Arda aǵam
Islam Ábishevke arnaimyn.
BÝDDA BIRDE
DÚNIEGE KELGENDE
Dastanǵa detektiv kózimen qarasaq
«Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyryn alǵash týdyrǵan aqyn, bizge jetken keiingi nusqalardy jyrlaǵan áriptesterindei emes, ózi paidalanyp otyrǵan materialdy múlde basqasha túsingen. Eki ǵashyqtyń qaiǵy-qasiretke toly muńly hikaiasy túbi sátti, qýanyshpen aiaqtalatyndyǵyna onyń eshqandai kúmáni bolmaǵan dese de bolady.
Bizdiń mundai «búirekten siraq shyǵarý» ispetti batyl boljam pikirge kelýimizge ne sebep? Mazmuny oǵashtaý osyndai áńgime aitýymyzdyń ózimen-aq biz Uly Dala danalyǵy týdyrǵan ǵajaiyp mahabbat dastanynyń qunyn túsirýge tyrysyp otyrǵan joqpyz ba?
Olai bolsa, munymyz kúpirlik bolady ǵoi.
Joq,bizdińshe, tipten de olai emes. Oiymyzdy jetkizý úshin boljamymyzǵa tiianaq bolar dálel-dáiekterimizdi retimen ortaǵa salýǵa tyrysyp kóreiik. Joǵarydaǵydai joramalǵa iek artýymyzǵa ne sebep bolǵandyǵy da sonda anyqtala túser.
Iá, búgingi toi-domalaq, qýanyshqa bas qosqan otyrys-jiyndarda:
– Seifil-Málik, Jamaldai
Beinetińe kónsem-ai.
Qozy Kórpesh, Baiandai
Bir molada ólsem-ai!
– degen jyr joldaryn (Ásettiń «Injý-marjan» áninen) siz de, biz de jii-jii estip júrmiz.
Sońǵy eki jol, tutas alǵandaǵy «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyry ǵana emes, onyń keiipkerleriniń esimderiniń ózi de asqaq mahabbat seziminiń halyqtyq asyl úlgilerine ainalyp ketkendigin aiǵaqtap tur. Ishtei berik súiispen¬shi¬lik¬tiń bailamy, degenine jetpei toqtamaityn ǵashyqtyqtyń asyl serti bolsa osyndai-aq bolar deisiń. Osyndai mahabbat dastanyn týdyrǵan halyqtyń kemeńgerligine riza bolasyń. Ǵasyrlar qoinaýynda kemeline kelip, tolysqan osyndai dúnieni ózińniń basqa baǵytta túsindirgiń keletindigińe bir sát júreksinesiń de...
Degenmen sen búgingi urpaqtary estip júrgendei emes, dastandy Uly Dala tósinde alǵash tyńdaý baqytyna ie bolǵan ata-babalarynyń jyr mazmunyn bulardan múldem basqa qyrynan tanyǵanyna senimdisiń.
Ras, jyrdyń qai zamanǵa, qai ǵasyrdyń enshisine tiesili ekendigi áli kúnge dál anyqtalǵan joq. Jýyq arada anyqtala qoiýy da ekitalai. Bul máselemen anaý jyldary abyz ǵulamamyz Álkei Marǵulannyń bas qatyrǵany belgili. Búgingi tarihymyzdy túgendesek dep mańdailaryn taýǵa da, tasqa da uryp júrgenSeiit Qasqabasov, Qoishyǵara Salǵarauly sekildi aǵalarymyzdyń da biraz eńbektengenderi málim.
Eń bastysy, zertteýshilerdiń bári de jyrdyń dala tósine islam kelgenge deiinnen kóp buryn paida bolǵandyǵyna kúdik keltirmeidi.
Mine, osy arada biz jyr keiipkerleri men olarǵa mahabbat dastany arqyly máńgilik ǵumyr syilaǵan alǵashqy aqynnyń qandai senimge bas igendigin anyqtaý qajettigin alǵa tartamyz. Óitkeni, din degenimiz – jeke adamnyń, halyqtyń dúnietanymyn qalyptastyratyn rýhani kúsh. Olai bolsa, biz izdep otyrǵan din qandai din bolýy múmkin? Dala tósindegi dástúrli Táńirshildik pe? Maniheishildik pe? Bálkim, ózi ýaqyt óte kele Nitssheniń keiipkerine ainalǵan irandyq Zárdáshttiń, iaki Zaratýstranyń ilimi bolar?
Jyrdyń kiltin tabý úshin alǵashqy aqynnyń ustanǵan senimin bilý qalaida mańyzdy. Bizdiń paiymdaýymyzsha, bul din adamnyń ózine-ózi qol salýyna asa qyryn qarai qoimaǵan mamyrajai minez din bolǵan syńaily. Muny qazaqtyń taǵy bir ǵajaiyp mahabbat dastany «Qyz Jibekte» jyr keiipkeri Qyz Jibektiń súiikti jary Tólegen Bekejannyń qolynan mert bolǵannan keiin mahabbatyna adal jan retinde ózine-ózi qol salmai, Tólegenniń inisi Sansyzbaiǵa ámeńgerlik jolymen tiiýge keliskeninen ańǵarýǵa bolady. Sebebi, bul kezde Qyz Jibektiń ózine-ózi qol jumsaýyn dala aqynynyń qiialy kótergenimen, dala tósine emin-erkin enip ornyqqan islamnyń shariǵaty kótermeitin-di. Bizdińshe, «Qozy Kórpesh – Baian sulý» sekildi qaiǵyly aiaqtalǵanda «Qyz Jibektiń» halyq arasynda keńinen tarala qoiýy da neǵaibyl bolatyn.
Al «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyry Dalaǵa islam dini kelgennen kóp buryn paida bolyp, jergilikti halyq sanasyna tamyryn tereń boilatyp úlgergenimen ǵana islamnyń tsenzýralyq quryǵynan aman qaldy dep dolbarlaýǵa bolady.
Sonymen jyrdyń keiipkerleri men ony alǵash jyrlaǵan aqynnyń ustanǵan senimi qandai senim bolýy múmkin? Bizdińshe, bul Úndistan topyraǵynda bizdiń dáýirimizge deiingi ÚI-Ú ǵasyrlarda paida bolǵan býdda ilimi bolýǵa tiis. Tek Býdda iliminiń ǵana ózine-ózi qol kóterýshilerge keshirimmen qaraityny málim. Tipti bul ilimniń japondar ustanatyn dzen-býddizm tarmaǵynda qandai da bir maqsatty oryndaý jolynda ózine-ózi qol kótergenderdi ulyq tutatyn dástúrdiń de bar ekendigi jasyryn emes. Eske japon samýrailarynyń bastaryna syn saǵaty týǵanda harakiri (ózin-ózi jaryp óltirý) jasaityndyǵyn túsirsek te jetkilikti.
Qozyǵa degen mahabbaty jolynda ózin-ózi óltirýge bel bailaǵan Baian sulý kúnásin tek osy din ǵana keshire almaq. Tipti, kerisinshe, jańaǵy japondardaǵy sekildi bas iiýge turarlyq erlik, qaharmandyq is dep dáripteýi de yqtimal. Eger Qozy Kórpesh pen Baian sulýdyń úlken qurmetpen bir kesenege jerlengenin, ol keseneniń osy kúnge deiin saqtalǵanyn jadymyzǵa túsirsek, kim biledi, bulai bolýy da ábden múmkin ǵoi.
Mine, dál osy býddizmniń Qytai aýmaǵy men irili-usaqty Japon araldaryna aiaq basar aldynda bizdiń dalamyzda biraz turaqtaǵanyn búgingi ǵylym joqqa shyǵarmaidy.
Olai bolsa, bizdiń jyr keiipkerleri men ony alǵashqy jyrlaǵan aqyn ustanǵan senimderi boiynsha býddashylar bolǵan degen pikirimizdiń de ábden jany bar bolýy múmkin. Al býddashyl aqynnyń jyrdy búgingi bizge málim nusqalaryndaǵydan múldem basqasha sarynmen aiaqtaityndyǵy da esh jasyryn emes.
Sanasy nurlanǵan adam týraly ańyz
Bul ańyzdy qazaq oqyrmanyna alǵash uly Muhtar Áýezovtiń tanystyrǵany belgili. Ańyz Soltústik Úndistannyń shaǵyn patshalyqtarynyń birinde bizdiń dáýirimizge deiingi 566-476 nemese 563-473 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Siddhartha Gaýtama degenniń patsha otbasynda dúniege kelgeninen bastalady. Alańkóńil patsha óz ulynyń dúnieniń qaiǵy-qasiretinen bólektenip, tek qýanysh pen kúlkini ǵana bilip óskenin qalaǵan. Patshazadanyń biraz ómiri osylai qaiǵy-muńsyz ótken de bolatyn. Jary Iashodhara da oǵan sarai syrtynda múldem basqa ómirdiń bar ekendigi týraly tis jaryp aita qoimaǵan edi. Biraq birde sarai mańynan sál jyraqtap shyǵyp ketken ol eti súiegine jabysyp aryǵan qariiany, oibailai yńyranǵan, denesin dert meńdegen syrqatty, jurt azalap jerleýge alyp bara jatqan jansyz múrdeni kórip qalady. Mine, osylardy kórgennen keiin-aq onyń kóńili nildei buzylǵan. Óitkeni, júregi oiaý patsha uly óziniń de túbi osylardai bolatynyn uǵynǵan edi. Ony, eger bar pende tirshiligin osylai aiaqtaityn bolsa, onda ómirdiń máni nede degen saýal mazalai bastaǵan. Osy saýal ony aqyry patshanyń saltanatty saraiynan da, jarynyń ystyq qushaǵynan da bezdirgen. El kezgen, jer kezgen taqýalardyń qataryna ákelip qosqan.
Biraz jyldardan keiin ol taqýalardyń tirshiligi de qur ózin-ózi aldarqatý ekendigin túsinedi. Olardan jyraq ketip, bodhi aǵashynyń túbinde otyryp alyp uzaq kúnder boiy táńirge jalǵyz syiynady. Mine, osy aǵashtyń túbinde 35 jasynda, ibilistiń arbaýynan aman ótken 49 kúnge sozylǵan qulshylyqtan keiin, Siddharthanyń sanasy oianyp, kókten habar túsedi. Ózi «sanasy nurlanǵan adam», iaǵni, Býdda degen jańa esim alady. Býddanyń taǵdyryn biletinder ony arnaiy qudailardyń ótinishimen jer betine túsip, peiili buzyla bastaǵan adamzatty adaldyqtyń jolyna qaita burýǵa tapsyrma alǵan áýlie jan eken desedi (Úndi dini nanymy boiynsha adam bar kúnásinen tazaryp bitkenshe jer betine ártúrli denede, ósimdik bop, jándik bop, adam bolyp úzdiksiz kele beredi. Al Býdda bul qaita týýlardyń bárinen ótken, tek qudailardyń ǵana ótinishimen jerge arnaiy túsken jan retinde atalady). Sol Býdda seksen jyl qara jerdi basyp, daýysy jetken jerdiń bárine ilimin taratyp dúnieden ótedi. Al osy ilimdi keiin shákirtteri Ortalyq Aziiaǵa, Aspan astyndaǵy Qytai men araldardaǵy Japoniiaǵa deiin jetkizedi. Búgin bul dinniń tarmaqtaryn Qytai, Tibet, Japoniia men Koreia sekildi baiyrǵy otyryqshy elder ǵana emes, mońǵol, býriat, qalmaq sekildi taǵdyry ózimizben enshiles bolǵan baiyrǵy kóshpeli halyqtar da ustanýda.
Býddanyń dúniege ártúrli beinede kelgen týylýlarynan syr shertetin ańyzdar men mysaldar býddizm ádebietinde jataq dep atalady. Jataqtarda Býdda maimyl, siyr, maral, qoian, tasbaqa, pil, áýlie, taqýa, meiirimdi patsha, danagói patshazada sipattarynda kórinis beredi. Olardyń bárinde de ol daýly máselelerden jeńimpaz bolyp shyǵyp otyrady. Maimyldar kósemi retinde sý iesi albastyny aldap jyqqan da, sairaýyq shymshyqtardyń basshysy retinde ańshynyń aýynan qutylýdyń amalyn tapqan da, kórshilesimen aqsha tigip bás oinaǵan ańǵal iesine eki myń rýpii tabys taýyp bergen aqyldy siyr da, bári-bári osy Býddanyń ózi. Qarap otyrsańyz, qaisy bolmasyn jaqsylyqtyń jeńisimen aiaqtalatyn ertegi-mysaldardyń bárin de «Býdda birde dúniege kelgende» degen qaiyrma álqissamen bastai berýge bolatyn sekildi.
Endi «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyryna qaita oralaiyq. Dálirek aitqanda, jyrdyń alǵashqy túpnusqasynyń sońy qalai aiaqtalýy múmkin degen máselege. Eger jyrdy alǵash jyrlaǵan aqyn shynymen býddashyl bolǵan bolsa, ol jyrdy bylai túiindegen bolýy ábden múmkin:
Qozy ólgen soń Baian sulý da onyń artynda jalǵyz qalýdy jón kórmedi. Jaratqan ieden kelesi ómirlerinde ekeýin qaitadan birge, taǵy da ǵashyqtar retinde dúniege keltirýin surady da ózine-ózi qol saldy.
Bul joly fáni jalǵandaǵy tirshilikteri qasiretpen aiaqtalǵan eki muńlyq ǵashyqty halyq uzaq joqtap jylaǵan. El aqsaqaldary aqyry ekeýin bir jerge jerleýge uiǵarysty. Endigi ómirlerinde olardyń qosylyp, barlyq murat-maqsattaryna jetetindigine úmit bildiristi.
Myna belquda bolyp jatqan eki kisiniń uly men qyzy, bálkim dúniege qaita kelgen sol Qozy Kórpesh pen Baian sulý bolar. Olai bolsa, olardyń bolashaǵy jarqyn bolýyn tileiik».
Mine, bizdiń shamalaýymyzda shabytty shaqyrar toi ústinde jyrlanatyn máńgilik mahabbat dastany osylai túiindelgen. Onyń osy turysynda japon álde qytai ertegisin eske túsiretini de ras. Jáne bulai bolýyna ol elderge de jetip, ulttyq dúnietanymyna ainalyp ketken býddizm men onyń mifologiiasy sebepshi ekendigi de jasyryn emes.
Qalai degenmen de ana dúniege barǵanda birin-biri tani almai qamyǵyp júrgen Lermontovtyń hristian ǵashyq¬tarynyń hikaiasynan anaǵurlym optimistik áýende aiaqta¬¬la-tyn mundai týyndyǵa ábden qol soǵýǵa bolatyndai. Óit¬keni, qoldan kelip jatsa, kelesi bir dúniege kelýlerinde bolsa da, ǵashyqtardyń ózara qosylýyna múmkindik jasap bergennen artyq ne bar deisiń. Muny, bizdińshe, jyrdyń alǵashqy avtory da óte jaqsy bilgen.
Solai, túpnusqa «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyry óz keiipkerleri men ony alǵash jyrlaǵan aqynnyń dini senimderine eshqandai qaishy kelmeitin-di.
Árine, bizdiki joramal boljam ǵana. Ol joramalǵa sený, senbeý oqyrmannyń óz erkinde. Eń bastysy, Uly Dalanyń elimiz máńgi meken eter osy buryshynda bir kezderi ataqty tórt dinniń biri retinde sanalatyn býddizmniń de bir qonaqtap ketkenin qisaptan shyǵaryp tastamasaq bolǵany.
Býddizm jáne aqyndar
Býddizm, jalpy úndi dinderi týraly alǵash orystyń áigili bard aqyny Vladimir Vysotskiidiń án tabaqsha¬la¬rynan estigenim áli esimde. Ol án «Ádemi din oilap tap¬qan úndiler...» dep bastalady. Ázil retinde jazylsa da, osy ánniń kezinde úlken saiasi-áleýmettik mánge ie bol¬ǵandyǵyn sol zamandy kózi kórgenderdiń eshqaisysy joq¬qa shyǵara almas.
Mundai býddizmniń elementterin óleńde erkin qoldaný tásilderi búgingi qazaq poeziiasynda da ushyrasady. Osy arada solardyń ekeýin oqyrman nazaryna tolyǵymen usyna ketsek esh artyqtyq bola qoimas dep oilaimyz. Olardyń biri talantty aqynymyz Esenǵali Raýshanovtyń qalamyna tiesili «Erkin dúnie-ai» dep atalatyn óleń:
– Erkin dúnie-ai, en dalam, eren dalam,
Myna ǵalam shynymen bólek ǵalam.
Bir ǵumyr az men úshin, ekeýin ber,
Joq, ekeý de az.
Máńgi ómir kerek maǵan.
«Dúnie – jalǵan» deidi jurt.
O ne degen,
Jerdi óz basym máńgige egelenem.
Sessiiaǵa keletin depýtattai,
Qaita-qaita ómirge kele berem.
Buryn da ómir súrgem men.
Bulaq bolǵam.
Bir kórgennen keremet unap qalǵan
Sol qyz qaityp soqpady. Eregesip
Qańǵyp óldim, kettim de
jyraqqa árman.
Buryn da ómir súrgemin, tóbe bolǵam,
Asqar shyńdar turatyn menen árman.
Men eshqashan taý bola almasymdy
Túsingen soń uzamai óle qalǵam.
Ań patshasy bolǵanmyn,
saýyq eri,
Baqty meni ormannyń qaýym eli.
(Baýyrym, sen «bastyǵym»
misyz deisiń,
Durys. Buryn sebebi ol
taýyq edi).
Qartaidym dep, jastyqtan
jyraqpyn dep,
Oi, qaitesiń bireýdi sybap kúndep...
Ketip bara jatsyń ba, oqasy joq,
Erteń qaityp kelesiń. Biraq kim bop?
Osy óleńdi Siddhartha Gaýtamanyń izbasarlarynyń biri oqi qalsa, Býdda dananyń óz óleńi ǵoi dep qulap túserine imandai sene berýińizge bolady.
Al mynaý Almas Temirbai degen jas periniń «Arýaq» dep atalatyn óleńi:
On ǵasyr buryn dúniege mynaý
kelgenmin,
Ońtaiyn taýyp, oiran sap
jaýdy jeńgenmin.
Bas ýázir jatqan on alty
qanat ordaǵa
Basymdy imei, basa kóktep te
engenmin.
Úsh qyrly oqty zaýlatyp
buhar sadaqtan,
Qylyshtyń júzin qyp-qyzyl
qanǵa jalatqam.
Dónen qymyzdyń qýaty jelik bitirip,
Dushpannyń betin qubyla jaqqa
qaratqam.
Aiǵyrdyń toqpaq jalyndai
– túkti júregim,
Atannyń shoqpar sanyndai
– myqty bilegim.
Qyryq jyl qyrǵyn kelse de synbas,
sógilmes
Qazaqtyń qyryq qabyrǵasynyń
biri edim.
Qaryny jýan handardyń ishin
jarǵanmyn,
Ústinde turyp esik pen tórdei
tarlannyń.
Qańǵyǵan oqtai qarǵysy tiip bireýdiń,
It-qusqa jem bop,
it ólgen jerde qalǵanmyn.
Bárine kýá – myna taý, ózen,
myna ańǵar,
Senbeitinderiń surańdar,
sodan surańdar.
... Kánizak edi ol kezde anaý sary qyz,
Kózine onyń kórinbeiinshi... Kúnám bar.
Osy óleńderdi oqi otyryp, ótken men búgindi, búgin men erteńdi, qas-qaǵym men máńgilikti, alyp pen usaqty, kók pen jerdi, teńiz ben tamshyny, qysqasy dúniede bardyń bár-bárin ózara bailanystyra otyryp, zerdelegisi keletin býddizmniń qudiretin tanyǵandai bolasyń.
Bizdińshe, álemdegi barlyq din ataýlynyń úndeitini tek jaqsylyq bolyp tabylady. Olai bolsa, ádebietshilerimizdiń anaý teńizinen basqa túgi joq usaq araldarda otyryp-aq myqty atanǵan Japon eli men myna irgedegi adam basy milliardtan assa da birligin shaiqaltpai uiyp otyrǵan Qytai memleketiniń qalyptasýyna zor úles qosqan osy býddizmge de bir sát bolsyn zer salyp qoiǵandary durys-aý deimiz.
Al jyrǵa bailanysty joǵaryda aitqan boljamymyzdy qabyldaý, qabyldamaý, ol endi taǵy da aitamyz, ár oqyrmannyń óz jan qalaýy men paiym-túsinigindegi sharýa.
Ámirhan Balqybek,
MÁŃGILIK MAHABBAT JYRY
Arda aǵam
Islam Ábishevke arnaimyn.
Býdda birde
dúniege kelgende
Dastanǵa detektiv kózimen qarasaq
«Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyryn alǵash týdyrǵan aqyn, bizge jetken keiingi nusqalardy jyrlaǵan áriptesterindei emes, ózi paidalanyp otyrǵan materialdy múlde basqasha túsingen. Eki ǵashyqtyń qaiǵy-qasiretke toly muńly hikaiasy túbi sátti, qýanyshpen aiaqtalatyndyǵyna onyń eshqandai kúmáni bolmaǵan dese de bolady.
Bizdiń mundai «búirekten siraq shyǵarý» ispetti batyl boljam pikirge kelýimizge ne sebep? Mazmuny oǵashtaý osyndai áńgime aitýymyzdyń ózimen-aq biz Uly Dala danalyǵy týdyrǵan ǵajaiyp mahabbat dastanynyń qunyn túsirýge tyrysyp otyrǵan joqpyz ba?
Olai bolsa, munymyz kúpirlik bolady ǵoi.
Joq,bizdińshe, tipten de olai emes. Oiymyzdy jetkizý úshin boljamymyzǵa tiianaq bolar dálel-dáiekterimizdi retimen ortaǵa salýǵa tyrysyp kóreiik. Joǵarydaǵydai joramalǵa iek artýymyzǵa ne sebep bolǵandyǵy da sonda anyqtala túser.
Iá, búgingi toi-domalaq, qýanyshqa bas qosqan otyrys-jiyndarda:
– Seifil-Málik, Jamaldai
Beinetińe kónsem-ai.
Qozy Kórpesh, Baiandai
Bir molada ólsem-ai!
– degen jyr joldaryn (Ásettiń «Injý-marjan» áninen) siz de, biz de jii-jii estip júrmiz.
Sońǵy eki jol, tutas alǵandaǵy «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyry ǵana emes, onyń keiipkerleriniń esimderiniń ózi de asqaq mahabbat seziminiń halyqtyq asyl úlgilerine ainalyp ketkendigin aiǵaqtap tur. Ishtei berik súiispenshiliktiń bailamy, degenine jetpei toqtamaityn ǵashyqtyqtyń asyl serti bolsa osyndai-aq bolar deisiń. Osyndai mahabbat dastanyn týdyrǵan halyqtyń kemeńgerligine riza bolasyń. Ǵasyrlar qoinaýynda kemeline kelip, tolysqan osyndai dúnieni ózińniń basqa baǵytta túsindirgiń keletindigińe bir sát júreksinesiń de...
Degenmen sen búgingi urpaqtary estip júrgendei emes, dastandy Uly Dala tósinde alǵash tyńdaý baqytyna ie bolǵan ata-babalarynyń jyr mazmunyn bulardan múldem basqa qyrynan tanyǵanyna senimdisiń.
Ras, jyrdyń qai zamanǵa, qai ǵasyrdyń enshisine tiesili ekendigi áli kúnge dál anyqtalǵan joq. Jýyq arada anyqtala qoiýy da ekitalai. Bul máselemen anaý jyldary abyz ǵulamamyz Álkei Marǵulannyń bas qatyrǵany belgili. Búgingi tarihymyzdy túgendesek dep mańdailaryn taýǵa da, tasqa da uryp júrgenSeiit Qasqabasov, Qoishyǵara Salǵarauly sekildi aǵalarymyzdyń da biraz eńbektengenderi málim.
Eń bastysy, zertteýshilerdiń bári de jyrdyń dala tósine islam kelgenge deiinnen kóp buryn paida bolǵandyǵyna kúdik keltirmeidi.
Mine, osy arada biz jyr keiipkerleri men olarǵa mahabbat dastany arqyly máńgilik ǵumyr syilaǵan alǵashqy aqynnyń qandai senimge bas igendigin anyqtaý qajettigin alǵa tartamyz. Óitkeni, din degenimiz – jeke adamnyń, halyqtyń dúnietanymyn qalyptastyratyn rýhani kúsh. Olai bolsa, biz izdep otyrǵan din qandai din bolýy múmkin? Dala tósindegi dástúrli Táńirshildik pe? Maniheishildik pe? Bálkim, ózi ýaqyt óte kele Nitssheniń keiipkerine ainalǵan irandyq Zárdáshttiń, iaki Zaratýstranyń ilimi bolar?
Jyrdyń kiltin tabý úshin alǵashqy aqynnyń ustanǵan senimin bilý qalaida mańyzdy. Bizdiń paiymdaýymyzsha, bul din adamnyń ózine-ózi qol salýyna asa qyryn qarai qoimaǵan mamyrajai minez din bolǵan syńaily. Muny qazaqtyń taǵy bir ǵajaiyp mahabbat dastany «Qyz Jibekte» jyr keiipkeri Qyz Jibektiń súiikti jary Tólegen Bekejannyń qolynan mert bolǵannan keiin mahabbatyna adal jan retinde ózine-ózi qol salmai, Tólegenniń inisi Sansyzbaiǵa ámeńgerlik jolymen tiiýge keliskeninen ańǵarýǵa bolady. Sebebi, bul kezde Qyz Jibektiń ózine-ózi qol jumsaýyn dala aqynynyń qiialy kótergenimen, dala tósine emin-erkin enip ornyqqan islamnyń shariǵaty kótermeitin-di. Bizdińshe, «Qozy Kórpesh – Baian sulý» sekildi qaiǵyly aiaqtalǵanda «Qyz Jibektiń» halyq arasynda keńinen tarala qoiýy da neǵaibyl bolatyn.
Al «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyry Dalaǵa islam dini kelgennen kóp buryn paida bolyp, jergilikti halyq sanasyna tamyryn tereń boilatyp úlgergenimen ǵana islamnyń tsenzýralyq quryǵynan aman qaldy dep dolbarlaýǵa bolady.
Sonymen jyrdyń keiipkerleri men ony alǵash jyrlaǵan aqynnyń ustanǵan senimi qandai senim bolýy múmkin? Bizdińshe, bul Úndistan topyraǵynda bizdiń dáýirimizge deiingi ÚI-Ú ǵasyrlarda paida bolǵan býdda ilimi bolýǵa tiis. Tek Býdda iliminiń ǵana ózine-ózi qol kóterýshilerge keshirimmen qaraityny málim. Tipti bul ilimniń japondar ustanatyn dzen-býddizm tarmaǵynda qandai da bir maqsatty oryndaý jolynda ózine-ózi qol kótergenderdi ulyq tutatyn dástúrdiń de bar ekendigi jasyryn emes. Eske japon samýrailarynyń bastaryna syn saǵaty týǵanda harakiri (ózin-ózi jaryp óltirý) jasaityndyǵyn túsirsek te jetkilikti.
Qozyǵa degen mahabbaty jolynda ózin-ózi óltirýge bel bailaǵan Baian sulý kúnásin tek osy din ǵana keshire almaq. Tipti, kerisinshe, jańaǵy japondardaǵy sekildi bas iiýge turarlyq erlik, qaharmandyq is dep dáripteýi de yqtimal. Eger Qozy Kórpesh pen Baian sulýdyń úlken qurmetpen bir kesenege jerlengenin, ol keseneniń osy kúnge deiin saqtalǵanyn jadymyzǵa túsirsek, kim biledi, bulai bolýy da ábden múmkin ǵoi.
Mine, dál osy býddizmniń Qytai aýmaǵy men irili-usaqty Japon araldaryna aiaq basar aldynda bizdiń dalamyzda biraz turaqtaǵanyn búgingi ǵylym joqqa shyǵarmaidy.
Olai bolsa, bizdiń jyr keiipkerleri men ony alǵashqy jyrlaǵan aqyn ustanǵan senimderi boiynsha býddashylar bolǵan degen pikirimizdiń de ábden jany bar bolýy múmkin. Al býddashyl aqynnyń jyrdy búgingi bizge málim nusqalaryndaǵydan múldem basqasha sarynmen aiaqtaityndyǵy da esh jasyryn emes.
Sanasy nurlanǵan adam týraly ańyz
Bul ańyzdy qazaq oqyrmanyna alǵash uly Muhtar Áýezovtiń tanystyrǵany belgili. Ańyz Soltústik Úndistannyń shaǵyn patshalyqtarynyń birinde bizdiń dáýirimizge deiingi 566-476 nemese 563-473 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Siddhartha Gaýtama degenniń patsha otbasynda dúniege kelgeninen bastalady. Alańkóńil patsha óz ulynyń dúnieniń qaiǵy-qasiretinen bólektenip, tek qýanysh pen kúlkini ǵana bilip óskenin qalaǵan. Patshazadanyń biraz ómiri osylai qaiǵy-muńsyz ótken de bolatyn. Jary Iashodhara da oǵan sarai syrtynda múldem basqa ómirdiń bar ekendigi týraly tis jaryp aita qoimaǵan edi. Biraq birde sarai mańynan sál jyraqtap shyǵyp ketken ol eti súiegine jabysyp aryǵan qariiany, oibailai yńyranǵan, denesin dert meńdegen syrqatty, jurt azalap jerleýge alyp bara jatqan jansyz múrdeni kórip qalady. Mine, osylardy kórgennen keiin-aq onyń kóńili nildei buzylǵan. Óitkeni, júregi oiaý patsha uly óziniń de túbi osylardai bolatynyn uǵynǵan edi. Ony, eger bar pende tirshiligin osylai aiaqtaityn bolsa, onda ómirdiń máni nede degen saýal mazalai bastaǵan. Osy saýal ony aqyry patshanyń saltanatty saraiynan da, jarynyń ystyq qushaǵynan da bezdirgen. El kezgen, jer kezgen taqýalardyń qataryna ákelip qosqan.
Biraz jyldardan keiin ol taqýalardyń tirshiligi de qur ózin-ózi aldarqatý ekendigin túsinedi. Olardan jyraq ketip, bodhi aǵashynyń túbinde otyryp alyp uzaq kúnder boiy táńirge jalǵyz syiynady. Mine, osy aǵashtyń túbinde 35 jasynda, ibilistiń arbaýynan aman ótken 49 kúnge sozylǵan qulshylyqtan keiin, Siddharthanyń sanasy oianyp, kókten habar túsedi. Ózi «sanasy nurlanǵan adam», iaǵni, Býdda degen jańa esim alady. Býddanyń taǵdyryn biletinder ony arnaiy qudailardyń ótinishimen jer betine túsip, peiili buzyla bastaǵan adamzatty adaldyqtyń jolyna qaita burýǵa tapsyrma alǵan áýlie jan eken desedi (Úndi dini nanymy boiynsha adam bar kúnásinen tazaryp bitkenshe jer betine ártúrli denede, ósimdik bop, jándik bop, adam bolyp úzdiksiz kele beredi. Al Býdda bul qaita týýlardyń bárinen ótken, tek qudailardyń ǵana ótinishimen jerge arnaiy túsken jan retinde atalady). Sol Býdda seksen jyl qara jerdi basyp, daýysy jetken jerdiń bárine ilimin taratyp dúnieden ótedi. Al osy ilimdi keiin shákirtteri Ortalyq Aziiaǵa, Aspan astyndaǵy Qytai men araldardaǵy Japoniiaǵa deiin jetkizedi. Búgin bul dinniń tarmaqtaryn Qytai, Tibet, Japoniia men Koreia sekildi baiyrǵy otyryqshy elder ǵana emes, mońǵol, býriat, qalmaq sekildi taǵdyry ózimizben enshiles bolǵan baiyrǵy kóshpeli halyqtar da ustanýda.
Býddanyń dúniege ártúrli beinede kelgen týylýlarynan syr shertetin ańyzdar men mysaldar býddizm ádebietinde jataq dep atalady. Jataqtarda Býdda maimyl, siyr, maral, qoian, tasbaqa, pil, áýlie, taqýa, meiirimdi patsha, danagói patshazada sipattarynda kórinis beredi. Olardyń bárinde de ol daýly máselelerden jeńimpaz bolyp shyǵyp otyrady. Maimyldar kósemi retinde sý iesi albastyny aldap jyqqan da, sairaýyq shymshyqtardyń basshysy retinde ańshynyń aýynan qutylýdyń amalyn tapqan da, kórshilesimen aqsha tigip bás oinaǵan ańǵal iesine eki myń rýpii tabys taýyp bergen aqyldy siyr da, bári-bári osy Býddanyń ózi. Qarap otyrsańyz, qaisy bolmasyn jaqsylyqtyń jeńisimen aiaqtalatyn ertegi-mysaldardyń bárin de «Býdda birde dúniege kelgende» degen qaiyrma álqissamen bastai berýge bolatyn sekildi.
Endi «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyryna qaita oralaiyq. Dálirek aitqanda, jyrdyń alǵashqy túpnusqasynyń sońy qalai aiaqtalýy múmkin degen máselege. Eger jyrdy alǵash jyrlaǵan aqyn shynymen býddashyl bolǵan bolsa, ol jyrdy bylai túiindegen bolýy ábden múmkin:
Qozy ólgen soń Baian sulý da onyń artynda jalǵyz qalýdy jón kórmedi. Jaratqan ieden kelesi ómirlerinde ekeýin qaitadan birge, taǵy da ǵashyqtar retinde dúniege keltirýin surady da ózine-ózi qol saldy.
Bul joly fáni jalǵandaǵy tirshilikteri qasiretpen aiaqtalǵan eki muńlyq ǵashyqty halyq uzaq joqtap jylaǵan. El aqsaqaldary aqyry ekeýin bir jerge jerleýge uiǵarysty. Endigi ómirlerinde olardyń qosylyp, barlyq murat-maqsattaryna jetetindigine úmit bildiristi.
Myna belquda bolyp jatqan eki kisiniń uly men qyzy, bálkim dúniege qaita kelgen sol Qozy Kórpesh pen Baian sulý bolar. Olai bolsa, olardyń bolashaǵy jarqyn bolýyn tileiik».
Mine, bizdiń shamalaýymyzda shabytty shaqyrar toi ústinde jyrlanatyn máńgilik mahabbat dastany osylai túiindelgen. Onyń osy turysynda japon álde qytai ertegisin eske túsiretini de ras. Jáne bulai bolýyna ol elderge de jetip, ulttyq dúnietanymyna ainalyp ketken býddizm men onyń mifologiiasy sebepshi ekendigi de jasyryn emes.
Qalai degenmen de ana dúniege barǵanda birin-biri tani almai qamyǵyp júrgen Lermontovtyń hristian ǵashyqtarynyń hikaiasynan anaǵurlym optimistik áýende aiaqtalatyn mundai týyndyǵa ábden qol soǵýǵa bolatyndai. Óitkeni, qoldan kelip jatsa, kelesi bir dúniege kelýlerinde bolsa da, ǵashyqtardyń ózara qosylýyna múmkindik jasap bergennen artyq ne bar deisiń. Muny, bizdińshe, jyrdyń alǵashqy avtory da óte jaqsy bilgen.
Solai, túpnusqa «Qozy Kórpesh – Baian sulý» jyry óz keiipkerleri men ony alǵash jyrlaǵan aqynnyń dini senimderine eshqandai qaishy kelmeitin-di.
Árine, bizdiki joramal boljam ǵana. Ol joramalǵa sený, senbeý oqyrmannyń óz erkinde. Eń bastysy, Uly Dalanyń elimiz máńgi meken eter osy buryshynda bir kezderi ataqty tórt dinniń biri retinde sanalatyn býddizmniń de bir qonaqtap ketkenin qisaptan shyǵaryp tastamasaq bolǵany.
Býddizm jáne aqyndar
Býddizm, jalpy úndi dinderi týraly alǵash orystyń áigili bard aqyny Vladimir Vysotskiidiń án tabaqshalarynan estigenim áli esimde. Ol án «Ádemi din oilap tapqan úndiler...» dep bastalady. Ázil retinde jazylsa da, osy ánniń kezinde úlken saiasi-áleýmettik mánge ie bolǵandyǵyn sol zamandy kózi kórgenderdiń eshqaisysy joqqa shyǵara almas.
Mundai býddizmniń elementterin óleńde erkin qoldaný tásilderi búgingi qazaq poeziiasynda da ushyrasady. Osy arada solardyń ekeýin oqyrman nazaryna tolyǵymen usyna ketsek esh artyqtyq bola qoimas dep oilaimyz. Olardyń biri talantty aqynymyz Esenǵali Raýshanovtyń qalamyna tiesili «Erkin dúnie-ai» dep atalatyn óleń:
– Erkin dúnie-ai, en dalam, eren dalam,
Myna ǵalam shynymen bólek ǵalam.
Bir ǵumyr az men úshin, ekeýin ber,
Joq, ekeý de az.
Máńgi ómir kerek maǵan.
«Dúnie – jalǵan» deidi jurt.
O ne degen,
Jerdi óz basym máńgige egelenem.
Sessiiaǵa keletin depýtattai,
Qaita-qaita ómirge kele berem.
Buryn da ómir súrgem men.
Bulaq bolǵam.
Bir kórgennen keremet unap qalǵan
Sol qyz qaityp soqpady. Eregesip
Qańǵyp óldim, kettim de
jyraqqa árman.
Buryn da ómir súrgemin, tóbe bolǵam,
Asqar shyńdar turatyn menen árman.
Men eshqashan taý bola almasymdy
Túsingen soń uzamai óle qalǵam.
Ań patshasy bolǵanmyn,
saýyq eri,
Baqty meni ormannyń qaýym eli.
(Baýyrym, sen «bastyǵym»
misyz deisiń,
Durys. Buryn sebebi ol
taýyq edi).
Qartaidym dep, jastyqtan
jyraqpyn dep,
Oi, qaitesiń bireýdi sybap kúndep...
Ketip bara jatsyń ba, oqasy joq,
Erteń qaityp kelesiń. Biraq kim bop?
Osy óleńdi Siddhartha Gaýtamanyń izbasarlarynyń biri oqi qalsa, Býdda dananyń óz óleńi ǵoi dep qulap túserine imandai sene berýińizge bolady.
Al mynaý Almas Temirbai degen jas periniń «Arýaq» dep atalatyn óleńi:
On ǵasyr buryn dúniege mynaý
kelgenmin,
Ońtaiyn taýyp, oiran sap
jaýdy jeńgenmin.
Bas ýázir jatqan on alty
qanat ordaǵa
Basymdy imei, basa kóktep te
engenmin.
Úsh qyrly oqty zaýlatyp
buhar sadaqtan,
Qylyshtyń júzin qyp-qyzyl
qanǵa jalatqam.
Dónen qymyzdyń qýaty jelik bitirip,
Dushpannyń betin qubyla jaqqa
qaratqam.
Aiǵyrdyń toqpaq jalyndai
– túkti júregim,
Atannyń shoqpar sanyndai
– myqty bilegim.
Qyryq jyl qyrǵyn kelse de synbas,
sógilmes
Qazaqtyń qyryq qabyrǵasynyń
biri edim.
Qaryny jýan handardyń ishin
jarǵanmyn,
Ústinde turyp esik pen tórdei
tarlannyń.
Qańǵyǵan oqtai qarǵysy tiip bireýdiń,
It-qusqa jem bop,
it ólgen jerde qalǵanmyn.
Bárine kýá – myna taý, ózen,
myna ańǵar,
Senbeitinderiń surańdar,
sodan surańdar.
... Kánizak edi ol kezde anaý sary qyz,
Kózine onyń kórinbeiinshi... Kúnám bar.
Osy óleńderdi oqi otyryp, ótken men búgindi, búgin men erteńdi, qas-qaǵym men máńgilikti, alyp pen usaqty, kók pen jerdi, teńiz ben tamshyny, qysqasy dúniede bardyń bár-bárin ózara bailanystyra otyryp, zerdelegisi keletin býddizmniń qudiretin tanyǵandai bolasyń.
Bizdińshe, álemdegi barlyq din ataýlynyń úndeitini tek jaqsylyq bolyp tabylady. Olai bolsa, ádebietshilerimizdiń anaý teńizinen basqa túgi joq usaq araldarda otyryp-aq myqty atanǵan Japon eli men myna irgedegi adam basy milliardtan assa da birligin shaiqaltpai uiyp otyrǵan Qytai memleketiniń qalyptasýyna zor úles qosqan osy býddizmge de bir sát bolsyn zer salyp qoiǵandary durys-aý deimiz.
Al jyrǵa bailanysty joǵaryda aitqan boljamymyzdy qabyldaý, qabyldamaý, ol endi taǵy da aitamyz, ár oqyrmannyń óz jan qalaýy men paiym-túsinigindegi sharýa.
