندٸكتەن جادىندا جاتتالىپ قالاتىن ەدٸ.
جايشىلىقتا ويىن كەزٸندە قاۋمالاعان ٶزٸ قۇرالپاس بالالاردىڭ ورتاسىندا تاياقتى دومبىرا ەتٸپ, كٶلدەنەڭ ۇستاپ كەز كەلگەن داستان, قيسسالاردى بالالاردىڭ قۇلاعىنىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ, جاتقا سوعاتىن. كٶزٸن اشىپ, كەڭ دٷنيەدە كٶرگەن تاۋلى, ورماندى, سۋلى-نۋلى تامىلجىعان دالا تابيعاتى, ەرنەگە قۇلاق تٷرە باستاعاننان ەستٸگەن قازاقتىڭ مول اۋىز ەدەبيەتٸ ورازاقىن اعانى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماي جاتىپ-اق ٶلەڭ ٶلكەسٸنە قانات قاقتىردى.
مٸنە, وسىنداي حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ قالىڭ ورتاسىندا قازداي قالقىپ, ٷيرەكتەي جٷزۋمەن بٸرگە, بالا كەزٸنەن اقىن, ەنشٸ, كٷيشٸ, سازگەرلەردٸ دە كٶرٸپ ٶسەدٸ. اتالاس تۋىسقان اعا بولىپ كەلەتٸن اتاقتى ەنشٸ دەنەش راقىشەۆتىڭ ٷيلەرٸ سەبي كەزٸندە كٶرشٸ بولعان. اڭساپ, ساعىنىپ, سارىلىپ اتامەكەنٸنە ورالعان ەلدٸ جاقىنىم دەپ باۋىرىنا تارتاتىن ەيگٸلٸ «جان جاقتاعى باۋىرلار» اتتى ەن سٶزٸنٸڭ دە ٶمٸرگە كەلۋٸنە وسى كٸشكەنتاي كٷننەن باستالعان رۋحاني ٷندەستٸك بولار.
«ەسەت پەن رىسجاننىڭ ايتىسىن», سونىمەن بٸرگە كٶدەك اقىننىڭ ٶلەڭ, تولعاۋلارىن ناعاشى اعاسى اسان سەرسەنبەكۇلى دومبىرامەن جاتقا ايتاتىن. بالا كەزٸندە ول جٷرگەن ٶڭٸردە, ەسٸرەسە, تاڭجارىق اقىننىڭ اتاعى جەر جاردى. ونىڭ ٶلەڭ, داستاندارىن بٷكٸل ەل جاتقا بٸلەدٸ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. كٶز كٶرگەن تۇستاستارىنان كەيٸن بٸلگەندەي, ٶزٸ كٶرمەگەن اتاسى تٶپە دەگەن كٸسٸ ايتىس اقىنى بولعان ەكەن. نەپەندەي التىن اناسى دا جيىن-تويلاردا ايتىسقا ەبٸ بار, شارۋاقور, ٸسمەر كٸسٸ بولىپتى.
مٸنە, وسى سەبەپتەردٸڭ بارشاسى اقىندى ٶمٸرگە ٶزگەشە كٶزقاراسپەن قاراۋعا باعىتتاعانداي. جٷرەك بۇلقىنىسىن, جان تىنىشتىعىن ٶلەڭنەن تاپقانداي.
ٶزگە اقىنداردىڭ جىرلارىن جاتقا وقىعانى بٸر بٶلەك, ٶز ٶلەڭدەرٸن قولجازبا, كٸتاپتى اقتارماستان ٸركٸلمەي-اق مەنەرلەپ وقيدى. جىرعا دەگەن عاشىقتىق ٶمٸرگە دەگەن تٷزۋ تانىم كٶكجيەگٸن قالىپتاستىراتىنى جالعان ەمەس.
تەۋەلسٸزدٸك تاقىرىبىنا ٶنٸمدٸ قالام تەربەپ كەلە جاتقان اقىن. بۇل تاقىرىپقا «تەۋەلسٸزدٸك تارتۋلارى», «دەربەستٸك دەس بەرگەندە» دەگەن سيياقتى جەكە كٸتاپتارىن دا ارناعان.
جاسى سەكسەنگە اياق باسسا دا قولىنان قالامى ەلٸ تٷسكەن جوق. «بەرەكەلٸ بەيبٸت كٷندەر» اتتى ٶلەڭدەر جيناعىن, «گٷلدەر ەلەمٸ» اتتى 300-گە تارتا گٷلدٸڭ قازاقشا اتىن تاۋىپ, ەرقايسىسىنا ٶلەڭمەن سيپاتتاما بەرگەن تانىمدىق-تەربيەلٸك ەستەتيكالىق كٸتابىن دايىندادى. «مۇقاعالي مۇراتى» اتتى قولجازبالار جيناعىن باسىپ شىعاردى.
ٶزٸ باسپاعا مۇقييات ەزٸرلەپ قويعان 10 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 4 تومى «جالىن» باسپاسىنان جارىق كٶردٸ. قالعاندارى دا ٶز كەزەگٸمەن وقىرمان قولىنا تيەر دەگەن سەنٸمدە.
ورازاقىن اسقار ەپيكالىق جانردا دا ٶندٸرتە ەڭبەك ەتتٸ. ونىڭ قالامىنان شىققان «زامانا دٷلدٸلدەرٸ» اتتى 6 بٶلٸمنەن تۇراتىن كٶلەمدٸ داستانى جىلقى تٷلٸگٸنە, ارعى–بەرگٸ سەيگٷلٸكتەرگە ارنالعان. تارپاڭنان باستاپ, تايبۋرىل, بايشۇبار, قۇلاقاسقا, تارلاندار, قۇلاگەرلەر, كەشەگٸ دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸنتكەن ابسەنتتەر جان –جاقتى سۋرەتتەلەدٸ. تٷركسٸب تۋرالى «ۇلى توعىس», «تۋعان جەردٸڭ سۋرەتٸ», «جاس شوپان», «ەمٸرەنٸڭ ەنٸ» سيياقتى پوەمالارى اتامەكەنگە, ەلگە, جەرگە ارنالسا, «ونىنشى قىز», «سارى كٶيلەك», «انا شەشٸمٸ», «مايرا» سەكٸلدٸ داستاندارى حالىقارالىق تاقىرىپتى قوزعايدى.
جاستىق, دوستىق, ماحاببات تاقىرىبى دا ورازاقىن اسقار تۋىندىلارىندا ەلەۋلٸ ورىنعا يە. ورازاقىن تاۋ, دالا, ورمان تابيعاتىن جىرلاۋدا جايلاۋ ٶمٸرٸن بەينەلەۋدە ٶز ٶرنەگٸ, شەبەرلٸك ەرەكشەلٸگٸ ەرەكشە اقىن. وعان ەرقايسىسى جەكە-جەكە كٸتاپ بولارلىق «باركٶرنەۋ باۋرايندا», «شالكٶدە شاشۋلارى», «الاتاۋ اتىرابى» سيياقتى توپتاما جىرلارى كۋە.
اقىن بالالار ەدەبيەتٸنە دە ٶنٸمدٸ ٷلەس قوستى. ونىڭ بالالارعا ارنالعان تۋىندىلارى «بالدىرعان» «اق جەلكەن» جۋرنالدارىندا, «ۇلان» گازەتٸندە جيٸ جارييالانادى. وقۋلىقتاردا دا ٶلەڭدەرٸ بارشىلىق, انتالوگييالىق جيناقتاردا ٶز ورنى بار. ونىڭ بالالارعا ارنالعان «تاۋداي بول», «راستي بولشيم» (ورىسشاعا اۋدارىلعان), «جەتكٸنشەك», «قوس قوڭىراۋ», «ۇيادا نە كٶرسەڭ», «مەرەكەلەر», «بالالارىم – باقىتىم», «اقشا تۋرالى اقيقات», «لوگوپەدتٸك ەلٸپبي» كٸتاپتارى بالالاردىڭ سٷيٸكتٸسٸ.
سالىستىرمالى تٷردە ادام عۇمىرى بەلگٸلٸ بٸر ٶلشەمدەگٸ ٸس اتقارۋعا جەتەدٸ ەكەن. كٸمنٸڭ ارمان-مۇرات جولىندا مول ەڭبەك قالدىرعانى, قانداي ٸس اتقارعانى سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىتىن باعالاي بٸلگەندٸگٸنەن دە ايعاقتالادى ەمەس پە? مەنٸڭ ويىمشا, ورازاقىن اسقار پوەزيياسى ۋاقىتتىڭ تامىرىن باسا بٸلگەن, قوعام مەن زامان تىنىسىمەن ساناسا العان جىرلار.
اقىننىڭ ٶزٸ ٶلەڭگە ٶزٸن ارناعان جان ەكەنٸن, ٶمٸرلٸك ميسسيياسىن:
بٸر ەڭگٸمە جازباق بوپ كٶلەمدٸ ەتٸپ,
كەيبٸر كٷن كەدٸمگٸدەي كٶرەم بەكٸپ.
قاعازعا قالام الىپ تٶنگەنٸمدە,
بايقاماي باستاي بەرەم ٶلەڭدەتٸپ, - دەپ ايقىنداپ تۇر.
ورازاقىن اسقار پوەزيياسى كٶركەمدٸك ەرەكشەلٸك تۇرعىسىنان ولقىلىق كٶرسەتپەيدٸ. ەدەبيەتتەگٸ ايشىقتى تەڭەۋ, مىزعىماس مەتافورالاردى جيٸ كەزدەستٸرۋگە بولادى. كەي شۋماقتار تٸپتٸ ەزۋگە جىلى جىميىستار سىيلايدى.
جارى اجار انامىزعا ارناعان ەرتەدە جازعان بٸر ٶلەڭٸ بىلاي باستالادى:
وراي الماي ٷلدە مەنەن بٷلدەگە,
سٷيتەمٸن دەپ سٶز ەتكەنٸم بولماسا.
ساياحاتقا اپارمادىم بٸرگە نە,
ٶلەڭ وقىپ مەزٸ ەتكەنٸم بولماسا.
بولاشاققا بەت بۇرعان جاس وتاۋدىڭ العاشقى تٸرشٸلٸك تىنىسى بوياماسىز سۋرەتتەلگەن جىر. بٷگٸنگٸ تۇرمىس شاتقاياقتاپ تۇرعانمەن, ەرتەڭگٸ تٸرلٸككە دەگەن سەنٸم بار.
ونىڭ گازەت بەتٸندەگٸ ٶلەڭدەرٸنەن تانىپ, ەيگٸلٸ مۇقاعاليدى اۋىلىنا ٸزدەپ بارعان جان ەكەنٸن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس. العاش تانىستىقتان كەيٸن ٶمٸر بويى سىيلاس دوس, سىرلاس اعا بولىپ, بٸر-بٸرٸن ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى. قازاقستان كٶلەمٸندە مۇقاعالي جايلى كەرەمەت ەستەلٸكتەردٸ, ەسٸرەسە, ورازاقىن اقىنداي تامىلجىتا ايتاتىن, ول كٸسٸدەي مۇزبالاق ماقاتاەۆ مۇراسىن زەردەلەگەن ادام كەمدە-كەم.
تٸپتٸ تاعى بٸر جىرىندا:
اجالدى بوساعاڭا بٶگەپ قويىپ,
بوراتىپ ٶلەڭ جازدىڭ ٶمٸرگە ارناپ, - دەيدٸ.
ٶمٸردٸڭ قاي تاراۋىن الساڭىز دا, قاي ارناعا سوقپاقتى سالساڭىز دا بٸز ٷشٸن بيٸكتٸككە, بيٸكتٸك بولعاننىڭ ٶزٸندە ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ شىڭىنا باعىتتاۋشى جىرلار شوعىرى بار. ەلبەتتە, ول – ورازاقىن اسقار پوەزيياسى ەكەنٸ داۋسىز.
«قارا ٶلەڭنٸڭ» جوقتاۋشىسى
بٸز بۇل ورايدى پايدالانىپ, ورازاقىن اسقاردىڭ ەڭ بٸر ەلەۋلٸ ەڭبەگٸن ايتپاي كەتە المايمىز. ەدەبيەت تاريحىنداعى قازاقتىڭ «قارا ٶلەڭٸن» جيناپ, جٷيەلەپ, قۇراستىرىپ ەكٸ تومىن باسپادان شىعارعان بٸردەن-بٸر تۇلعا دەپ تانۋعا ەبدەن لايىق. دٷنيەجٷزٸ حالىقتارىنىڭ اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ قارا ٶلەڭ تەكتەس شاعىن ٶلەڭ-جىرلارىن قازاق تٸلٸنە اۋدارىپ,«ٸنجۋ مارجان» اتتى ونىڭ بٸرٸنشٸ تومىن «بالاۋسا» باسپاسىنان شىعارعانى ٶز الدىنا.
قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸ جايلى سٶز قوزعاعانىمىزدا ونىڭ «تەلٸم ٶلەڭ», «ناۋرىز ٶلەڭ», «كٶشٸ-قون ٶلەڭ», «توي باستار», « بالىق ٶلەڭ», «بازار ٶلەڭ», «جەر-سۋ ٶلەڭ» سيياقتى 50 توپتان تۇراتىنىن ايتىپ قالدى. قارا ٶلەڭدەر العاش جينالا باستاعان كەزدە سونىڭ «عاشىقتىق – سٷيٸسپەنشٸلٸك ٶلەڭٸ» دەگەن بٶلٸمٸ عىلىم اكادەميياسى مەن مەدەنيەت مينسترلٸگٸ جارييالاعان اۋىز ەدەبيەتٸن جيناۋشىلاردىڭ بايقاۋىندا بٸرٸنشٸ ورىندى جەڭٸپ الادى.
حالىق اراسىنان, ەل اۋزىنان, شاڭ باسقان مۇراعاتتاردان 4000 شۋماق, ياعني, 16000 تارماققا جۋىق قارا ٶلەڭدٸ جيناقتاۋ وڭاي ەڭبەك ەمەس. بۇل ەگەمەندٸككە قول جەتكەن تۇستاعى كٸرٸستٸم, بٸتٸردٸم نەرسە ەمەس, ۇزاق جىلدار بويىنداعى ٷزدٸكسٸز ٸزدەنٸستٸڭ جەمٸسٸ.
بۇل تۋرالى: «قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ەدەبيەتتٸ ناسيحاتتاۋ بيۋروسىندا قىزمەت اتقارعانىمدا اقىن-جازۋشىلارمەن بٸرگە ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸن ارالادىم. سوندا اۋىل-اۋىلدى ارالاپ كەزدەسۋلەر ٶتكٸزەمٸز. مەيمانقوس ەل قوناق ەتەدٸ. مەن شىلىم شەكپەيمٸن, ٸشٸمدٸكتەن اۋلاقپىن. مۇنداي سەتتەردٸ قۇر جٸبەرمەي, اۋىل اقساقالدارىمەن ەڭگٸمەلەسەمٸن. قارا ٶلەڭنەن بٸر شۋماق كەلتٸرسەم, ەرمەن قاراي جالعاپ كەتۋشٸ ەدٸ جارىقتىقتار. بٸردەن قاعازعا تٷسٸرٸپ الىپ وتىردىم. اكادەمييادا جۇمىستا بولعانىمدا مۇراعاتتاردى اقتارۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى. ٸزدەنٸسپەن قاتار قىزىعۋشىلىق ارتتى. مىسالى, «دٷنيە» دەگەن سٶزدەن باستالاتىن ٶلەڭدەردٸ بٸر توپتادىم. 15-20 شۋماققا دەيٸن تابىلدى. «بازار بارىپ», «قولىمدى بٸر قامشىم بار» دەپ باستالاتىن ٶلەڭدەر توبى جينالدى. ولاردى «بازار ٶلەڭ», «قامشى ٶلەڭ» دەپ جٷيەلەي بەردٸم. قارا ٶلەڭنٸڭ تٷرٸ كٶپ. ارا-اراسىندا گازەتتەرگە شىعاتىن. وقىرماندار حات جازىپ, ٶزدەرٸ بٸلەتٸن ٷلگٸلەردٸ جٸبەرٸپ, ونى گازەتتەر ماعان بەرەتٸن. كەيدە قارا ٶلەڭدەردٸڭ ٷشٸنشٸ نەمەسە تٶرتٸنشٸ تارماقتارى بولماي قالادى. ەزٸرلەۋ كەزٸندە ونداي ولقىلىقتار ورنىن اقىن بولعاندىقتان ٶزٸم تولتىرامىن. ەلٸ دە جيناقتالۋدا.
وسىلاي جيناقتاۋعا العاش ۇسىنىس بەرگەن بەلگٸلٸ تاريحشى كەڭەس نۇرپەيٸسوۆ ەدٸ. ال جارىق كٶرۋٸنە بٸرتۋار جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ سەپتٸگٸ تيدٸ. ول جىراۋلار پوەزيياسىن زەرتتەدٸ. مەنٸڭ جيناقتاپ جٷرگەن ٶلەڭدەرٸمدٸ ەستٸپ, شىعارۋعا ۇسىنىس بەردٸ. مەنٸڭ جيناعاندارىمدى كٶرٸپ, ٶزٸممەن كٶرشٸ تۇرعان اقسەلەۋ سەيدٸمبەك تاڭعالدى. ول دا اينالىسىپتى. ديسسەرتاتسييا دا قورعادى», - دەيدٸ اقساقال.
اقىندىق بولمىس پەن كٸسٸلٸك كەلبەت
«قۇرداسىم ورازاقىن سٶز ٶنەرٸ دەپ اتالاتىن ەرەكشە ٶنەردٸڭ ايىرىقشا ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ. ول ون سٶزدٸڭ كەيدە تٸپتٸ جٷز سٶزدٸڭ ٸشٸنەن ٶزٸنە كەرەك بٸر عانا سٶزدٸ, ەڭ قاجەتتٸ سٶزدٸ قاپىسىز تابا بٸلەدٸ.
...ول ەسٸرەسە ادام جانىنىڭ سونداي مامىق, سونداي نەزٸك قىلدارىن سەتٸمەن شەرتە بٸلەدٸ. قازىپ ايتادى, بٸراق جالىقتىرمايدى. قايتا كەرٸسٸنشە ليريكالىق كەيٸپكەردٸڭ ٶزٸمەن قوسىلىپ, ەر ٸس, ەر قيمىلعا بولا, قىل ٷستٸندە قىلپىلداپ وتىراسىڭ...», - دەپ قادىر مىرزا ەلي ەدٸل باعاسىن بەرگەن-دٸ.
ال ٶمٸردە دە, ٶلەڭدە دە اعالىق كٶرسەتكەن عافۋ قايىربەكوۆ: «ورازاقىننىڭ اقىندىق ەرەكشەلٸگٸ تٸلٸندە تابيعي اجار, ەركٸندٸك, ناقتىلىق پەن جيناقىلىق, اشىق سۋرەت بار. ونىق قازاق پوەزيياسىندا ٶز جولى بار, ول جولدى كٶمەسكٸمەلەمەيتٸن, اسپايتىن, ساسپايتىن, ٶزٸن-ٶزٸ جۇرت كٶزٸنە باسپايتىن, ٷگٸتتەمەيتٸن, باياۋ بولعانىمەن تەرەڭ اعىستى ويلى تۆورچەستۆوسى بار تالانتتى اقىن», - دەگەن ەكەن.
ەڭ العاش ٶلەڭدەرٸنە بەلگٸلٸ ەدەبيەتشٸ عالىم ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, ەيگٸلٸ اقىن حاميت ەرعاليەۆتەر باعا بەرگەننەن باستاپ-اق, پوەزيياداعى پاراساتتى پايىمىنان تانباي كەلە جاتقان ورازاقىن اقىن جايلى ايتىلعان پٸكٸرلەر مەن ەستەلٸكتەر شوعىرى ونىڭ جىرلارىنداعى وي ٷيلەسٸمٸ, اۆتورلىق كٶزقاراسى ەرەك ەكەنٸن اڭعارتادى. وسى سيپاتتاعى ويلاردى تۇماعاڭ باستاعان بٸرقاتار ەدەبيەت اۋىلىنداعى اسقاق تۇلعالار جەتكٸزگەن ەكەن.
ەدەبيەت جايلى ويلار
سٶز اراسىندا ورازاقىن اسقاردىڭ ەدەبيەت تٶڭٸرەگٸندە ورىن الىپ جاتاتىن داۋ-دامايلار مەن شيەلەنٸستەرگە ورىنسىز پٸكٸر ايتا بەرمەيتٸنٸن, كٶپ دٷنيەگە ساليقالىلىقپەن ساۋاتتى جاۋاپ بەرەتٸنٸن ايتىپ قالعانبىز. تۇششىمدى ەڭگٸمەمٸزدٸ سانادا جٷرگەن, سارابدال ويلاردى سۇراۋمەن جالعاستىردىم. سونىمەن اقىن ەدەيەت جايلى ويلارىن بىلايشا جۇپتادى:
– مودەرنيزم دەگەندٸ ونشا قابىلداي المايمىن. قازاق ٶلەڭٸ ۇلتتىق نەگٸزگە جازىلۋى كەرەك. اباي, ماحامبەتتەرگە سٷيەنۋ كەرەك. اباي قانشا جاڭالىق اشتى. شەت ەلگە ەلٸكتەيتٸندەر ۇلتتىق فورمالاردى دامىتسا دا جەتٸپ جاتىر.
– مەنٸڭ قازٸر كٶزٸم ونشا كٶرمەيدٸ. بۇرىن ٶلەڭدٸ قويماي وقيتىنمىن. گازەت-جۋرنال كٶرسەم, ٸشٸندە ٶلەڭ بار ما دەپ وتىراتىنمىن. ٶلەڭگە بەرٸلگەندٸگٸمنەن بولار.
بۇل تۋرالى بٸر ٶلەڭٸم:
جاستى وقيمىن جالىندى, باپتى ما دەپ,
قارتتى وقيمىن قاپ تٷبٸن قاقتى ما دەپ?!
وقيمىن مەن سىنالعان اقىندى دا,
ەدٸل سىن قولايىنا جاقتى ما دەپ, - دەپ كەلەتٸن.
– «جالىن» باسپاسىندا ٸستەپ جٷرگەنٸمدە «قارلىعاش» اتتى جاس اقىندار جيناعىنىڭ رەداكتورى بولدىم. كەيٸن كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇلاعاننان كەيٸن توقتاپ قالدى. بٸر-ەكٸ جىلدان كەيٸن «جاس تولقىن» دەگەن اتپەن شىعارايىق دەدٸك. ەندٸ ٶلەڭ جازاتىن جاستار بولا ما, بولماي ما دەپ الاڭدادىق. جەر-جەرلەرگە حابارلاسقانىمىزدا ٶلەڭدەر اعىلىپ كەلدٸ. قۋاندىق. ٶلەڭ جازىلادى بەرەدٸ ەكەن دەپ قۋاندىق.
– ۇلتتىق ەدەبيەتتٸ وقۋ كەرەك. سونىڭ وقىرمانى بولىپ, پٸكٸر ايتۋ قاجەت. بٸزدە پٸكٸر ايتۋ مٷلدە جوق. سىيلىق, اتاق العان اقىندار وقىلادى دا, قالعاندارى مٷلدەم وقىلماي قالادى. ال مىنا مەدەنيەتتٸ ەلدەردە ەركٸمنٸڭ ۇناتاتىن ٶز اقىنى بولادى. ول اتاقتى ما, باسقا ما ماڭىزدى ەمەس. بٸزدٸڭ قۋاندىق شاڭعىتباەۆ ورىستىڭ لەونيد پەرۆومايسكيي دەيتٸن اقىنىن جاقسى كٶرەتٸن, وقيتىن. ەر ادامنىڭ سٷيٸكتٸ اقىنى بولادى. ەل قادىر, مۇقاعالي, تۇمانبايدى وقيدى. ودان باسقا قانداي اقىندار بار, ٸزدەنٸپ وقۋ كەرەك.
– اقىندار ەرتٷرلٸ جازادى. مۇحتار شاحانوۆ وقيعالى تۋىندىلار تۋدىردى. باللادا جازدى. بٸرەۋ تاريحي تاقىرىپتى قاۋزايدى. مۇقاعاليدٸكٸ باسقاشا. قادىردٸكٸ وي, فيلوسوفييا. اقىننىڭ بەرٸ قادىر بولماۋى كەرەك. ال اقىندار ەلدٸڭ بەرٸ مەنٸكٸ سيياقتى جازۋ كەرەك دەپ ويلاماۋى كەرەك. ٶلەڭ ەرتٷرلٸلٸگٸمەن قىزىقتى. ەركٸم ٶز ٶلەڭٸمەن ەرەكشەلەنٸپ, سٶز ساپتاۋىنان تانىلۋى تيٸس.
– حالىققا مٷلدە تانىلماي قالعان, بٸراق ٶتە تالانتتى اقىندار بولادى. بٸزدە قاراعاندىلىق ەركەش ىبىرايىم دەگەن اقىن بولعان. ول تۋرالى مٷلدە ايتىلماي قالدى. ناسيحاتتالۋ كەرەك.
– جاستاردىڭ جاعدايى قيىن قازٸر. باياعىدا قالاماقى بولعان. بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە ەدەبي حابارلارعا قاتىسىپ, ٶلەڭ وقىساق, كەزدەسۋلەرگە قاتىناسساق, سونىڭ بەرٸنە ارتىنان ٷيگە اقشا كەلەتٸن. قازٸر ەشتەڭە تٶلەمەيدٸ. «قارا ٶلەڭدٸ» جيناقتاپ, العاش كٸشكەنتاي كٸتاپ بولىپ شىققاننىڭ ٶزٸنە بٸر كٶلٸكتٸڭ اقشاسىن بەرگەن.
- ەدەبيەتتە بٸزدە سىنشى جوق قوي, سىنشى. بٸرەۋدەن قالاي قارايدى ەكەن دەپ قورقۋ كەرەك قوي. قازٸر ماقتاۋ. جالپى ەدەبيەت تۋرالى وسى قالاي ەكەن دەپ جازاتىن سىنشى جوق. سىنشى بولعاندا اق-قارانى ايىرۋ كەرەك. ٷمٸتٸمٸز جاستاردا. بٷگٸندە سەرٸك قيراباەۆتار قارتايدى.
- حالىققا ٶلەڭ دەگەن نەرسەنٸ جيٸ بەرۋ كەرەك. جىلاعاندى جۇباتۋ كەرەك. ال جىلاعانمەن بٸرگە جىلاپ كەتەتٸندەر ۇناتپايمىن. ٶمٸردٸڭ كٶلەڭكە جاعىن جايىپ كەتەتٸندەر بار. اقىن جاقسىلىقتى ايتۋ كەرەك. قايعى-مۇڭعا بەرٸلٸپ كەتەتٸن اقىندار كٶبەيمەۋٸ كەرەك.
- ٶمٸر دەگەن بٸزگە سىيعا بەرٸلگەن نەرسە عوي. ٶمٸردٸڭ مەنٸ دەگەندە ويلايمىن, ٶمٸردٸڭ مەنٸ – ٶمٸردٸ سٷيۋ. بٸز سونى سٷرۋشٸ تاڭداۋلىلارمىز. جارىق دٷنيەنٸ كٶرگەننٸڭ ٶزٸ راحات قوي. ونى باعالاۋ كەرەك. جازى جاز سيياقتى, قىسى قىس سيياقتى قىزىق بولۋى قاجەت. مۇنىڭ بەرٸ جىرلاۋعا تۇرارلىق.
- بەكەر اقىن بولىپپىن دەپ رەنجيتٸندەر بار. نەگە تٷستٸم وسى جولعا دەپ قينالادى. بٸرەۋ اقىن بولامىن دەسە, اقىن بولماي-اق قوي دەيتٸندەر بار. ول دۇرىس ەمەس.
– ابايلاردان ٷيرەندٸك. ابايدان اسپاي-اق, جەتٸپ الساق سونىڭ ٶزٸ جەتەدٸ. كەزدەسۋگە بارىپ, حالىق قول سوعىپ, شىققان سوڭ: «وسى بٸز ابايدان وزىپ كەتكەن جوقپىز با» دەيتٸن اقىندار بولدى. سوندا: «جوق, ولاي ايتپا, ابايعا جەتكەنٸمٸز جوق», - دەپ ايتتىم. كەيٸن كەزدەسكەنٸمدە سول اقىن ابايدى قايتا وقىپ جٷرگەنٸن ايتتى.
كٶڭٸل تۇششىنار ىجداھاتتى مەسەلەلەردٸ تٸزٸپ الدىق. اقىن جايلى كٶل-كٶسٸر وچەرك جازۋعا بەك بولادى. اقىنعا ەلٸ دە باقۋاتتى عۇمىر تٸلەپ, اق باتاسىن الىپ رەداكتسييامىزعا قاراي تارتىپ وتىردىق. سانامىزدا سٶز اياعىندا وقىپ بەرگەن ٶلەڭٸ قايتا-قايتا تٸلگە كەلە بەرەدٸ. جازبامىزدى پەلساپاشىلاپ, ەدەبيەت جايلى كەسٸم سٶز ايتپاي-اق, ورازاقىن اسقاردىڭ سول بٸر ٶلەڭٸمەن تٷيٸندەۋدٸ تٷزۋ كٶردٸم. اقىننىڭ جىرى جاساي بەرسٸن!
اقىندىقتىڭ تارتقان جوقپىن ازابىن,
تاڭنان تۇرىپ قۋانا جىر جازامىن.
ٶمٸرگە ٷيلەس جىرلارىمدى ۇناتقان,
قاۋمالايتىن قالىڭ ەلٸم, قازاعىم.
جابىققانعا جٸگەر بەردٸم جىرىممەن,
ٷمٸت وتىن جاقتىم جاننىڭ تٷڭٸلگەن.
قايعىلىنىڭ قاسٸرەتٸن ورتايتىپ,
قۋانىشىن ارتتىرماعان كٷنٸم كەم.
كٷندٸز-تٷنٸ جٷرەمٸن جىر قامىندا,
جىردان ۇقتى جٷرەك سىرىن جارىم دا,
اعا-ٸنٸم جوق دەمەيمٸن ٶمٸردە,
ٷلكەن-كٸشٸ جاقسى اقىندار بارىندا.
اقىندىقتىڭ ەش جاماندىق كٶرمەدٸم,
قۇرمەتپەنەن ۇسىنادى تٶرلەرٸن.
اقىن بولام دەسە بالام نە بٸر جاس,
تالانتىڭدى سەزٸپ تۇرساڭ, بول دەدٸم.
ازعىرعاننىڭ ٸلەسپەي بوس سٶزٸنە,
ريزامىن, اقىن بولعان ٶزٸمە.
دٷنيەنٸڭ ەش راحاتىن تەڭ كٶرمەن,
جاڭا ٶلەڭ جازىپ بٸتكەن كەزٸمە.
ماناس قايىرتايۇلى,
2015 جىل.
