اردا اعام
يسلام ەبٸشەۆكە ارنايمىن.
بۋددا بIردە
دٷنيەگە كەلگەندە
داستانعا دەتەكتيۆ كٶزiمەن قاراساق
«قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرىن العاش تۋدىرعان اقىن, بiزگە جەتكەن كەيiنگi نۇسقالاردى جىرلاعان ەرiپتەستەرiندەي ەمەس, ٶزi پايدالانىپ وتىرعان ماتەريالدى مٷلدە باسقاشا تٷسiنگەن. ەكi عاشىقتىڭ قايعى-قاسiرەتكە تولى مۇڭلى حيكاياسى تٷبi سەتتi, قۋانىشپەن اياقتالاتىندىعىنا ونىڭ ەشقانداي كٷمەنi بولماعان دەسە دە بولادى.
بiزدiڭ مۇنداي «بٷيرەكتەن سيراق شىعارۋ» iسپەتتi باتىل بولجام پiكiرگە كەلۋiمiزگە نە سەبەپ? مازمۇنى وعاشتاۋ وسىنداي ەڭگiمە ايتۋىمىزدىڭ ٶزiمەن-اق بiز ۇلى دالا دانالىعى تۋدىرعان عاجايىپ ماحاببات داستانىنىڭ قۇنىن تٷسiرۋگە تىرىسىپ وتىرعان جوقپىز با?
ولاي بولسا, مۇنىمىز كٷپiرلiك بولادى عوي.
جوق,بiزدiڭشە, تiپتەن دە ولاي ەمەس. ويىمىزدى جەتكiزۋ ٷشiن بولجامىمىزعا تيياناق بولار دەلەل-دەيەكتەرiمiزدi رەتiمەن ورتاعا سالۋعا تىرىسىپ كٶرەيiك. جوعارىداعىداي جورامالعا يەك ارتۋىمىزعا نە سەبەپ بولعاندىعى دا سوندا انىقتالا تٷسەر.
يە, بٷگiنگi توي-دومالاق, قۋانىشقا باس قوسقان وتىرىس-جيىنداردا:
– سەيفiل-مەلiك, جامالداي
بەينەتiڭە كٶنسەم-اي.
قوزى كٶرپەش, بايانداي
بiر مولادا ٶلسەم-اي!
– دەگەن جىر جولدارىن (ەسەتتiڭ «Iنجۋ-مارجان» ەنiنەن) سiز دە, بiز دە جيi-جيi ەستiپ جٷرمiز.
سوڭعى ەكi جول, تۇتاس العانداعى «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرى عانا ەمەس, ونىڭ كەيiپكەرلەرiنiڭ ەسiمدەرiنiڭ ٶزi دە اسقاق ماحاببات سەزiمiنiڭ حالىقتىق اسىل ٷلگiلەرiنە اينالىپ كەتكەندiگiن ايعاقتاپ تۇر. Iشتەي بەرiك سٷيiسپەن¬شi¬لiك¬تiڭ بايلامى, دەگەنiنە جەتپەي توقتامايتىن عاشىقتىقتىڭ اسىل سەرتi بولسا وسىنداي-اق بولار دەيسiڭ. وسىنداي ماحاببات داستانىن تۋدىرعان حالىقتىڭ كەمەڭگەرلٸگٸنە ريزا بولاسىڭ. عاسىرلار قويناۋىندا كەمەلiنە كەلiپ, تولىسقان وسىنداي دٷنيەنi ٶزiڭنiڭ باسقا باعىتتا تٷسiندiرگiڭ كەلەتiندiگiڭە بiر سەت جٷرەكسiنەسiڭ دە...
دەگەنمەن سەن بٷگiنگi ۇرپاقتارى ەستiپ جٷرگەندەي ەمەس, داستاندى ۇلى دالا تٶسiندە العاش تىڭداۋ باقىتىنا يە بولعان اتا-بابالارىنىڭ جىر مازمۇنىن بۇلاردان مٷلدەم باسقا قىرىنان تانىعانىنا سەنiمدiسiڭ.
راس, جىردىڭ قاي زامانعا, قاي عاسىردىڭ ەنشiسiنە تيەسiلi ەكەندiگi ەلi كٷنگە دەل انىقتالعان جوق. جۋىق ارادا انىقتالا قويۋى دا ەكiتالاي. بۇل مەسەلەمەن اناۋ جىلدارى ابىز عۇلامامىز ەلكەي مارعۇلاننىڭ باس قاتىرعانى بەلگiلi. بٷگiنگi تاريحىمىزدى تٷگەندەسەك دەپ ماڭدايلارىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرىپ جٷرگەنسەيٸت قاسقاباسوۆ, قويشىعارا سالعاراۇلى سەكiلدi اعالارىمىزدىڭ دا بiراز ەڭبەكتەنگەندەرi مەلiم.
ەڭ باستىسى, زەرتتەۋشiلەردiڭ بەرi دە جىردىڭ دالا تٶسiنە يسلام كەلگەنگە دەيiننەن كٶپ بۇرىن پايدا بولعاندىعىنا كٷدiك كەلتiرمەيدi.
مiنە, وسى ارادا بiز جىر كەيiپكەرلەرi مەن ولارعا ماحاببات داستانى ارقىلى مەڭگiلiك عۇمىر سىيلاعان العاشقى اقىننىڭ قانداي سەنiمگە باس يگەندiگiن انىقتاۋ قاجەتتiگiن العا تارتامىز. ٶيتكەنi, دiن دەگەنiمiز – جەكە ادامنىڭ, حالىقتىڭ دٷنيەتانىمىن قالىپتاستىراتىن رۋحاني كٷش. ولاي بولسا, بiز iزدەپ وتىرعان دiن قانداي دiن بولۋى مٷمكiن? دالا تٶسiندەگi دەستٷرلi تەڭiرشiلدiك پە? مانيحەيشiلدiك پە? بەلكiم, ٶزi ۋاقىت ٶتە كەلە نيتسشەنiڭ كەيiپكەرiنە اينالعان يراندىق زەردەشتتiڭ, ياكي زاراتۋسترانىڭ iلiمi بولار?
جىردىڭ كiلتiن تابۋ ٷشiن العاشقى اقىننىڭ ۇستانعان سەنiمiن بiلۋ قالايدا ماڭىزدى. بiزدiڭ پايىمداۋىمىزشا, بۇل دiن ادامنىڭ ٶزiنە-ٶزi قول سالۋىنا اسا قىرىن قاراي قويماعان مامىراجاي مٸنەز دiن بولعان سىڭايلى. مۇنى قازاقتىڭ تاعى بiر عاجايىپ ماحاببات داستانى «قىز جiبەكتە» جىر كەيiپكەرi قىز جiبەكتiڭ سٷيiكتi جارى تٶلەگەن بەكەجاننىڭ قولىنان مەرت بولعاننان كەيiن ماحابباتىنا ادال جان رەتiندە ٶزiنە-ٶزi قول سالماي, تٶلەگەننiڭ iنiسi سانسىزبايعا ەمەڭگەرلiك جولىمەن تييۋگە كەلiسكەنiنەن اڭعارۋعا بولادى. سەبەبi, بۇل كەزدە قىز جiبەكتiڭ ٶزiنە-ٶزi قول جۇمساۋىن دالا اقىنىنىڭ قييالى كٶتەرگەنiمەن, دالا تٶسiنە ەمiن-ەركiن ەنiپ ورنىققان يسلامنىڭ شاريعاتى كٶتەرمەيتiن-دi. بiزدiڭشە, «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» سەكiلدi قايعىلى اياقتالعاندا «قىز جiبەكتiڭ» حالىق اراسىندا كەڭiنەن تارالا قويۋى دا نەعايبىل بولاتىن.
ال «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرى دالاعا يسلام دiنi كەلگەننەن كٶپ بۇرىن پايدا بولىپ, جەرگiلiكتi حالىق ساناسىنا تامىرىن تەرەڭ بويلاتىپ ٷلگەرگەنiمەن عانا يسلامنىڭ تسەنزۋرالىق قۇرىعىنان امان قالدى دەپ دولبارلاۋعا بولادى.
سونىمەن جىردىڭ كەيiپكەرلەرi مەن ونى العاش جىرلاعان اقىننىڭ ۇستانعان سەنiمi قانداي سەنiم بولۋى مٷمكiن? بiزدiڭشە, بۇل ٷندiستان توپىراعىندا بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi ٷI-ٷ عاسىرلاردا پايدا بولعان بۋددا iلiمi بولۋعا تيiس. تەك بۋددا iلiمiنiڭ عانا ٶزiنە-ٶزi قول كٶتەرۋشiلەرگە كەشiرiممەن قارايتىنى مەلiم. تiپتi بۇل iلiمنiڭ جاپوندار ۇستاناتىن دزەن-بۋدديزم تارماعىندا قانداي دا بiر ماقساتتى ورىنداۋ جولىندا ٶزiنە-ٶزi قول كٶتەرگەندەردi ۇلىق تۇتاتىن دەستٷردiڭ دە بار ەكەندiگi جاسىرىن ەمەس. ەسكە جاپون سامۋرايلارىنىڭ باستارىنا سىن ساعاتى تۋعاندا حاراكيري (ٶزiن-ٶزi جارىپ ٶلتiرۋ) جاسايتىندىعىن تٷسiرسەك تە جەتكiلiكتi.
قوزىعا دەگەن ماحابباتى جولىندا ٶزiن-ٶزi ٶلتiرۋگە بەل بايلاعان بايان سۇلۋ كٷنەسiن تەك وسى دiن عانا كەشiرە الماق. تiپتi, كەرiسiنشە, جاڭاعى جاپوندارداعى سەكiلدi باس ييۋگە تۇرارلىق ەرلiك, قاھارماندىق iس دەپ دەرiپتەۋi دە ىقتيمال. ەگەر قوزى كٶرپەش پەن بايان سۇلۋدىڭ ٷلكەن قۇرمەتپەن بiر كەسەنەگە جەرلەنگەنiن, ول كەسەنەنiڭ وسى كٷنگە دەيiن ساقتالعانىن جادىمىزعا تٷسiرسەك, كiم بiلەدi, بۇلاي بولۋى دا ەبدەن مٷمكiن عوي.
مiنە, دەل وسى بۋدديزمنiڭ قىتاي اۋماعى مەن iرiلi-ۇساقتى جاپون ارالدارىنا اياق باسار الدىندا بiزدiڭ دالامىزدا بiراز تۇراقتاعانىن بٷگiنگi عىلىم جوققا شىعارمايدى.
ولاي بولسا, بiزدiڭ جىر كەيiپكەرلەرi مەن ونى العاشقى جىرلاعان اقىن ۇستانعان سەنiمدەرi بويىنشا بۋدداشىلار بولعان دەگەن پiكiرiمiزدiڭ دە ەبدەن جانى بار بولۋى مٷمكiن. ال بۋدداشىل اقىننىڭ جىردى بٷگiنگi بiزگە مەلiم نۇسقالارىنداعىدان مٷلدەم باسقاشا سارىنمەن اياقتايتىندىعى دا ەش جاسىرىن ەمەس.
ساناسى نۇرلانعان ادام تۋرالى اڭىز
بۇل اڭىزدى قازاق وقىرمانىنا العاش ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆتiڭ تانىستىرعانى بەلگiلi. اڭىز سولتٷستiك ٷندiستاننىڭ شاعىن پاتشالىقتارىنىڭ بiرiندە بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi 566-476 نەمەسە 563-473 جىلدار ارالىعىندا ٶمiر سٷرگەن سيددحارتحا گاۋتاما دەگەننiڭ پاتشا وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەنiنەن باستالادى. الاڭكٶڭiل پاتشا ٶز ۇلىنىڭ دٷنيەنiڭ قايعى-قاسiرەتiنەن بٶلەكتەنiپ, تەك قۋانىش پەن كٷلكiنi عانا بiلiپ ٶسكەنiن قالاعان. پاتشازادانىڭ بiراز ٶمiرi وسىلاي قايعى-مۇڭسىز ٶتكەن دە بولاتىن. جارى ياشودحارا دا وعان ساراي سىرتىندا مٷلدەم باسقا ٶمiردiڭ بار ەكەندiگi تۋرالى تiس جارىپ ايتا قويماعان ەدi. بiراق بiردە ساراي ماڭىنان سەل جىراقتاپ شىعىپ كەتكەن ول ەتi سٷيەگiنە جابىسىپ ارىعان قارييانى, ويبايلاي ىڭىرانعان, دەنەسiن دەرت مەڭدەگەن سىرقاتتى, جۇرت ازالاپ جەرلەۋگە الىپ بارا جاتقان جانسىز مٷردەنi كٶرiپ قالادى. مiنە, وسىلاردى كٶرگەننەن كەيiن-اق ونىڭ كٶڭiلi نiلدەي بۇزىلعان. ٶيتكەنi, جٷرەگi وياۋ پاتشا ۇلى ٶزiنiڭ دە تٷبi وسىلارداي بولاتىنىن ۇعىنعان ەدi. ونى, ەگەر بار پەندە تiرشiلiگiن وسىلاي اياقتايتىن بولسا, وندا ٶمiردiڭ مەنi نەدە دەگەن ساۋال مازالاي باستاعان. وسى ساۋال ونى اقىرى پاتشانىڭ سالتاناتتى سارايىنان دا, جارىنىڭ ىستىق قۇشاعىنان دا بەزدiرگەن. ەل كەزگەن, جەر كەزگەن تاقۋالاردىڭ قاتارىنا ەكەلiپ قوسقان.
بiراز جىلداردان كەيiن ول تاقۋالاردىڭ تiرشiلiگi دە قۇر ٶزiن-ٶزi الدارقاتۋ ەكەندiگiن تٷسiنەدi. ولاردان جىراق كەتiپ, بودحي اعاشىنىڭ تٷبiندە وتىرىپ الىپ ۇزاق كٷندەر بويى تەڭiرگە جالعىز سىيىنادى. مiنە, وسى اعاشتىڭ تٷبiندە 35 جاسىندا, iبiلiستiڭ ارباۋىنان امان ٶتكەن 49 كٷنگە سوزىلعان قۇلشىلىقتان كەيiن, سيددحارتحانىڭ ساناسى ويانىپ, كٶكتەن حابار تٷسەدi. ٶزi «ساناسى نۇرلانعان ادام», ياعني, بۋددا دەگەن جاڭا ەسiم الادى. بۋددانىڭ تاعدىرىن بiلەتiندەر ونى ارنايى قۇدايلاردىڭ ٶتiنiشiمەن جەر بەتiنە تٷسiپ, پەيiلi بۇزىلا باستاعان ادامزاتتى ادالدىقتىڭ جولىنا قايتا بۇرۋعا تاپسىرما العان ەۋليە جان ەكەن دەسەدi (ٷندi دiني نانىمى بويىنشا ادام بار كٷنەسiنەن تازارىپ بiتكەنشە جەر بەتiنە ەرتٷرلi دەنەدە, ٶسiمدiك بوپ, جەندiك بوپ, ادام بولىپ ٷزدiكسiز كەلە بەرەدi. ال بۋددا بۇل قايتا تۋۋلاردىڭ بەرiنەن ٶتكەن, تەك قۇدايلاردىڭ عانا ٶتiنiشiمەن جەرگە ارنايى تٷسكەن جان رەتiندە اتالادى). سول بۋددا سەكسەن جىل قارا جەردi باسىپ, داۋىسى جەتكەن جەردiڭ بەرiنە iلiمiن تاراتىپ دٷنيەدەن ٶتەدi. ال وسى iلiمدi كەيiن شەكiرتتەرi ورتالىق ازيياعا, اسپان استىنداعى قىتاي مەن ارالدارداعى جاپونيياعا دەيiن جەتكiزەدi. بٷگiن بۇل دiننiڭ تارماقتارىن قىتاي, تيبەت, جاپونييا مەن كورەيا سەكiلدi بايىرعى وتىرىقشى ەلدەر عانا ەمەس, موڭعول, بۋريات, قالماق سەكiلدi تاعدىرى ٶزiمiزبەن ەنشiلەس بولعان بايىرعى كٶشپەلi حالىقتار دا ۇستانۋدا.
بۋددانىڭ دٷنيەگە ەرتٷرلi بەينەدە كەلگەن تۋىلۋلارىنان سىر شەرتەتiن اڭىزدار مەن مىسالدار بۋدديزم ەدەبيەتiندە جاتاق دەپ اتالادى. جاتاقتاردا بۋددا مايمىل, سيىر, مارال, قويان, تاسباقا, پiل, ەۋليە, تاقۋا, مەيiرiمدi پاتشا, داناگٶي پاتشازادا سيپاتتارىندا كٶرiنiس بەرەدi. ولاردىڭ بەرiندە دە ول داۋلى مەسەلەلەردەن جەڭiمپاز بولىپ شىعىپ وتىرادى. مايمىلدار كٶسەمi رەتiندە سۋ يەسi الباستىنى الداپ جىققان دا, سايراۋىق شىمشىقتاردىڭ باسشىسى رەتiندە اڭشىنىڭ اۋىنان قۇتىلۋدىڭ امالىن تاپقان دا, كٶرشiلەسiمەن اقشا تiگiپ بەس ويناعان اڭعال يەسiنە ەكi مىڭ رۋپيي تابىس تاۋىپ بەرگەن اقىلدى سيىر دا, بەرi-بەرi وسى بۋددانىڭ ٶزi. قاراپ وتىرساڭىز, قايسى بولماسىن جاقسىلىقتىڭ جەڭiسiمەن اياقتالاتىن ەرتەگi-مىسالداردىڭ بەرiن دە «بۋددا بiردە دٷنيەگە كەلگەندە» دەگەن قايىرما ەلقيسسامەن باستاي بەرۋگە بولاتىن سەكiلدi.
ەندi «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنا قايتا ورالايىق. دەلiرەك ايتقاندا, جىردىڭ العاشقى تٷپنۇسقاسىنىڭ سوڭى قالاي اياقتالۋى مٷمكiن دەگەن مەسەلەگە. ەگەر جىردى العاش جىرلاعان اقىن شىنىمەن بۋدداشىل بولعان بولسا, ول جىردى بىلاي تٷيiندەگەن بولۋى ەبدەن مٷمكiن:
قوزى ٶلگەن سوڭ بايان سۇلۋ دا ونىڭ ارتىندا جالعىز قالۋدى جٶن كٶرمەدi. جاراتقان يەدەن كەلەسi ٶمiرلەرiندە ەكەۋiن قايتادان بiرگە, تاعى دا عاشىقتار رەتiندە دٷنيەگە كەلتiرۋiن سۇرادى دا ٶزiنە-ٶزi قول سالدى.
بۇل جولى فەني جالعانداعى تiرشiلiكتەرi قاسiرەتپەن اياقتالعان ەكi مۇڭلىق عاشىقتى حالىق ۇزاق جوقتاپ جىلاعان. ەل اقساقالدارى اقىرى ەكەۋiن بiر جەرگە جەرلەۋگە ۇيعارىستى. ەندiگi ٶمiرلەرiندە ولاردىڭ قوسىلىپ, بارلىق مۇرات-ماقساتتارىنا جەتەتiندiگiنە ٷمiت بiلدiرiستi.
مىنا بەلقۇدا بولىپ جاتقان ەكi كiسiنiڭ ۇلى مەن قىزى, بەلكiم دٷنيەگە قايتا كەلگەن سول قوزى كٶرپەش پەن بايان سۇلۋ بولار. ولاي بولسا, ولاردىڭ بولاشاعى جارقىن بولۋىن تiلەيiك».
مiنە, بiزدiڭ شامالاۋىمىزدا شابىتتى شاقىرار توي ٷستiندە جىرلاناتىن مەڭگiلiك ماحاببات داستانى وسىلاي تٷيiندەلگەن. ونىڭ وسى تۇرىسىندا جاپون ەلدە قىتاي ەرتەگiسiن ەسكە تٷسiرەتiنi دە راس. جەنە بۇلاي بولۋىنا ول ەلدەرگە دە جەتiپ, ۇلتتىق دٷنيەتانىمىنا اينالىپ كەتكەن بۋدديزم مەن ونىڭ ميفولوگيياسى سەبەپشi ەكەندiگi دە جاسىرىن ەمەس.
قالاي دەگەنمەن دە انا دٷنيەگە بارعاندا بiرiن-بiرi تاني الماي قامىعىپ جٷرگەن لەرمونتوۆتىڭ حريستيان عاشىق¬تارىنىڭ حيكاياسىنان اناعۇرلىم وپتيميستiك ەۋەندە اياقتا¬¬لا-تىن مۇنداي تۋىندىعا ەبدەن قول سوعۋعا بولاتىنداي. ٶيت¬كەنi, قولدان كەلiپ جاتسا, كەلەسi بiر دٷنيەگە كەلۋلەرiندە بولسا دا, عاشىقتاردىڭ ٶزارا قوسىلۋىنا مٷمكiندiك جاساپ بەرگەننەن ارتىق نە بار دەيسiڭ. مۇنى, بiزدiڭشە, جىردىڭ العاشقى اۆتورى دا ٶتە جاقسى بiلگەن.
سولاي, تٷپنۇسقا «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرى ٶز كەيiپكەرلەرi مەن ونى العاش جىرلاعان اقىننىڭ دiني سەنiمدەرiنە ەشقانداي قايشى كەلمەيتiن-دi.
ەرينە, بiزدiكi جورامال بولجام عانا. ول جورامالعا سەنۋ, سەنبەۋ وقىرماننىڭ ٶز ەركiندە. ەڭ باستىسى, ۇلى دالانىڭ ەلiمiز مەڭگi مەكەن ەتەر وسى بۇرىشىندا بiر كەزدەرi اتاقتى تٶرت دiننiڭ بiرi رەتiندە سانالاتىن بۋدديزمنiڭ دە بiر قوناقتاپ كەتكەنiن قيساپتان شىعارىپ تاستاماساق بولعانى.
بۋدديزم جەنە اقىندار
بۋدديزم, جالپى ٷندi دiندەرi تۋرالى العاش ورىستىڭ ەيگiلi بارد اقىنى ۆلاديمير ۆىسوتسكييدiڭ ەن تاباقشا¬لا¬رىنان ەستiگەنiم ەلi ەسiمدە. ول ەن «ەدەمi دiن ويلاپ تاپ¬قان ٷندiلەر...» دەپ باستالادى. ەزiل رەتiندە جازىلسا دا, وسى ەننiڭ كەزiندە ٷلكەن ساياسي-ەلەۋمەتتiك مەنگە يە بول¬عاندىعىن سول زاماندى كٶزi كٶرگەندەردiڭ ەشقايسىسى جوق¬قا شىعارا الماس.
مۇنداي بۋدديزمنiڭ ەلەمەنتتەرiن ٶلەڭدە ەركiن قولدانۋ تەسiلدەرi بٷگiنگi قازاق پوەزيياسىندا دا ۇشىراسادى. وسى ارادا سولاردىڭ ەكەۋiن وقىرمان نازارىنا تولىعىمەن ۇسىنا كەتسەك ەش ارتىقتىق بولا قويماس دەپ ويلايمىز. ولاردىڭ بiرi تالانتتى اقىنىمىز ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ قالامىنا تيەسiلi «ەركiن دٷنيە-اي» دەپ اتالاتىن ٶلەڭ:
– ەركiن دٷنيە-اي, ەن دالام, ەرەن دالام,
مىنا عالام شىنىمەن بٶلەك عالام.
بiر عۇمىر از مەن ٷشiن, ەكەۋiن بەر,
جوق, ەكەۋ دە از.
مەڭگi ٶمiر كەرەك ماعان.
«دٷنيە – جالعان» دەيدi جۇرت.
و نە دەگەن,
جەردi ٶز باسىم مەڭگiگە ەگەلەنەم.
سەسسيياعا كەلەتiن دەپۋتاتتاي,
قايتا-قايتا ٶمiرگە كەلە بەرەم.
بۇرىن دا ٶمiر سٷرگەم مەن.
بۇلاق بولعام.
بiر كٶرگەننەن كەرەمەت ۇناپ قالعان
سول قىز قايتىپ سوقپادى. ەرەگەسiپ
قاڭعىپ ٶلدiم, كەتتiم دە
جىراققا ەرمان.
بۇرىن دا ٶمiر سٷرگەمiن, تٶبە بولعام,
اسقار شىڭدار تۇراتىن مەنەن ەرمان.
مەن ەشقاشان تاۋ بولا الماسىمدى
تٷسiنگەن سوڭ ۇزاماي ٶلە قالعام.
اڭ پاتشاسى بولعانمىن,
ساۋىق ەرi,
باقتى مەنi ورماننىڭ قاۋىم ەلi.
(باۋىرىم, سەن «باستىعىم»
ميسىز دەيسiڭ,
دۇرىس. بۇرىن سەبەبi ول
تاۋىق ەدi).
قارتايدىم دەپ, جاستىقتان
جىراقپىن دەپ,
وي, قايتەسiڭ بiرەۋدi سىباپ كٷندەپ...
كەتiپ بارا جاتسىڭ با, وقاسى جوق,
ەرتەڭ قايتىپ كەلەسiڭ. بiراق كiم بوپ?
وسى ٶلەڭدi سيددحارتحا گاۋتامانىڭ iزباسارلارىنىڭ بiرi وقي قالسا, بۋددا دانانىڭ ٶز ٶلەڭi عوي دەپ قۇلاپ تٷسەرiنە يمانداي سەنە بەرۋiڭiزگە بولادى.
ال مىناۋ الماس تەمiرباي دەگەن جاس پەرiنiڭ «ارۋاق» دەپ اتالاتىن ٶلەڭi:
ون عاسىر بۇرىن دٷنيەگە مىناۋ
كەلگەنمiن,
وڭتايىن تاۋىپ, ويران ساپ
جاۋدى جەڭگەنمiن.
باس ۋەزiر جاتقان ون التى
قانات ورداعا
باسىمدى يمەي, باسا كٶكتەپ تە
ەنگەنمiن.
ٷش قىرلى وقتى زاۋلاتىپ
بۇحار ساداقتان,
قىلىشتىڭ جٷزiن قىپ-قىزىل
قانعا جالاتقام.
دٶنەن قىمىزدىڭ قۋاتى جەلiك بiتiرiپ,
دۇشپاننىڭ بەتiن قۇبىلا جاققا
قاراتقام.
ايعىردىڭ توقپاق جالىنداي
– تٷكتi جٷرەگiم,
اتاننىڭ شوقپار سانىنداي
– مىقتى بiلەگiم.
قىرىق جىل قىرعىن كەلسە دە سىنباس,
سٶگiلمەس
قازاقتىڭ قىرىق قابىرعاسىنىڭ
بiرi ەدiم.
قارىنى جۋان حانداردىڭ iشiن
جارعانمىن,
ٷستiندە تۇرىپ ەسiك پەن تٶردەي
تارلاننىڭ.
قاڭعىعان وقتاي قارعىسى تيiپ بiرەۋدiڭ,
يت-قۇسقا جەم بوپ,
يت ٶلگەن جەردە قالعانمىن.
بەرiنە كۋە – مىنا تاۋ, ٶزەن,
مىنا اڭعار,
سەنبەيتiندەرiڭ سۇراڭدار,
سودان سۇراڭدار.
... كەنيزاك ەدi ول كەزدە اناۋ سارى قىز,
كٶزiنە ونىڭ كٶرiنبەيiنشi... كٷنەم بار.
وسى ٶلەڭدەردi وقي وتىرىپ, ٶتكەن مەن بٷگiندi, بٷگiن مەن ەرتەڭدi, قاس-قاعىم مەن مەڭگiلiكتi, الىپ پەن ۇساقتى, كٶك پەن جەردi, تەڭiز بەن تامشىنى, قىسقاسى دٷنيەدە باردىڭ بەر-بەرiن ٶزارا بايلانىستىرا وتىرىپ, زەردەلەگiسi كەلەتiن بۋدديزمنiڭ قۇدiرەتiن تانىعانداي بولاسىڭ.
بiزدiڭشە, ەلەمدەگi بارلىق دiن اتاۋلىنىڭ ٷندەيتiنi تەك جاقسىلىق بولىپ تابىلادى. ولاي بولسا, ەدەبيەتشiلەرiمiزدiڭ اناۋ تەڭiزiنەن باسقا تٷگi جوق ۇساق ارالداردا وتىرىپ-اق مىقتى اتانعان جاپون ەلi مەن مىنا iرگەدەگi ادام باسى ميللياردتان اسسا دا بiرلiگiن شايقالتپاي ۇيىپ وتىرعان قىتاي مەملەكەتiنiڭ قالىپتاسۋىنا زور ٷلەس قوسقان وسى بۋدديزمگە دە بiر سەت بولسىن زەر سالىپ قويعاندارى دۇرىس-اۋ دەيمiز.
ال جىرعا بايلانىستى جوعارىدا ايتقان بولجامىمىزدى قابىلداۋ, قابىلداماۋ, ول ەندi تاعى دا ايتامىز, ەر وقىرماننىڭ ٶز جان قالاۋى مەن پايىم-تٷسiنiگiندەگi شارۋا.
ەمٸرحان بالقىبەك,
مەڭگٸلٸك ماحاببات جىرى
اردا اعام
يسلام ەبٸشەۆكە ارنايمىن.
بۋددا بiردە
دٷنيەگە كەلگەندە
داستانعا دەتەكتيۆ كٶزiمەن قاراساق
«قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرىن العاش تۋدىرعان اقىن, بiزگە جەتكەن كەيiنگi نۇسقالاردى جىرلاعان ەرiپتەستەرiندەي ەمەس, ٶزi پايدالانىپ وتىرعان ماتەريالدى مٷلدە باسقاشا تٷسiنگەن. ەكi عاشىقتىڭ قايعى-قاسiرەتكە تولى مۇڭلى حيكاياسى تٷبi سەتتi, قۋانىشپەن اياقتالاتىندىعىنا ونىڭ ەشقانداي كٷمەنi بولماعان دەسە دە بولادى.
بiزدiڭ مۇنداي «بٷيرەكتەن سيراق شىعارۋ» iسپەتتi باتىل بولجام پiكiرگە كەلۋiمiزگە نە سەبەپ? مازمۇنى وعاشتاۋ وسىنداي ەڭگiمە ايتۋىمىزدىڭ ٶزiمەن-اق بiز ۇلى دالا دانالىعى تۋدىرعان عاجايىپ ماحاببات داستانىنىڭ قۇنىن تٷسiرۋگە تىرىسىپ وتىرعان جوقپىز با?
ولاي بولسا, مۇنىمىز كٷپiرلiك بولادى عوي.
جوق,بiزدiڭشە, تiپتەن دە ولاي ەمەس. ويىمىزدى جەتكiزۋ ٷشiن بولجامىمىزعا تيياناق بولار دەلەل-دەيەكتەرiمiزدi رەتiمەن ورتاعا سالۋعا تىرىسىپ كٶرەيiك. جوعارىداعىداي جورامالعا يەك ارتۋىمىزعا نە سەبەپ بولعاندىعى دا سوندا انىقتالا تٷسەر.
يە, بٷگiنگi توي-دومالاق, قۋانىشقا باس قوسقان وتىرىس-جيىنداردا:
– سەيفiل-مەلiك, جامالداي
بەينەتiڭە كٶنسەم-اي.
قوزى كٶرپەش, بايانداي
بiر مولادا ٶلسەم-اي!
– دەگەن جىر جولدارىن (ەسەتتiڭ «Iنجۋ-مارجان» ەنiنەن) سiز دە, بiز دە جيi-جيi ەستiپ جٷرمiز.
سوڭعى ەكi جول, تۇتاس العانداعى «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرى عانا ەمەس, ونىڭ كەيiپكەرلەرiنiڭ ەسiمدەرiنiڭ ٶزi دە اسقاق ماحاببات سەزiمiنiڭ حالىقتىق اسىل ٷلگiلەرiنە اينالىپ كەتكەندiگiن ايعاقتاپ تۇر. Iشتەي بەرiك سٷيiسپەنشiلiكتiڭ بايلامى, دەگەنiنە جەتپەي توقتامايتىن عاشىقتىقتىڭ اسىل سەرتi بولسا وسىنداي-اق بولار دەيسiڭ. وسىنداي ماحاببات داستانىن تۋدىرعان حالىقتىڭ كەمەڭگەرلٸگٸنە ريزا بولاسىڭ. عاسىرلار قويناۋىندا كەمەلiنە كەلiپ, تولىسقان وسىنداي دٷنيەنi ٶزiڭنiڭ باسقا باعىتتا تٷسiندiرگiڭ كەلەتiندiگiڭە بiر سەت جٷرەكسiنەسiڭ دە...
دەگەنمەن سەن بٷگiنگi ۇرپاقتارى ەستiپ جٷرگەندەي ەمەس, داستاندى ۇلى دالا تٶسiندە العاش تىڭداۋ باقىتىنا يە بولعان اتا-بابالارىنىڭ جىر مازمۇنىن بۇلاردان مٷلدەم باسقا قىرىنان تانىعانىنا سەنiمدiسiڭ.
راس, جىردىڭ قاي زامانعا, قاي عاسىردىڭ ەنشiسiنە تيەسiلi ەكەندiگi ەلi كٷنگە دەل انىقتالعان جوق. جۋىق ارادا انىقتالا قويۋى دا ەكiتالاي. بۇل مەسەلەمەن اناۋ جىلدارى ابىز عۇلامامىز ەلكەي مارعۇلاننىڭ باس قاتىرعانى بەلگiلi. بٷگiنگi تاريحىمىزدى تٷگەندەسەك دەپ ماڭدايلارىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرىپ جٷرگەنسەيٸت قاسقاباسوۆ, قويشىعارا سالعاراۇلى سەكiلدi اعالارىمىزدىڭ دا بiراز ەڭبەكتەنگەندەرi مەلiم.
ەڭ باستىسى, زەرتتەۋشiلەردiڭ بەرi دە جىردىڭ دالا تٶسiنە يسلام كەلگەنگە دەيiننەن كٶپ بۇرىن پايدا بولعاندىعىنا كٷدiك كەلتiرمەيدi.
مiنە, وسى ارادا بiز جىر كەيiپكەرلەرi مەن ولارعا ماحاببات داستانى ارقىلى مەڭگiلiك عۇمىر سىيلاعان العاشقى اقىننىڭ قانداي سەنiمگە باس يگەندiگiن انىقتاۋ قاجەتتiگiن العا تارتامىز. ٶيتكەنi, دiن دەگەنiمiز – جەكە ادامنىڭ, حالىقتىڭ دٷنيەتانىمىن قالىپتاستىراتىن رۋحاني كٷش. ولاي بولسا, بiز iزدەپ وتىرعان دiن قانداي دiن بولۋى مٷمكiن? دالا تٶسiندەگi دەستٷرلi تەڭiرشiلدiك پە? مانيحەيشiلدiك پە? بەلكiم, ٶزi ۋاقىت ٶتە كەلە نيتسشەنiڭ كەيiپكەرiنە اينالعان يراندىق زەردەشتتiڭ, ياكي زاراتۋسترانىڭ iلiمi بولار?
جىردىڭ كiلتiن تابۋ ٷشiن العاشقى اقىننىڭ ۇستانعان سەنiمiن بiلۋ قالايدا ماڭىزدى. بiزدiڭ پايىمداۋىمىزشا, بۇل دiن ادامنىڭ ٶزiنە-ٶزi قول سالۋىنا اسا قىرىن قاراي قويماعان مامىراجاي مٸنەز دiن بولعان سىڭايلى. مۇنى قازاقتىڭ تاعى بiر عاجايىپ ماحاببات داستانى «قىز جiبەكتە» جىر كەيiپكەرi قىز جiبەكتiڭ سٷيiكتi جارى تٶلەگەن بەكەجاننىڭ قولىنان مەرت بولعاننان كەيiن ماحابباتىنا ادال جان رەتiندە ٶزiنە-ٶزi قول سالماي, تٶلەگەننiڭ iنiسi سانسىزبايعا ەمەڭگەرلiك جولىمەن تييۋگە كەلiسكەنiنەن اڭعارۋعا بولادى. سەبەبi, بۇل كەزدە قىز جiبەكتiڭ ٶزiنە-ٶزi قول جۇمساۋىن دالا اقىنىنىڭ قييالى كٶتەرگەنiمەن, دالا تٶسiنە ەمiن-ەركiن ەنiپ ورنىققان يسلامنىڭ شاريعاتى كٶتەرمەيتiن-دi. بiزدiڭشە, «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» سەكiلدi قايعىلى اياقتالعاندا «قىز جiبەكتiڭ» حالىق اراسىندا كەڭiنەن تارالا قويۋى دا نەعايبىل بولاتىن.
ال «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرى دالاعا يسلام دiنi كەلگەننەن كٶپ بۇرىن پايدا بولىپ, جەرگiلiكتi حالىق ساناسىنا تامىرىن تەرەڭ بويلاتىپ ٷلگەرگەنiمەن عانا يسلامنىڭ تسەنزۋرالىق قۇرىعىنان امان قالدى دەپ دولبارلاۋعا بولادى.
سونىمەن جىردىڭ كەيiپكەرلەرi مەن ونى العاش جىرلاعان اقىننىڭ ۇستانعان سەنiمi قانداي سەنiم بولۋى مٷمكiن? بiزدiڭشە, بۇل ٷندiستان توپىراعىندا بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi ٷI-ٷ عاسىرلاردا پايدا بولعان بۋددا iلiمi بولۋعا تيiس. تەك بۋددا iلiمiنiڭ عانا ٶزiنە-ٶزi قول كٶتەرۋشiلەرگە كەشiرiممەن قارايتىنى مەلiم. تiپتi بۇل iلiمنiڭ جاپوندار ۇستاناتىن دزەن-بۋدديزم تارماعىندا قانداي دا بiر ماقساتتى ورىنداۋ جولىندا ٶزiنە-ٶزi قول كٶتەرگەندەردi ۇلىق تۇتاتىن دەستٷردiڭ دە بار ەكەندiگi جاسىرىن ەمەس. ەسكە جاپون سامۋرايلارىنىڭ باستارىنا سىن ساعاتى تۋعاندا حاراكيري (ٶزiن-ٶزi جارىپ ٶلتiرۋ) جاسايتىندىعىن تٷسiرسەك تە جەتكiلiكتi.
قوزىعا دەگەن ماحابباتى جولىندا ٶزiن-ٶزi ٶلتiرۋگە بەل بايلاعان بايان سۇلۋ كٷنەسiن تەك وسى دiن عانا كەشiرە الماق. تiپتi, كەرiسiنشە, جاڭاعى جاپوندارداعى سەكiلدi باس ييۋگە تۇرارلىق ەرلiك, قاھارماندىق iس دەپ دەرiپتەۋi دە ىقتيمال. ەگەر قوزى كٶرپەش پەن بايان سۇلۋدىڭ ٷلكەن قۇرمەتپەن بiر كەسەنەگە جەرلەنگەنiن, ول كەسەنەنiڭ وسى كٷنگە دەيiن ساقتالعانىن جادىمىزعا تٷسiرسەك, كiم بiلەدi, بۇلاي بولۋى دا ەبدەن مٷمكiن عوي.
مiنە, دەل وسى بۋدديزمنiڭ قىتاي اۋماعى مەن iرiلi-ۇساقتى جاپون ارالدارىنا اياق باسار الدىندا بiزدiڭ دالامىزدا بiراز تۇراقتاعانىن بٷگiنگi عىلىم جوققا شىعارمايدى.
ولاي بولسا, بiزدiڭ جىر كەيiپكەرلەرi مەن ونى العاشقى جىرلاعان اقىن ۇستانعان سەنiمدەرi بويىنشا بۋدداشىلار بولعان دەگەن پiكiرiمiزدiڭ دە ەبدەن جانى بار بولۋى مٷمكiن. ال بۋدداشىل اقىننىڭ جىردى بٷگiنگi بiزگە مەلiم نۇسقالارىنداعىدان مٷلدەم باسقاشا سارىنمەن اياقتايتىندىعى دا ەش جاسىرىن ەمەس.
ساناسى نۇرلانعان ادام تۋرالى اڭىز
بۇل اڭىزدى قازاق وقىرمانىنا العاش ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆتiڭ تانىستىرعانى بەلگiلi. اڭىز سولتٷستiك ٷندiستاننىڭ شاعىن پاتشالىقتارىنىڭ بiرiندە بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi 566-476 نەمەسە 563-473 جىلدار ارالىعىندا ٶمiر سٷرگەن سيددحارتحا گاۋتاما دەگەننiڭ پاتشا وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەنiنەن باستالادى. الاڭكٶڭiل پاتشا ٶز ۇلىنىڭ دٷنيەنiڭ قايعى-قاسiرەتiنەن بٶلەكتەنiپ, تەك قۋانىش پەن كٷلكiنi عانا بiلiپ ٶسكەنiن قالاعان. پاتشازادانىڭ بiراز ٶمiرi وسىلاي قايعى-مۇڭسىز ٶتكەن دە بولاتىن. جارى ياشودحارا دا وعان ساراي سىرتىندا مٷلدەم باسقا ٶمiردiڭ بار ەكەندiگi تۋرالى تiس جارىپ ايتا قويماعان ەدi. بiراق بiردە ساراي ماڭىنان سەل جىراقتاپ شىعىپ كەتكەن ول ەتi سٷيەگiنە جابىسىپ ارىعان قارييانى, ويبايلاي ىڭىرانعان, دەنەسiن دەرت مەڭدەگەن سىرقاتتى, جۇرت ازالاپ جەرلەۋگە الىپ بارا جاتقان جانسىز مٷردەنi كٶرiپ قالادى. مiنە, وسىلاردى كٶرگەننەن كەيiن-اق ونىڭ كٶڭiلi نiلدەي بۇزىلعان. ٶيتكەنi, جٷرەگi وياۋ پاتشا ۇلى ٶزiنiڭ دە تٷبi وسىلارداي بولاتىنىن ۇعىنعان ەدi. ونى, ەگەر بار پەندە تiرشiلiگiن وسىلاي اياقتايتىن بولسا, وندا ٶمiردiڭ مەنi نەدە دەگەن ساۋال مازالاي باستاعان. وسى ساۋال ونى اقىرى پاتشانىڭ سالتاناتتى سارايىنان دا, جارىنىڭ ىستىق قۇشاعىنان دا بەزدiرگەن. ەل كەزگەن, جەر كەزگەن تاقۋالاردىڭ قاتارىنا ەكەلiپ قوسقان.
بiراز جىلداردان كەيiن ول تاقۋالاردىڭ تiرشiلiگi دە قۇر ٶزiن-ٶزi الدارقاتۋ ەكەندiگiن تٷسiنەدi. ولاردان جىراق كەتiپ, بودحي اعاشىنىڭ تٷبiندە وتىرىپ الىپ ۇزاق كٷندەر بويى تەڭiرگە جالعىز سىيىنادى. مiنە, وسى اعاشتىڭ تٷبiندە 35 جاسىندا, iبiلiستiڭ ارباۋىنان امان ٶتكەن 49 كٷنگە سوزىلعان قۇلشىلىقتان كەيiن, سيددحارتحانىڭ ساناسى ويانىپ, كٶكتەن حابار تٷسەدi. ٶزi «ساناسى نۇرلانعان ادام», ياعني, بۋددا دەگەن جاڭا ەسiم الادى. بۋددانىڭ تاعدىرىن بiلەتiندەر ونى ارنايى قۇدايلاردىڭ ٶتiنiشiمەن جەر بەتiنە تٷسiپ, پەيiلi بۇزىلا باستاعان ادامزاتتى ادالدىقتىڭ جولىنا قايتا بۇرۋعا تاپسىرما العان ەۋليە جان ەكەن دەسەدi (ٷندi دiني نانىمى بويىنشا ادام بار كٷنەسiنەن تازارىپ بiتكەنشە جەر بەتiنە ەرتٷرلi دەنەدە, ٶسiمدiك بوپ, جەندiك بوپ, ادام بولىپ ٷزدiكسiز كەلە بەرەدi. ال بۋددا بۇل قايتا تۋۋلاردىڭ بەرiنەن ٶتكەن, تەك قۇدايلاردىڭ عانا ٶتiنiشiمەن جەرگە ارنايى تٷسكەن جان رەتiندە اتالادى). سول بۋددا سەكسەن جىل قارا جەردi باسىپ, داۋىسى جەتكەن جەردiڭ بەرiنە iلiمiن تاراتىپ دٷنيەدەن ٶتەدi. ال وسى iلiمدi كەيiن شەكiرتتەرi ورتالىق ازيياعا, اسپان استىنداعى قىتاي مەن ارالدارداعى جاپونيياعا دەيiن جەتكiزەدi. بٷگiن بۇل دiننiڭ تارماقتارىن قىتاي, تيبەت, جاپونييا مەن كورەيا سەكiلدi بايىرعى وتىرىقشى ەلدەر عانا ەمەس, موڭعول, بۋريات, قالماق سەكiلدi تاعدىرى ٶزiمiزبەن ەنشiلەس بولعان بايىرعى كٶشپەلi حالىقتار دا ۇستانۋدا.
بۋددانىڭ دٷنيەگە ەرتٷرلi بەينەدە كەلگەن تۋىلۋلارىنان سىر شەرتەتiن اڭىزدار مەن مىسالدار بۋدديزم ەدەبيەتiندە جاتاق دەپ اتالادى. جاتاقتاردا بۋددا مايمىل, سيىر, مارال, قويان, تاسباقا, پiل, ەۋليە, تاقۋا, مەيiرiمدi پاتشا, داناگٶي پاتشازادا سيپاتتارىندا كٶرiنiس بەرەدi. ولاردىڭ بەرiندە دە ول داۋلى مەسەلەلەردەن جەڭiمپاز بولىپ شىعىپ وتىرادى. مايمىلدار كٶسەمi رەتiندە سۋ يەسi الباستىنى الداپ جىققان دا, سايراۋىق شىمشىقتاردىڭ باسشىسى رەتiندە اڭشىنىڭ اۋىنان قۇتىلۋدىڭ امالىن تاپقان دا, كٶرشiلەسiمەن اقشا تiگiپ بەس ويناعان اڭعال يەسiنە ەكi مىڭ رۋپيي تابىس تاۋىپ بەرگەن اقىلدى سيىر دا, بەرi-بەرi وسى بۋددانىڭ ٶزi. قاراپ وتىرساڭىز, قايسى بولماسىن جاقسىلىقتىڭ جەڭiسiمەن اياقتالاتىن ەرتەگi-مىسالداردىڭ بەرiن دە «بۋددا بiردە دٷنيەگە كەلگەندە» دەگەن قايىرما ەلقيسسامەن باستاي بەرۋگە بولاتىن سەكiلدi.
ەندi «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنا قايتا ورالايىق. دەلiرەك ايتقاندا, جىردىڭ العاشقى تٷپنۇسقاسىنىڭ سوڭى قالاي اياقتالۋى مٷمكiن دەگەن مەسەلەگە. ەگەر جىردى العاش جىرلاعان اقىن شىنىمەن بۋدداشىل بولعان بولسا, ول جىردى بىلاي تٷيiندەگەن بولۋى ەبدەن مٷمكiن:
قوزى ٶلگەن سوڭ بايان سۇلۋ دا ونىڭ ارتىندا جالعىز قالۋدى جٶن كٶرمەدi. جاراتقان يەدەن كەلەسi ٶمiرلەرiندە ەكەۋiن قايتادان بiرگە, تاعى دا عاشىقتار رەتiندە دٷنيەگە كەلتiرۋiن سۇرادى دا ٶزiنە-ٶزi قول سالدى.
بۇل جولى فەني جالعانداعى تiرشiلiكتەرi قاسiرەتپەن اياقتالعان ەكi مۇڭلىق عاشىقتى حالىق ۇزاق جوقتاپ جىلاعان. ەل اقساقالدارى اقىرى ەكەۋiن بiر جەرگە جەرلەۋگە ۇيعارىستى. ەندiگi ٶمiرلەرiندە ولاردىڭ قوسىلىپ, بارلىق مۇرات-ماقساتتارىنا جەتەتiندiگiنە ٷمiت بiلدiرiستi.
مىنا بەلقۇدا بولىپ جاتقان ەكi كiسiنiڭ ۇلى مەن قىزى, بەلكiم دٷنيەگە قايتا كەلگەن سول قوزى كٶرپەش پەن بايان سۇلۋ بولار. ولاي بولسا, ولاردىڭ بولاشاعى جارقىن بولۋىن تiلەيiك».
مiنە, بiزدiڭ شامالاۋىمىزدا شابىتتى شاقىرار توي ٷستiندە جىرلاناتىن مەڭگiلiك ماحاببات داستانى وسىلاي تٷيiندەلگەن. ونىڭ وسى تۇرىسىندا جاپون ەلدە قىتاي ەرتەگiسiن ەسكە تٷسiرەتiنi دە راس. جەنە بۇلاي بولۋىنا ول ەلدەرگە دە جەتiپ, ۇلتتىق دٷنيەتانىمىنا اينالىپ كەتكەن بۋدديزم مەن ونىڭ ميفولوگيياسى سەبەپشi ەكەندiگi دە جاسىرىن ەمەس.
قالاي دەگەنمەن دە انا دٷنيەگە بارعاندا بiرiن-بiرi تاني الماي قامىعىپ جٷرگەن لەرمونتوۆتىڭ حريستيان عاشىقتارىنىڭ حيكاياسىنان اناعۇرلىم وپتيميستiك ەۋەندە اياقتالاتىن مۇنداي تۋىندىعا ەبدەن قول سوعۋعا بولاتىنداي. ٶيتكەنi, قولدان كەلiپ جاتسا, كەلەسi بiر دٷنيەگە كەلۋلەرiندە بولسا دا, عاشىقتاردىڭ ٶزارا قوسىلۋىنا مٷمكiندiك جاساپ بەرگەننەن ارتىق نە بار دەيسiڭ. مۇنى, بiزدiڭشە, جىردىڭ العاشقى اۆتورى دا ٶتە جاقسى بiلگەن.
سولاي, تٷپنۇسقا «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» جىرى ٶز كەيiپكەرلەرi مەن ونى العاش جىرلاعان اقىننىڭ دiني سەنiمدەرiنە ەشقانداي قايشى كەلمەيتiن-دi.
ەرينە, بiزدiكi جورامال بولجام عانا. ول جورامالعا سەنۋ, سەنبەۋ وقىرماننىڭ ٶز ەركiندە. ەڭ باستىسى, ۇلى دالانىڭ ەلiمiز مەڭگi مەكەن ەتەر وسى بۇرىشىندا بiر كەزدەرi اتاقتى تٶرت دiننiڭ بiرi رەتiندە سانالاتىن بۋدديزمنiڭ دە بiر قوناقتاپ كەتكەنiن قيساپتان شىعارىپ تاستاماساق بولعانى.
بۋدديزم جەنە اقىندار
بۋدديزم, جالپى ٷندi دiندەرi تۋرالى العاش ورىستىڭ ەيگiلi بارد اقىنى ۆلاديمير ۆىسوتسكييدiڭ ەن تاباقشالارىنان ەستiگەنiم ەلi ەسiمدە. ول ەن «ەدەمi دiن ويلاپ تاپقان ٷندiلەر...» دەپ باستالادى. ەزiل رەتiندە جازىلسا دا, وسى ەننiڭ كەزiندە ٷلكەن ساياسي-ەلەۋمەتتiك مەنگە يە بولعاندىعىن سول زاماندى كٶزi كٶرگەندەردiڭ ەشقايسىسى جوققا شىعارا الماس.
مۇنداي بۋدديزمنiڭ ەلەمەنتتەرiن ٶلەڭدە ەركiن قولدانۋ تەسiلدەرi بٷگiنگi قازاق پوەزيياسىندا دا ۇشىراسادى. وسى ارادا سولاردىڭ ەكەۋiن وقىرمان نازارىنا تولىعىمەن ۇسىنا كەتسەك ەش ارتىقتىق بولا قويماس دەپ ويلايمىز. ولاردىڭ بiرi تالانتتى اقىنىمىز ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ قالامىنا تيەسiلi «ەركiن دٷنيە-اي» دەپ اتالاتىن ٶلەڭ:
– ەركiن دٷنيە-اي, ەن دالام, ەرەن دالام,
مىنا عالام شىنىمەن بٶلەك عالام.
بiر عۇمىر از مەن ٷشiن, ەكەۋiن بەر,
جوق, ەكەۋ دە از.
مەڭگi ٶمiر كەرەك ماعان.
«دٷنيە – جالعان» دەيدi جۇرت.
و نە دەگەن,
جەردi ٶز باسىم مەڭگiگە ەگەلەنەم.
سەسسيياعا كەلەتiن دەپۋتاتتاي,
قايتا-قايتا ٶمiرگە كەلە بەرەم.
بۇرىن دا ٶمiر سٷرگەم مەن.
بۇلاق بولعام.
بiر كٶرگەننەن كەرەمەت ۇناپ قالعان
سول قىز قايتىپ سوقپادى. ەرەگەسiپ
قاڭعىپ ٶلدiم, كەتتiم دە
جىراققا ەرمان.
بۇرىن دا ٶمiر سٷرگەمiن, تٶبە بولعام,
اسقار شىڭدار تۇراتىن مەنەن ەرمان.
مەن ەشقاشان تاۋ بولا الماسىمدى
تٷسiنگەن سوڭ ۇزاماي ٶلە قالعام.
اڭ پاتشاسى بولعانمىن,
ساۋىق ەرi,
باقتى مەنi ورماننىڭ قاۋىم ەلi.
(باۋىرىم, سەن «باستىعىم»
ميسىز دەيسiڭ,
دۇرىس. بۇرىن سەبەبi ول
تاۋىق ەدi).
قارتايدىم دەپ, جاستىقتان
جىراقپىن دەپ,
وي, قايتەسiڭ بiرەۋدi سىباپ كٷندەپ...
كەتiپ بارا جاتسىڭ با, وقاسى جوق,
ەرتەڭ قايتىپ كەلەسiڭ. بiراق كiم بوپ?
وسى ٶلەڭدi سيددحارتحا گاۋتامانىڭ iزباسارلارىنىڭ بiرi وقي قالسا, بۋددا دانانىڭ ٶز ٶلەڭi عوي دەپ قۇلاپ تٷسەرiنە يمانداي سەنە بەرۋiڭiزگە بولادى.
ال مىناۋ الماس تەمiرباي دەگەن جاس پەرiنiڭ «ارۋاق» دەپ اتالاتىن ٶلەڭi:
ون عاسىر بۇرىن دٷنيەگە مىناۋ
كەلگەنمiن,
وڭتايىن تاۋىپ, ويران ساپ
جاۋدى جەڭگەنمiن.
باس ۋەزiر جاتقان ون التى
قانات ورداعا
باسىمدى يمەي, باسا كٶكتەپ تە
ەنگەنمiن.
ٷش قىرلى وقتى زاۋلاتىپ
بۇحار ساداقتان,
قىلىشتىڭ جٷزiن قىپ-قىزىل
قانعا جالاتقام.
دٶنەن قىمىزدىڭ قۋاتى جەلiك بiتiرiپ,
دۇشپاننىڭ بەتiن قۇبىلا جاققا
قاراتقام.
ايعىردىڭ توقپاق جالىنداي
– تٷكتi جٷرەگiم,
اتاننىڭ شوقپار سانىنداي
– مىقتى بiلەگiم.
قىرىق جىل قىرعىن كەلسە دە سىنباس,
سٶگiلمەس
قازاقتىڭ قىرىق قابىرعاسىنىڭ
بiرi ەدiم.
قارىنى جۋان حانداردىڭ iشiن
جارعانمىن,
ٷستiندە تۇرىپ ەسiك پەن تٶردەي
تارلاننىڭ.
قاڭعىعان وقتاي قارعىسى تيiپ بiرەۋدiڭ,
يت-قۇسقا جەم بوپ,
يت ٶلگەن جەردە قالعانمىن.
بەرiنە كۋە – مىنا تاۋ, ٶزەن,
مىنا اڭعار,
سەنبەيتiندەرiڭ سۇراڭدار,
سودان سۇراڭدار.
... كەنيزاك ەدi ول كەزدە اناۋ سارى قىز,
كٶزiنە ونىڭ كٶرiنبەيiنشi... كٷنەم بار.
وسى ٶلەڭدەردi وقي وتىرىپ, ٶتكەن مەن بٷگiندi, بٷگiن مەن ەرتەڭدi, قاس-قاعىم مەن مەڭگiلiكتi, الىپ پەن ۇساقتى, كٶك پەن جەردi, تەڭiز بەن تامشىنى, قىسقاسى دٷنيەدە باردىڭ بەر-بەرiن ٶزارا بايلانىستىرا وتىرىپ, زەردەلەگiسi كەلەتiن بۋدديزمنiڭ قۇدiرەتiن تانىعانداي بولاسىڭ.
بiزدiڭشە, ەلەمدەگi بارلىق دiن اتاۋلىنىڭ ٷندەيتiنi تەك جاقسىلىق بولىپ تابىلادى. ولاي بولسا, ەدەبيەتشiلەرiمiزدiڭ اناۋ تەڭiزiنەن باسقا تٷگi جوق ۇساق ارالداردا وتىرىپ-اق مىقتى اتانعان جاپون ەلi مەن مىنا iرگەدەگi ادام باسى ميللياردتان اسسا دا بiرلiگiن شايقالتپاي ۇيىپ وتىرعان قىتاي مەملەكەتiنiڭ قالىپتاسۋىنا زور ٷلەس قوسقان وسى بۋدديزمگە دە بiر سەت بولسىن زەر سالىپ قويعاندارى دۇرىس-اۋ دەيمiز.
ال جىرعا بايلانىستى جوعارىدا ايتقان بولجامىمىزدى قابىلداۋ, قابىلداماۋ, ول ەندi تاعى دا ايتامىز, ەر وقىرماننىڭ ٶز جان قالاۋى مەن پايىم-تٷسiنiگiندەگi شارۋا.
