Sóz kiesi ultymyz úshin sheksiz ulylyq pen qun jetpes qundylyq. Kóneden jetken bir támsildiń ózi «Áýeli sóz, sodan keiin barlyǵy» dep kelmei me?! Tegi qazaq balasynyń eki aýyz sózdiń basyn quraýǵa hal-qadiri kelmeitini joq. Óitkeni, sóz – qazaqtyń tegine, óleń – qazaqtyń qanyna, al aqyn – baǵyna bitken asyldar.
Ultymyz osynaý almaǵaiyp tirshilikte ózindik ómir súrý qaǵidasyn, eldik hám erlik bolmysyn, adamdyq ainasyn óleńmen órnektep, búginge mura etkendei.
«At jaqsysy – tarlanboz, azamat jaqsysy - daraboz» desek, búgingi ǵumyr kerýenindegi túrli-túrli salalardaǵy saýsaqpen sanarlyq sańlaqtardy jipke tizgendei tizimdei alamyz. Óitkeni, olar kóp ishinen kózge birden túsetin, isi men sózi úilesip kóńilden birden oimaqtai oryn alatyn jandar. Bizdiń búgingi keiipker – qazaqtyń sóz ónerindegi, óleń órisindegi úzik-úzik talanttardyń biregeii, ádebiet álemine ǵumyryn arnaǵan aiaýly aqynymyz – Orazaqyn Asqar.
Áke ósieti
Orazaqyn Asqar 1935 jyly 16 mamyrda Shyńjań ólkesiniń Ile aimaǵy, Múkei-Qaratas degen jerde dúnie esigin ashqan. Jurt qatarly bastaýysh bilimdi Sarybulaq mektebinen alyp, Súidin qalasyndaǵy Ortalyq qazaq-qyrǵyz mektebinde tolyq orta bilimge ie boldy. Mektepte shyǵatyn qabyrǵa gazetiniń barlyq sýretterin salatyn. Kórkemdeýshi redaktor bolyp júrgen bala ara-tura gazetke berer materialdar azdyq etse, azdy-kópti taqyryptarǵa qalam terbeitin boldy, kei sýretterdiń astyna bir shýmaq etip óleń shyǵara bastady. Ony kórgen ustazdar bolashaǵynan birdeńe shyǵady eken dep sóz etisti.
1950 jyly Qulja qalasyndaǵy Ahmetjan Qasymi atyndaǵy «Bilim jurty» gimnaziiasynda oqidy. Osynda oqyp júrgende oblystyq «Jańa jol» gazetine alǵashqy óleńderi jariialana bastaidy. Gimnaziiany bitirgennen keiin, Úrimji qalasyndaǵy «Ulttar institýty» til-ádebiet fakýltetiniń ekinshi kýrsynda oqyp júrgende «Shyńjań gazetine» qyzmetke shaqyrylady. Osy gazette, «Alǵa», «Shuǵyla» jýrnaldarynda Orazaqyn aǵanyń óleńderi, maqalalary shyǵyp turdy. Shyńjańdaǵy qazaq aqyndarynyń eki tomdyq óleńder jinaǵynyń ekinshi tomyna O. Asqardyń da bir top óleńderi endi. Shyńjańda jariialanǵan alǵashqy ádebi báigede «Aq kógershin» atty óleńi júldeli orynǵa ie bolady.
Ol ýaqytta el-jerge jetýdiń, atamekenge ótýdiń qiyn ekeni anyq edi. Bul jaǵdai áli kúnge deiin almakezek qaitalanyp ta turatyny jasyryn emes. Aqynnyń bul oqiǵa jaiyndaǵy kóńil tolqytarlyq esteligi bar-dy...
Saǵym jyldar elesindegi saǵyndyrar sát edi bul. Jasy jetige jetip, ashamaily taidan qutylyp, ertoqymdy jeke at jalyn tartyp minip, mektepke baratyn bolǵanynda, ákesi Asqar arnaiy ázirlep erekshe bir sátti saparǵa ońasha ertip shyǵady. Jeldirtip, shoqytyp, arakidik jarysyp otyryp uzaǵyraq júrip, bir ózenniń boiyndaǵy qyrattaý jerge jetip at tizginin tartady. Azdan soń sóz bastaǵan ákesi:
- Kóńil qoiyp jaqsylap tyńda! Sonaý kóringen ulaspaly taýdan bólingen, qaraýytqan jeke taýdy kórdiń be? Ol Dolańqara dep atalady. Tórindegi taý Arqas taýy. Sol taýdyń sai-salasynan quralyp Ósek ózeni aǵyp túsedi. Ósektiń boiynda Jarkent degen qala bar. Arǵy jaǵy Kóktal, Qoibyn, Qońyróleń, Basshi, Altynemel. Bergi jaǵy Aqkent, Altyúi, Qorǵas. Joǵarǵy jaǵy Shejin, Sarybel, Qyzylespe, Qaishy, Kúitiń, Barkórneý, Beljailaý, Orbulaq dep shubyrtyp aita beredi. Bala Orazdyń tyńdap tur ma, joq pa onymen isi de joq. Kópten keiin baryp «Osynyń bári bir sózben aitqanda bizdiń atamekenimiz. Biz sol jaqtan kelgenbiz. Sen osy jaqta týǵansyń», - dep bir toqtady. «Adamdarda Otan degen bolady. Ol óziniń ǵana týǵan jeri emes, ákesiniń, ata-babasynyń jeti ata-jetpis pushtysynyń týǵan, ósken, el bolyp ómir súrgen ejelgi mekeni. Meniń otanym da, seniń otanyń da baǵanadan beri men kórsetip áńgimelegen jerler. Seni búgin osy shekaraǵa arnaiy ońasha ertip kelip, osy áńgimelerdi aityp otyrǵan sebebim: Sen endi oqisyń úlken jigit bola bastaisyń. Jańaǵy men alystan bolsa da kórsetken, aitqan jerlerdi esińnen shyǵarma! Bir qolaily ýaqyt bolsa atamekenińe qaitýdy oila», - ósiet etedi.
Artynsha tanysy bolýy kerek, týǵan jerdiń sýretin kórsetemin dep mektep direktorynyń úiine keledi. Álgi kisi ákesiniń qolqasyn tyńdap bolǵan soń, bir shiyrshyqtalǵan qaǵazdy ákelip balanyń mańdaiyna tigizip táý ettirip:
- Muny balańyz kórse, ekeýmizge uqsap sol qaǵazdan kórgenine qanaǵat etip, júrip qalady. Naǵyz azamat bolsa, bizge uqsamai sol atamekenin ózi baryp, óz kózimen kórip, óz aiaǵymen basatyn bolsyn. Táńir soǵan jazsyn, allaý ákpar, -dep betin sipaidy. Keiin bilse ol «Týǵan jerdiń sýreti» degenderi Qazaqstannyń kartasy eken...
«1954 jyly Qytaida júrgen Keńes ókimeti azamattarynyń tyń kóterýge bailanysty erikti túrde óz tarihi otandaryna qaitýǵa bolatyndyǵy jónindegi eki el ókimetiniń ózara kelisimi jariialandy. Osy habardy esti salysymen 1949 jyly qaitys bolǵan ákemniń ósietin jáne óz júregimniń qalaýyn oryndaý úshin «Keńes ókimetine baǵynbai shekara buzyp qashyp ketkenderdiń urpaǵyna keńes ókimeti qalai qarar eken» degen kúmán týdyrýshylardyń pikirine qulaq aspai, alǵashqy ótinish bildirýshi bolyp, jumystan óz erkimmen bosap, birge oqyǵan, óleńdi birge jazǵan, keiin birge qyzmet atqarǵan Nursapa, Serik, Maqatan, Mádi, Álimjan siiaqty dos-joldastarymmen:
Dostarym, biz ketsek te dostyq ketpes,
Ol máńgi ortamyzda bolar izgi.
Sipatyn sulý sózben aityp jetpes,
Keleshek keziktirer taǵy bizdi, -
dep bastalatyn óleń arnap qoshtastym. Olar sát sapar tilep shyǵaryp saldy. Qazaqstanǵa qaitýǵa Ile aimaǵyndaǵy óz aýylyma oraldym. Týystarymdy, naǵashylarymdy úgittep, óz oiyma kóndirip, 1955 jyly 27 sáýirde 20 jasymda 6 júk mashinasyna tielgen otbasylaryn bastap Qorǵas shekarasynan atamekenim Qazaqstanǵa óte shyqtym», - dep sol kúnderdi eske alady.
Kóp uzamai Jazýshylar odaǵyna barady. Kóbi syrtai sýretterinen tanys belgili aqyn-jazýshylardy kórip, Hamit Erǵaliev, Muzafar Álimbaev syndy aǵa býyn aqyndarmen jolyǵady. Óleńderine ystyq yqylas bildirip týyndylaryn birden unatyp, Memlekettik kórkem ádebiet baspasynan jas aqyndardyń shyqqaly jatqan «Qos júrek» atty ujymdyq jinaǵyna qosady.
Ármen qarai Hamit Erǵaliev mundaǵy tirshiliktiń jai-japsaryn suraidy. Úrimji qalasyndaǵy institýttan oqýdy tolyq aiaqtamai elge qaitatyn bolǵandyqtan, eshbir qujatyn ala almai qoiǵan jigit oǵan bola taǵdyryn bailamai otanǵa oralǵan bolatyn. Oqýǵa qujatsyz qabyldamaidy. Al oqýǵa degen qulshynys oǵan kereǵar. Bári taǵy ózara aqyldasyp, ýniversitetke Jazýshylar odaǵy atynan joldama jazyp berdi.
Ǵafekeń, Ǵafý Qaiyrbekovtiń «Orazaqyn Asqar» deitin familiiany birjolata enshilep bergen tusy da osy kezeń.
Odaqtyń jazyp bergen joldama hatymen QazGÝ-ge qarai tartady. Rektor Temir Darhanbaevtyń kabinetine kirip, hatty usynady. Mán jaimen tanysqan akademik birneshe ustazdardy shaqyrtyp, olarǵa Qytaidan jańa kelgenin, onda institýtta oqyǵanyn, biraq eshqandai qujaty joq ekenin, Jazýshylar odaǵynyń sekretarlarynyń biri belgili aqyn Hamit Erǵaliev qol qoiǵan usynys haty bar ekenin, onda jańadan shyqqaly jatqan kitapqa óleńderi engenin, bolashaǵynan zor úmit kúttiretin aqyn ekenin aityp, qabyldaý emtihanyna jiberýge ótingenin túsindirip, qorytyndysynda «emtihanǵa jibereiik pánderdi úshke tapsyra alsa, konkýrstan tys alaiyq» deidi. Olar maquldaǵandai boldy. Serik degen muǵalim turyp, «Aqyn bolsa bir óleńin aityp bersin, kóreiik» dep qalady. Sonda:
«Atamekenime kelgende alǵash ret poiyzdy kórip soǵan mingende alǵan áserim jaiynda jazǵan óleńimdi aityp bereiin:
Dalany baitaq qarashy,
Jolyna temir tósegen.
Jaiqalǵan jas tal jaǵasy,
Júrgendei boldyq kóshemen.
Ýaqyttan alǵa ozady
Bilinbei poiyz zymyrap.
Ushpaidy jerdiń tozańy,
Kirshiksiz aýa tunyq-aq.
Tereze ashyq, qaraimyz,
Sergitip samal óbedi.
Talai myń qaldy, talai júz,
Mańda mal netken kóp edi?!
Aralap óttik qalany,
Aralap óttik egisti.
Qýana halyq qarady,
Ainala berdi jer ústi», - dep jyryn jatqa oqyǵanynda otyrǵandar qol soǵady. Rektor:
- Kórdińder ǵoi. Orys tilinen ekzamenge qatynastyrmai-aq úsh qoiyp berińder. Dereý jataqhanaǵa ornalastyryńdar,- dedi.
«Úshpen tapsyra alsa» degeni namysyna tiip, jataqhanada jatpai-turmai emtihanǵa daiyndalyp, orys tilinen basqasynan úsh túgil tórtti de almai, kileń beske tapsyryp oqýǵa túsedi
QazMÝ-diń filologiia fakýltetinde Muhtar Áýezov, Beisembai Kenjebaev, Zeinolla Qabdolov, Smet Keńesbaevtardan dáris alady. Ony 1961 jyly bitiredi. Joldamamen Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń tarih-etnografiia jáne arheologiia institýtyna baryp, 1964 jylǵa deiin ǵylymi qyzmetker, odan 1970 jylǵa deiin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Ádebietti nasihattaý biýrosynda nusqaýshy, poeziia sektsiiasynda orynbasar bolady. Odan 1984 jylǵa deiin Kitap palatasynda bólim meńgerýshi, odan 1995 jylǵa deiin «Jalyn» baspasynda aǵa redaktor bolyp qyzmetter atqardy. 1968 jyly Ajar Baratqyzyna úilenedi.
Úlken qyzdary Láila filologiia ǵylymynyń kandidaty, jary Ajar apamyz ben ekinshi qyzy Laýla Qazaqstan Jýrnalister odaǵynyń múshesi. Uly Arai aǵylshyn tiliniń mamany, aýdarmashy. Árqaisysynyń oqta-tekte óleń jazatyn ónerleri bar. Láilanyń balalarǵa arnaǵan jyrlary kitaptarda jariialanyp júrse, Laýla kóbinshe án mátinderin jazady. Búginde qýanysh pen súiinishten týǵan talai jyrlaryn arnap úlgergen Aiadai nemere súiip otyrǵan asqar taý ata.
Qazir zeinetker bolsa da, «Balaýsa» baspasynda Bas redaktor retinde «Álem balalar ádebietiniń» qazaq tilindegi 50 tomdyǵyn shyǵarý jumysyna atsalysýda. Alǵashqy jeke jinaǵy 1964 jyly Qazmemkórkem ádebiet baspasynan «Tuńǵysh» degen atpen jaryq kórdi. Odan beri 40-tan asa úlkendi-kishili kitaptary baspadan shyqty. Onyń teń jartysy balalarǵa arnalǵan. Aqynnyń 10 tomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń 2004-2008 jyldary aldyńǵy tórt tomy «Jalyn» baspasynan jaryq kórdi. 1971 jyldan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. 1996 jyldan Jazýshylar odaǵy Basqarmasynyń múshesi bolady.
Orazaqyn Asqar - Halyqaralyq «Alash», Muqaǵali atyndaǵy jáne Túrki álemi «Aqbozat» ádebi syilyqtarynyń laýreaty, «Táýelsizdiktiń 10, 20 jyldyǵy», «Eren eńbegi úshin» medaldarynyń iegeri, Qazaqstan Respýblikasynyń Mádeniet qairatkeri. Panfilov aýdanynyń qurmetti azamaty. Elge, jerge jetip, atameken tósinde tom-tom kitaptar jazyp, týǵan halqymen etene qaýyshyp, úili bolyp, urpaq órbitkeni keshegi áke ósietiniń oryndalǵany edi.
Izgilikti jyrlaýshy
Osy bir óleń deitin qudiretke tolyq boiusynyp, sol álemniń turǵynyna ainalǵanynan bolar, Orazaqyn Asqar jyr degende ózge dúnieniń barlyǵyn umytady. Umytpaýǵa tiis nárse qalys qalýǵa esh buiryqsyz mindetteletindei.
Seksenge iek artqan tusta óziniń poeziiaǵa kelýi jaily biraýyq ótkenge kóz tastap, oi júgirtedi.
«Kishkentai kezimde úide eki shaǵyn ǵana kitap bar bolatyn. Bireýi Almatyda baspadan shyqqan «Abai» degen kitap, ekinshisi Jambyldyń «Besik jyry» deitin kitaby. Sony oqyp júretinmin. Mektepten kele salyp, sómkemdi tastap Abaidy oqýǵa kirisetinmin. Bir kúni ádettegidei óleń oqýǵa bas qoimaq em, «Abai» joq. Sóitsem, aýylda jurt Doshabai jyndy dep ataityn shabarman úige kelip kózi túsip, oqyp otyryp, keterinde alyp ketken eken. Báiitterdi oqyp, jattap júretin. Naǵashym «Qudai biledi, sol óleńderdi jatqa bilesiń, esiń túsirshi» dedi maǵan. Sodan kitaptaǵy óleńderdi jaimen eske túsirsem, árqaisysyn jatqa biledi ekenmin.
Qyr muryn, qypsha bel,
Solqyldar, soqsa jel.
Aq etiń úlbirep,
Ózgeshe bitken gúl.
Qaraǵym, bermen kel,
Bizge de kóńil ból.
Qalqamnyń nusqasyn,
Kór, kózim, bir kenel... – dep jónei berdim.
Birinen keiin birin oqimyn. Rasynda, biledi ekenmin dep kitapty izdeýdi qoiyp, Abaidy jatqa soǵa bastadym», - dep Orazaqyn aǵa hakimniń óleńderiniń bir-ekeýin úzbei oqyp berdi. Osynaý jyrlardy áli kúnge deiin umytpaǵan.
Úlkendi-kishili otyrystarda áńgime-dúken qurylyp, án salynyp, kúi tartylady, óleń aitylady. Qyza-qyza sońy keleli aitystarǵa ulasyp ketetini de bar. Ákesi Asqar atamyz da dombyra shertip qissa, dastandar aitypty ýaǵynda. Oiyn-toida úlkender ol kisi men qissashy naǵashysy Asandy shaqyrtyp alyp, ana dastandy, myna qissany aitshy dep arnaiy tapsyrys beredi ekeni. Sonda ylǵi qasynan qalmai ákesin de, basqa ánshi, kúishi, qissashy, dastanshylardy da qyzyǵa tyńdai, olardyń kóbi ár jiyn, toida ylǵi aityla beretindikten jadynda jattalyp qalatyn edi.
Jaishylyqta oiyn kezinde qaýmalaǵan ózi quralpas balalardyń ortasynda taiaqty dombyra etip, kóldeneń ustap kez kelgen dastan, qissalardy balalardyń qulaǵynyń quryshyn qandyryp, jatqa soǵatyn. Kózin ashyp, keń dúniede kórgen taýly, ormandy, sýly-nýly tamyljyǵan dala tabiǵaty, árnege qulaq túre bastaǵannan estigen qazaqtyń mol aýyz ádebieti Orazaqyn aǵany mektep tabaldyryǵyn attamai jatyp-aq óleń ólkesine qanat qaqtyrdy.
Mine, osyndai halyq aýyz ádebietiniń qalyń ortasynda qazdai qalqyp, úirektei júzýmen birge, bala kezinen aqyn, ánshi, kúishi, sazgerlerdi de kórip ósedi. Atalas týysqan aǵa bolyp keletin ataqty ánshi Dánesh Raqyshevtyń úileri sábi kezinde kórshi bolǵan. Ańsap, saǵynyp, sarylyp atamekenine oralǵan eldi jaqynym dep baýyryna tartatyn áigili «Jan jaqtaǵy baýyrlar» atty án sóziniń de ómirge kelýine osy kishkentai kúnnen bastalǵan rýhani úndestik bolar.
«Áset pen Rysjannyń aitysyn», sonymen birge Kódek aqynnyń óleń, tolǵaýlaryn naǵashy aǵasy Asan Sársenbekuly dombyramen jatqa aitatyn. Bala kezinde ol júrgen óńirde, ásirese, Tańjaryq aqynnyń ataǵy jer jardy. Onyń óleń, dastandaryn búkil el jatqa biledi desek, artyq aitqandyq bolmas. Kóz kórgen tustastarynan keiin bilgendei, ózi kórmegen atasy Tópe degen kisi aitys aqyny bolǵan eken. Nápendei altyn anasy da jiyn-toilarda aitysqa ebi bar, sharýaqor, ismer kisi bolypty.
Mine, osy sebepterdiń barshasy aqyndy ómirge ózgeshe kózqaraspen qaraýǵa baǵyttaǵandai. Júrek bulqynysyn, jan tynyshtyǵyn óleńnen tapqandai.
Ózge aqyndardyń jyrlaryn jatqa oqyǵany bir bólek, óz óleńderin qoljazba, kitapty aqtarmastan irkilmei-aq mánerlep oqidy. Jyrǵa degen ǵashyqtyq ómirge degen túzý tanym kókjiegin qalyptastyratyny jalǵan emes.
Táýelsizdik taqyrybyna ónimdi qalam terbep kele jatqan aqyn. Bul taqyrypqa «Táýelsizdik tartýlary», «Derbestik des bergende» degen siiaqty jeke kitaptaryn da arnaǵan.
Jasy seksenge aiaq bassa da qolynan qalamy áli túsken joq. «Berekeli beibit kúnder» atty óleńder jinaǵyn, «Gúlder álemi» atty 300-ge tarta gúldiń qazaqsha atyn taýyp, árqaisysyna óleńmen sipattama bergen tanymdyq-tárbielik estetikalyq kitabyn daiyndady. «Muqaǵali muraty» atty qoljazbalar jinaǵyn basyp shyǵardy.
Ózi baspaǵa muqiiat ázirlep qoiǵan 10 tomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń 4 tomy «Jalyn» baspasynan jaryq kórdi. Qalǵandary da óz kezegimen oqyrman qolyna tier degen senimde.
Orazaqyn Asqar epikalyq janrda da óndirte eńbek etti. Onyń qalamynan shyqqan «Zamana dúldilderi» atty 6 bólimnen turatyn kólemdi dastany jylqy túligine, arǵy–bergi sáigúlikterge arnalǵan. Tarpańnan bastap, Taibýryl, Baishubar, Qulaqasqa, Tarlandar, Qulagerler, keshegi dúnieni dúr silkintken Absentter jan –jaqty sýretteledi. Túrksib týraly «Uly toǵys», «Týǵan jerdiń sýreti», «Jas shopan», «Ámireniń áni» siiaqty poemalary atamekenge, elge, jerge arnalsa, «Onynshy qyz», «Sary kóilek», «Ana sheshimi», «Maira» sekildi dastandary halyqaralyq taqyrypty qozǵaidy.
Jastyq, dostyq, mahabbat taqyryby da Orazaqyn Asqar týyndylarynda eleýli orynǵa ie. Orazaqyn taý, dala, orman tabiǵatyn jyrlaýda jailaý ómirin beineleýde óz órnegi, sheberlik ereksheligi erekshe aqyn. Oǵan árqaisysy jeke-jeke kitap bolarlyq «Barkórneý baýrainda», «Shalkóde shashýlary», «Alataý atyraby» siiaqty toptama jyrlary kýá.
Aqyn balalar ádebietine de ónimdi úles qosty. Onyń balalarǵa arnalǵan týyndylary «Baldyrǵan» «Aq jelken» jýrnaldarynda, «Ulan» gazetinde jii jariialanady. Oqýlyqtarda da óleńderi barshylyq, antalogiialyq jinaqtarda óz orny bar. Onyń balalarǵa arnalǵan «Taýdai bol», «Rasti bolshim» (Orysshaǵa aýdarylǵan), «Jetkinshek», «Qos qońyraý», «Uiada ne kórseń», «Merekeler», «Balalarym – baqytym», «Aqsha týraly aqiqat», «Logopedtik álipbi» kitaptary balalardyń súiiktisi.
Salystyrmaly túrde adam ǵumyry belgili bir ólshemdegi is atqarýǵa jetedi eken. Kimniń arman-murat jolynda mol eńbek qaldyrǵany, qandai is atqarǵany synaptai syrǵyǵan ýaqytyn baǵalai bilgendiginen de aiǵaqtalady emes pe? Meniń oiymsha, Orazaqyn Asqar poeziiasy ýaqyttyń tamyryn basa bilgen, qoǵam men zaman tynysymen sanasa alǵan jyrlar.
Aqynnyń ózi óleńge ózin arnaǵan jan ekenin, ómirlik missiiasyn:
Bir áńgime jazbaq bop kólemdi etip,
Keibir kún kádimgidei kórem bekip.
Qaǵazǵa qalam alyp tóngenimde,
Baiqamai bastai berem óleńdetip, - dep aiqyndap tur.
Orazaqyn Asqar poeziiasy kórkemdik erekshelik turǵysynan olqylyq kórsetpeidi. Ádebiettegi aishyqty teńeý, myzǵymas metaforalardy jii kezdestirýge bolady. Kei shýmaqtar tipti ezýge jyly jymiystar syilaidy.
Jary Ajar anamyzǵa arnaǵan ertede jazǵan bir óleńi bylai bastalady:
Orai almai úlde menen búldege,
Súitemin dep sóz etkenim bolmasa.
Saiahatqa aparmadym birge ne,
Óleń oqyp mezi etkenim bolmasa.
Bolashaqqa bet burǵan jas otaýdyń alǵashqy tirshilik tynysy boiamasyz sýrettelgen jyr. Búgingi turmys shatqaiaqtap turǵanmen, erteńgi tirlikke degen senim bar.
Onyń gazet betindegi óleńderinen tanyp, áigili Muqaǵalidy aýylyna izdep barǵan jan ekenin bireý bilse, bireý bilmes. Alǵash tanystyqtan keiin ómir boiy syilas dos, syrlas aǵa bolyp, bir-birin erekshe qurmet tutady. Qazaqstan kóleminde Muqaǵali jaily keremet estelikterdi, ásirese, Orazaqyn aqyndai tamyljyta aitatyn, ol kisidei muzbalaq Maqataev murasyn zerdelegen adam kemde-kem.
Tipti taǵy bir jyrynda:
Ajaldy bosaǵańa bógep qoiyp,
Boratyp óleń jazdyń ómirge arnap, - deidi.
Ómirdiń qai taraýyn alsańyz da, qai arnaǵa soqpaqty salsańyz da biz úshin biiktikke, biiktik bolǵannyń ózinde adamdyqtyń, adaldyqtyń shyńyna baǵyttaýshy jyrlar shoǵyry bar. Álbette, ol – Orazaqyn Asqar poeziiasy ekeni daýsyz.
«Qara óleńniń» joqtaýshysy
Biz bul oraidy paidalanyp, Orazaqyn Asqardyń eń bir eleýli eńbegin aitpai kete almaimyz. Ádebiet tarihyndaǵy qazaqtyń «Qara óleńin» jinap, júielep, qurastyryp eki tomyn baspadan shyǵarǵan birden-bir tulǵa dep tanýǵa ábden laiyq. Dúniejúzi halyqtarynyń aýyz ádebietindegi qara óleń tektes shaǵyn óleń-jyrlaryn qazaq tiline aýdaryp,«Injý marjan» atty onyń birinshi tomyn «Balaýsa» baspasynan shyǵarǵany óz aldyna.
Qazaqtyń qara óleńi jaily sóz qozǵaǵanymyzda onyń «Tálim óleń», «Naýryz óleń», «Kóshi-qon óleń», «Toi bastar», « Balyq óleń», «Bazar óleń», «Jer-sý óleń» siiaqty 50 toptan turatynyn aityp qaldy. Qara óleńder alǵash jinala bastaǵan kezde sonyń «Ǵashyqtyq – súiispenshilik óleńi» degen bólimi Ǵylym akademiiasy men Mádeniet minstrligi jariialaǵan aýyz ádebietin jinaýshylardyń baiqaýynda birinshi oryndy jeńip alady.
Halyq arasynan, el aýzynan, shań basqan muraǵattardan 4000 shýmaq, iaǵni, 16000 tarmaqqa jýyq qara óleńdi jinaqtaý ońai eńbek emes. Bul egemendikke qol jetken tustaǵy kiristim, bitirdim nárse emes, uzaq jyldar boiyndaǵy úzdiksiz izdenistiń jemisi.
Bul týraly: «Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda ádebietti nasihattaý biýrosynda qyzmet atqarǵanymda aqyn-jazýshylarmen birge elimizdiń túkpir-túkpirin araladym. Sonda aýyl-aýyldy aralap kezdesýler ótkizemiz. Meimanqos el qonaq etedi. Men shylym shekpeimin, ishimdikten aýlaqpyn. Mundai sátterdi qur jibermei, aýyl aqsaqaldarymen áńgimelesemin. Qara óleńnen bir shýmaq keltirsem, ármen qarai jalǵap ketýshi edi jaryqtyqtar. Birden qaǵazǵa túsirip alyp otyrdym. Akademiiada jumysta bolǵanymda muraǵattardy aqtarýǵa múmkindik týdy. Izdenispen qatar qyzyǵýshylyq artty. Mysaly, «dúnie» degen sózden bastalatyn óleńderdi bir toptadym. 15-20 shýmaqqa deiin tabyldy. «Bazar baryp», «Qolymdy bir qamshym bar» dep bastalatyn óleńder toby jinaldy. Olardy «Bazar óleń», «Qamshy óleń» dep júielei berdim. Qara óleńniń túri kóp. Ara-arasynda gazetterge shyǵatyn. Oqyrmandar hat jazyp, ózderi biletin úlgilerdi jiberip, ony gazetter maǵan beretin. Keide qara óleńderdiń úshinshi nemese tórtinshi tarmaqtary bolmai qalady. Ázirleý kezinde ondai olqylyqtar ornyn aqyn bolǵandyqtan ózim toltyramyn. Áli de jinaqtalýda.
Osylai jinaqtaýǵa alǵash usynys bergen belgili tarihshy Keńes Nurpeiisov edi. Al jaryq kórýine birtýar jazýshy Muhtar Maǵaýinniń septigi tidi. Ol jyraýlar poeziiasyn zerttedi. Meniń jinaqtap júrgen óleńderimdi estip, shyǵarýǵa usynys berdi. Meniń jinaǵandarymdy kórip, ózimmen kórshi turǵan Aqseleý Seidimbek tańǵaldy. Ol da ainalysypty. Dissertatsiia da qorǵady», - deidi aqsaqal.
Aqyndyq bolmys pen kisilik kelbet
«Qurdasym Orazaqyn sóz óneri dep atalatyn erekshe ónerdiń aiyryqsha ókilderiniń biri. Ol on sózdiń keide tipti júz sózdiń ishinen ózine kerek bir ǵana sózdi, eń qajetti sózdi qapysyz taba biledi.
...Ol ásirese adam janynyń sondai mamyq, sondai názik qyldaryn sátimen sherte biledi. Qazyp aitady, biraq jalyqtyrmaidy. Qaita kerisinshe lirikalyq keiipkerdiń ózimen qosylyp, ár is, ár qimylǵa bola, qyl ústinde qylpyldap otyrasyń...», - dep Qadyr Myrza Áli ádil baǵasyn bergen-di.
Al ómirde de, óleńde de aǵalyq kórsetken Ǵafý Qaiyrbekov: «Orazaqynnyń aqyndyq ereksheligi tilinde tabiǵi ajar, erkindik, naqtylyq pen jinaqylyq, ashyq sýret bar. Onyq qazaq poeziiasynda óz joly bar, ol joldy kómeskimelemeitin, aspaityn, saspaityn, ózin-ózi jurt kózine baspaityn, úgittemeitin, baiaý bolǵanymen tereń aǵysty oily tvorchestvosy bar talantty aqyn», - degen eken.
Eń alǵash óleńderine belgili ádebietshi ǵalym Esmaǵambet Ysmaiylov, áigili aqyn Hamit Erǵalievter baǵa bergennen bastap-aq, poeziiadaǵy parasatty paiymynan tanbai kele jatqan Orazaqyn aqyn jaily aitylǵan pikirler men estelikter shoǵyry onyń jyrlaryndaǵy oi úilesimi, avtorlyq kózqarasy erek ekenin ańǵartady. Osy sipattaǵy oilardy Tumaǵań bastaǵan birqatar ádebiet aýylyndaǵy asqaq tulǵalar jetkizgen eken.
Ádebiet jaily oilar
Sóz arasynda Orazaqyn Asqardyń ádebiet tóńireginde oryn alyp jatatyn daý-damailar men shielenisterge orynsyz pikir aita bermeitinin, kóp dúniege saliqalylyqpen saýatty jaýap beretinin aityp qalǵanbyz. Tushymdy áńgimemizdi sanada júrgen, sarabdal oilardy suraýmen jalǵastyrdym. Sonymen aqyn ádeiet jaily oilaryn bylaisha juptady:
– Modernizm degendi onsha qabyldai almaimyn. Qazaq óleńi ulttyq negizge jazylýy kerek. Abai, Mahambetterge súiený kerek. Abai qansha jańalyq ashty. Shet elge elikteitinder ulttyq formalardy damytsa da jetip jatyr.
– Meniń qazir kózim onsha kórmeidi. Buryn óleńdi qoimai oqitynmyn. Gazet-jýrnal kórsem, ishinde óleń bar ma dep otyratynmyn. Óleńge berilgendigimnen bolar.
Bul týraly bir óleńim:
Jasty oqimyn jalyndy, bapty ma dep,
Qartty oqimyn qap túbin qaqty ma dep?!
Oqimyn men synalǵan aqyndy da,
Ádil syn qolaiyna jaqty ma dep, - dep keletin.
– «Jalyn» baspasynda istep júrgenimde «Qarlyǵash» atty jas aqyndar jinaǵynyń redaktory boldym. Keiin Keńes úkimeti qulaǵannan keiin toqtap qaldy. Bir-eki jyldan keiin «Jas tolqyn» degen atpen shyǵaraiyq dedik. Endi óleń jazatyn jastar bola ma, bolmai ma dep alańdadyq. Jer-jerlerge habarlasqanymyzda óleńder aǵylyp keldi. Qýandyq. Óleń jazylady beredi eken dep qýandyq.
– Ulttyq ádebietti oqý kerek. Sonyń oqyrmany bolyp, pikir aitý qajet. Bizde pikir aitý múlde joq. Syilyq, ataq alǵan aqyndar oqylady da, qalǵandary múldem oqylmai qalady. Al myna mádenietti elderde árkimniń unatatyn óz aqyny bolady. Ol ataqty ma, basqa ma mańyzdy emes. Bizdiń Qýandyq Shańǵytbaev orystyń Leonid Pervomaiskii deitin aqynyn jaqsy kóretin, oqityn. Ár adamnyń súiikti aqyny bolady. El Qadyr, Muqaǵali, Tumanbaidy oqidy. Odan basqa qandai aqyndar bar, izdenip oqý kerek.
– Aqyndar ártúrli jazady. Muhtar Shahanov oqiǵaly týyndylar týdyrdy. Ballada jazdy. Bireý tarihi taqyrypty qaýzaidy. Muqaǵalidiki basqasha. Qadyrdiki oi, filosofiia. Aqynnyń bári Qadyr bolmaýy kerek. Al aqyndar eldiń bári meniki siiaqty jazý kerek dep oilamaýy kerek. Óleń ártúrliligimen qyzyqty. Árkim óz óleńimen erekshelenip, sóz saptaýynan tanylýy tiis.
– Halyqqa múlde tanylmai qalǵan, biraq óte talantty aqyndar bolady. Bizde qaraǵandylyq Erkesh Ybyraiym degen aqyn bolǵan. Ol týraly múlde aitylmai qaldy. Nasihattalý kerek.
– Jastardyń jaǵdaiy qiyn qazir. Baiaǵyda qalamaqy bolǵan. Bizdiń kezimizde ádebi habarlarǵa qatysyp, óleń oqysaq, kezdesýlerge qatynassaq, sonyń bárine artynan úige aqsha keletin. Qazir eshteńe tólemeidi. «Qara óleńdi» jinaqtap, alǵash kishkentai kitap bolyp shyqqannyń ózine bir kóliktiń aqshasyn bergen.
- Ádebiette bizde synshy joq qoi, synshy. Bireýden qalai qaraidy eken dep qorqý kerek qoi. Qazir maqtaý. Jalpy ádebiet týraly osy qalai eken dep jazatyn synshy joq. Synshy bolǵanda aq-qarany aiyrý kerek. Úmitimiz jastarda. Búginde Serik Qirabaevtar qartaidy.
- Halyqqa óleń degen nárseni jii berý kerek. Jylaǵandy jubatý kerek. Al jylaǵanmen birge jylap ketetinder unatpaimyn. Ómirdiń kóleńke jaǵyn jaiyp ketetinder bar. Aqyn jaqsylyqty aitý kerek. Qaiǵy-muńǵa berilip ketetin aqyndar kóbeimeýi kerek.
- Ómir degen bizge syiǵa berilgen nárse ǵoi. Ómirdiń máni degende oilaimyn, ómirdiń máni – ómirdi súiý. Biz sony súrýshi tańdaýlylarmyz. Jaryq dúnieni kórgenniń ózi rahat qoi. Ony baǵalaý kerek. Jazy jaz siiaqty, qysy qys siiaqty qyzyq bolýy qajet. Munyń bári jyrlaýǵa turarlyq.
- Beker aqyn bolyppyn dep renjitinder bar. Nege tústim osy jolǵa dep qinalady. Bireý aqyn bolamyn dese, aqyn bolmai-aq qoi deitinder bar. Ol durys emes.
– Abailardan úirendik. Abaidan aspai-aq, jetip alsaq sonyń ózi jetedi. Kezdesýge baryp, halyq qol soǵyp, shyqqan soń: «Osy biz Abaidan ozyp ketken joqpyz ba» deitin aqyndar boldy. Sonda: «Joq, olai aitpa, Abaiǵa jetkenimiz joq», - dep aittym. Keiin kezdeskenimde sol aqyn Abaidy qaita oqyp júrgenin aitty.
Kóńil tushynar yjdahatty máselelerdi tizip aldyq. Aqyn jaily kól-kósir ocherk jazýǵa bek bolady. Aqynǵa áli de baqýatty ǵumyr tilep, aq batasyn alyp redaktsiiamyzǵa qarai tartyp otyrdyq. Sanamyzda sóz aiaǵynda oqyp bergen óleńi qaita-qaita tilge kele beredi. Jazbamyzdy pálsapashylap, ádebiet jaily kesim sóz aitpai-aq, Orazaqyn Asqardyń sol bir óleńimen túiindeýdi túzý kórdim. Aqynnyń jyry jasai bersin!
Aqyndyqtyń tartqan joqpyn azabyn,
Tańnan turyp qýana jyr jazamyn.
Ómirge úiles jyrlarymdy unatqan,
Qaýmalaityn qalyń elim, qazaǵym.
Jabyqqanǵa jiger berdim jyrymmen,
Úmit otyn jaqtym jannyń túńilgen.
Qaiǵylynyń qasiretin ortaityp,
Qýanyshyn arttyrmaǵan kúnim kem.
Kúndiz-túni júremin jyr qamynda,
Jyrdan uqty júrek syryn jarym da,
Aǵa-inim joq demeimin ómirde,
Úlken-kishi jaqsy aqyndar barynda.
Aqyndyqtyń esh jamandyq kórmedim,
Qurmetpenen usynady tórlerin.
Aqyn bolam dese balam ne bir jas,
Talantyńdy sezip tursań, bol dedim.
Azǵyrǵannyń ilespei bos sózine,
Rizamyn, aqyn bolǵan ózime.
Dúnieniń esh rahatyn teń kórmen,
Jańa óleń jazyp bitken kezime.
Manas QAIYRTAIULY,
2015 jyl.
