ەمٸرحان بالقىبەك. قارا بالا ۇلى قاعان بولعاندا

التىن دەنەم شارشاسا, شارشاسىن –
ابزال ەلiم داڭقى ارتسىن
بٷتiن دەنەم قينالسا, قينالسىن –
بٷكiل ەلiم توپتانسىن.

شىڭعىسحان.

«ناپولەون قىلىشپەن باستاعان iستi مەن قالاممەن اياقتايمىن» دەپتi ۇلى بالزاك. جەنە بۇل سٶزدi قاعازعا تٷسiرiپ, جۇمىس بٶلمەسiنiڭ كٶزگە تٷسەر كٶرنەكتi جەرiنە iلiپ قويىپتى. بۇل سٶز ٶزارا يتىرقىلجىڭ قاڭقاساپ بولىپ قىرقىسىپ جاتقان فرانتسۋز حالقىنىڭ باسىن (ناپولەون بيلiك باسىنا كەلگەن كەز ەل iشiندە ازامات سوعىسى جٷرiپ جاتقان بولاتىن – ە.ب.) باس-اياعى بەس-ون جىلدا جۇمىلعان جۇدىرىقتاي تاستٷيiن ەتiپ بiرiكتiرە بiلگەن, بiرiكتiرiپ قانا قويماي جاۋىنگەر حالىقتاردىڭ دا قاتارىنا قوسا العان قاراپايىم كورسيكالىق جiگiتتiڭ ەل الدىنداعى ەرەن ەڭبەگiنە تاعزىم رەتiندە ايتىلعان بولار.

راس, ناپولەون جورىقتارى سەتسiز اياقتالدى. بiر ارميياسىن مىسىر دالاسىندا تاعدىر تەلكەگiنە تاستاپ كەتسە, ەكiنشiسiمەن رەسەيدiڭ قارلى ٶلكەسiندە ماسقارا بولىپ قوش ايتىستى. ۆاتەرلوو تٷبiندە اقىرى تاس-تالقان بولىپ جەڭiلiس تاپتى. بiراق ساربازدارى ناپولەون سەتسiزدiككە ۇشىرادى ەكەن دەپ ودان سىرت اينالىپ كەتكەن جوق, الىستاعى ەلبادان ايداۋدان قاشىپ كەلگەندە تۋىنىڭ استىنا قايتادان تۇرا قالدى. يمپەراتورعا ادالدىعىن بايقاتتى. حالقى تاراپىنان مۇنداي شەكسiز سٷيiسپەنشiلiككە بٶلەنۋ ارعى-بەرگi فرانتسييا تاريحىندا قانداي دا بiر جۇمىر باستى فرانتسۋزدىڭ تاعدىر-تالايىنا جازىلا قويدى ما ەكەن, ەي, قايدام…

ناپولەون رۋحىنا سول كەزدەگi فرانتسۋز جازۋشىلارى عانا ەمەس, قاتارداعى جاۋىنگەردەن كٶرنەكتi عالىمعا دەيiن تابىنا تەۋ ەتكەندiگi انىق. مىسالى, ناپولەوننىڭ ەكسپەديتسييالىق ەسكەري كورپۋسى قۇرامىندا ارنايى جاساقتالعان عالىمدار مەن ماماندار توبى بولعاندىعى جاقسى بەلگiلi. بۇل توپتا تiپتi, اقىن دا بار بولاتىن. ال كەيiن ەگيپەت يەروگليفتەرiن وقۋدىڭ كiلتiن تاپقان جاس عالىم جان فرانسۋا شامپولونمەن قولى قالت ەتكەن بiر تۇستا ناپولەوننىڭ ٶزi ارنايى بارىپ ەڭگiمەلەسكەنi دە بار.

يە, ەيگiلi فرانتسۋز ادامزات تاريحىنا ۇلى جاۋگەر عانا ەمەس, عىلىمنىڭ جاناشىرى رەتiندە دە كiرە بiلدi. بiلەتiندەر ونىڭ ٶزiنiڭ جەكە باسىن تالانتتى, بiراق باعى اشىلماي قالعان بەللەتريست جازۋشى سيپاتىندا دا دەرiپتەيدi. قازاق بولسا مۇنداي ادامدى بiر سٶزبەن «سەگiز قىرلى, بiر سىرلى» دەر-دi. ال ونداي ادامنىڭ ەل قۇرمەتiنە بٶلەنبەۋi مٷمكiن بە? فرانتسۋزداردىڭ ٶزدەرiنiڭ وسى بiر وتانداسىنا دەگەن شەكسiز ماحابباتىن باسقاشالاي تٷسiندiرۋ مٷمكiن ەمەس. بۇل ماحابباتتىڭ قانداي ٶلشەممەن ٶلشەنەتiندiگiن ستەندالدiڭ «قىزىل مەن قاراسىن» وقىعان جان بiردەن تٷسiنەر ەدi.

ال, بiزدە شە?

ادامزات تاريحىندا ەسiمiن مەڭگiلiك قالدىرعان جاھان­گەر­لەر كٶپ ەمەس. بiرi جاڭاعى سٶز بولعان ناپولەون بولسا, بiرەگەيi ٶزiمiزدiڭ قىسىق كٶز بابامىز شىڭعىسحان ەكەندiگi شىندىق. ارعى-بەرگi تاريحتى زەرتتەۋشiلەردiڭ دارىندىلىعى جاعىنان شىڭعىسحاندى تسەزار, ماكەدونسكيي, گاننيبال سەكiلدi ەيگiلi قولباسشىلاردىڭ بەرiنەن جوعارى قوياتىنى بار. تiپتi, اتيللا-ەدiلدiڭ ٶزi ونىڭ كٶلەڭكە تاساسىندا قا­­لىپ قويماق. ال ەندi ازييادان شىققان الىپ تۇلعانى بiز قالاي دەرiپتەپ, ونىڭ تاريحي مۇراسىن قالاي زەردەلەپ جاتىرمىز, باعاسىنا جەتە الدىق پا?

ساۋالعا جاۋاپ iزدەپ كٶرەيiك. جاقىندا قولىما كٶرنەكتi اقىنىمىز مۇحتار شاحانوۆتىڭ «جازاگەر جادى كوسموفورمۋلاسى» (شىڭعىسحاننىڭ پەندەلiك قۇپيياسى) اتتى پوەمالاردان قۇرالعان رومانىنىڭ ورىس تiلiندەگi نۇسقاسى تٷستi. وقىپ شىعىپ «تالانتتى جازۋشى ساۋاتسىز وقىرماندى ٶز تۇجىرىمىنا بەرiبiر يلاندىرماق» دەگەن قاعيدانىڭ اقيقاتتىعىنا كٶزiم تاعى جەتە تٷسكەندەي بولدى. يە, شاحانوۆ تالانتتى اقىن. ميلليونداعان قازاقتىڭ جٷرەگiن جاۋلاعان ساناۋلى قالامگەرلەرiمiزدiڭ بiرi. ەندiگi جەردە دارىنىن ەلەم جۇرتشىلىعى مويىنداپ جاتىر. شاحانوۆتى مويىنداۋ – قازاقتى مويىنداۋ. شاحانوۆ شىعارماشىلىعى ارقىلى قازاقتىڭ مويىندالىپ جاتقانىنا بiز دە قۋانامىز. بiراق سول مويىنداتۋ قانداي قۇرباندىقتارمەن (باسقاشالاي ايتۋ مٷمكiن ەمەس – ە.ب.) كەلiپ جاتقاندىعىن بiلگەندە ازداپ تiكسiنiپ قالعان دا جايىمىز بار. روماندى وقىپ وتىرىپ بەينەبiر شاحانوۆ شىڭعىسحانداي ۇلى ارۋاقتىڭ سوڭىنا جارىق كٷندە شىراق الىپ تٷسكەندەي كٷيدە قالدىق.

شىڭعىسحان, شىنىندا دا, شاحانوۆ بەينەلەگەندەي رۋحاني قۇبىجىق پا? جوق, ولاي بولماۋى كەرەك. ٶز زامانىنىڭ اڭىز-ەڭگiمەلەرiمەن سۋسىنداپ ٶسكەنiن شەجiرەشiلەر سان رەت تەپسiرلەپ جازعان جوق پا! دالالىق سارا مەدەنيەت تۋدىرعان باتىرلىق ەپوستاردىڭ ىقپالىندا تەربيەلەنiپ ٶسكەن بالا تەمiرشiندi قالاي عانا رۋحاني ەرگەجەيلi دەۋگە اۋزىمىز بارماق?

وسى تۇستا شىڭعىسحان دٷنيەگە كەلگەن كەزدەرi ۇلى دالانىڭ شىعىسىندا جٷز بەرگەن وقيعالارعا از-ماز توقتالا كەتكەن جٶن سەكiلدi. «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجiرەسiندە» وسى ٶڭiردەگi تايپالار اراسىندا بولىپ جاتقان ٷزدiكسiز قاقتىعىستار, ياعني دالالىق ازامات سوعىسى جايلى باياندالادى. تۇتاس موڭعولدىڭ بيلەۋشiسi, شىڭعىسحاننىڭ اتاسى امباعاي حاندى قىتايلىقتاردىڭ الداپ قولعا تٷسiرiپ, كەرگiشكە شەگەلەپ قاعىپ ٶلتiرگەنiنە دە جارتى عاسىرداي عانا ۋاقىت بولعان. مۇنداي دٷربەلەڭ كەزەڭدە كەشە عانا بiر تۋدىڭ استىندا بولعان, داڭقتى كەزدەرiن ەلi ۇمىتا قويماعان شاشىراندى تايپالاردىڭ اراسىندا قانداي ەڭگiمەلەر ايتىلۋى مٷمكiن. كٶنەكٶز جازبالار بۇعان «ەل اراسىندا بٷكiل ەلدiڭ باسىن بiرiكتiرەتiن, ولاردى جاڭا ۇلى جەڭiستەرگە باستايتىن دانا بيلەۋشi كەلەتiندiگi جايلى ەڭگiمەلەر جيi ايتىلاتىن ەدi» دەپ جاۋاپ بەرەدi. ەرينە, حالىق كٷتكەن بۇل تاريحي ورىنعا بiردەن-بiر لايىق جان كەشەگi ٶمiرi ازاپپەن ٷزiلگەن امباعاي حاننىڭ نەمەرەسi, بٶرجiگەننەن شىققان ەسۋحەي باھادٷردiڭ ٷلكەن بالاسى تەمiرشiن بولاتىن. بۇل ەڭگiمەلەردiڭ ۆيفلەەمنەن شىققان ادامزاتتى قۇتقارۋشى يسا مەسiح جايلى بiزدiڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ باز كەزiندەگi ەڭگiمەلەرمەن ۇقساستىعى سونداي, ۇلى دالانىڭ وسى ٶڭiرiندە جاڭا پايعامباردى كٷتكەن الدىڭعى ازيياداعى سول بiر كٶڭiل-كٷيلەر اراعا مىڭ جىل سالىپ قايتا قايتالانىپ جاتقانداي ەسەر قالدىراتىن. بوزبالا يسا سەكiلدi بالا تەمiرشiننiڭ دە ٶز ميسسيياسىنا iشتەي قاتتى دايىندالعاندىعى انىق. بiراق الدا ونى ادامگەرشiلiك پەن ار-نامىس سىنعا تٷسەتiن تاۋقىمەتتi تاعدىر كٷتiپ تۇر ەدi.

ەسۋحەي باھادٷر تەمiرشiنiنە قوڭىرات داي شەشەننiڭ قىزى بٶرتەنi ايتتىرىپ كەلە جاتقان ساپارىندا تاتارلاردىڭ قولىنان ۋلانىپ ٶلگەسiن, كەشە عانا ۇيىپ وتىرعانداي بولعان شاڭىراقتان باق كەتكەن. ەسۋحەيدiڭ جەسiرi ٶەلiن كٷيەۋiنەن مۇراعا قالعان بيلiكتi قولىندا ۇستاپ قالا المادى. تٶڭiرەگiندە توپتاسىپ وتىرعان رۋلاس اعايىندارى بۇلاردان الاپەس كٶرگەندەي بiر تٷندە بەزە كٶشتi. ٶەلiن ەسۋحەيدەن قالعان تاعى بiر ەيەل جەنە تٶرت بالا, بiر قىزبەن دالادا قالدى. يە, كەشە عانا جارىلقاپ تۇرعانداي بولعان تەڭiرi سىرت اينالام دەسە بiر-اق سەت. ال سول سىرت اينالۋ جiگەردi قايرايتىن سىندارلى سىن بولىپ شىقسا شە! قالاي دەگەنمەن دە تەمiرشiننiڭ ٶزiنiڭ جۇلدىزدى تاعدىرىنا سەنگەندiگi انىق.

تەمiرشiننiڭ ٶزiمەن ەكەسi بiر, شەشەسi بٶلەك بەكتەر باۋىرىن ٶلتiرەتiنi دە وسى تۇس. بولاشاق جاھانگەر مۇنداي قانقۇيلى iسكە نەلiكتەن باردى, ەرەكەت استارىندا نە سەبەپ جاتتى, وسى ارادا بۇعان دا وي كٶزiن جٷگiرتە كەتكەن جٶن سەكiلدi.

وسى ارادا بiزدiڭ لەۆ گۋميلەۆتiڭ «قۇپييا پاتشالىقتى iزدەۋ» كiتابىنا, دەلiرەك ايتقاندا, ونىڭ «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجiرەسi» تاساسىنا جاسىرعان قۇپييالارعا بويلايتىن تاراۋلارىنا توقتالا كەتكەنiمiز ورىندى. لەۆ گۋميلەۆ شەجiرەدەگi وسى وقيعانى باياندايتىن تۇسقا ەر تٷرلi قىرىنان مەتiندiك, لوگيكالىق تالداۋ جاساي كەلiپ, بەكتەر تەمiرشiننiڭ سىرتىنان تىڭشىلىق جٷرگiزگەن بولسا كەرەك دەگەن بايلامعا كەلەدi. يە, ايدالادا جالعىز قالعان ٷيدەگi بولاشاقتا بٷكiل موڭعولدى بيلەيتiن بولادى دەپ ەل iشiندەگi اڭىز-ەڭگiمەلەر دەرiپتەپ جٷرگەن بالانىڭ كٶڭiل تٷكپiرiندە قانداي قوزعالىستار بولىپ جاتقاندىعىن بiلiپ وتىرۋعا حالىق بiرلiگiنەن گٶرi ٶزiنiڭ «بٶلiپ ال دا بيلەي بەر» جەكە بيلiگiن تەۋiر كٶرەتiن اقسٷيەكتەر مٷددەلi بولاتىن. ال تەمiرشiن جايلى ونداي مەلiمەتتەردi بەرiپ وتىراتىن جالعىز پەندە باۋىرى بەكتەر ەدi. گۋميلەۆ تەمiرشiن وسى سۇرقاي شىندىقتى بiلiپ قالعان بولسا كەرەك دەپ بايلام جاسايدى. قازiرگە دەيiن «قۇپييا شەجiرەنiڭ» مەتiنiنە تالداۋ جۇمىسىن جٷرگiزگەن جالعىز عالىم لەۆ گۋميلەۆ ەكەندiگiن ەسكەرسەك, بiزدiڭ دە وسى بايلامعا توقتاعانىمىز دۇرىس. بەكتەردiڭ تەمiرشiندi ساتقاندىعى كٷمەن تۋدىرمايدى. ال ساتقىنعا قاشاندا ٶلiم جازاسى لايىق. ٶيتكەنi بوزبالا تەمiرشiننiڭ وي-ساناسىندا بۇل كەزدەرi كەشەگi امباعاي اتاسىنان قالعان ەلدi قايتا بiرiكتiرۋ جايلى ارماننىڭ پiسiپ-جەتiلiپ جاتقاندىعى انىق ەدi. مۇنداي ۇلى مۇرات جولىندا ەلسiزدiك تانىتسا باۋىرىن دا اياۋعا بولمايتىن. (گوگولدiڭ ٶز بالاسىن اتىپ ٶلتiرگەن اتاقتى تاراس بۋلباسىن ەسكە تٷسiرەيiك – ە.ب.) دالانىڭ مەرت جاۋىنگەرلiك سالتى سونداي اقادال قاتالدىقتى تالاپ ەتەتiن. وسى تالداۋدان كەيiن-اق, بiز كەشەگi كەڭەس ٶكiمەتi تۇسىنداعى تاريحشىلارىمىزدىڭ تٷسiندiرگەنiندەي, شىڭعىسحاننىڭ بالىق ٷشiن بولعان بولىمسىز ەرەگەستە باۋىرىن دا ٶلتiرە سالاتىن بەزبٷيرەك جان ەمەس, كەرiسiنشە, ۇلى مۇرات جولىندا ٶزiن دە, ٶزگەنi دە ايامايتىن جiگەرلi, بiربەتكەي جان ەكەندiگiن اڭدار ەدiك. ەندi «قۇپييا شەجiرە» اۆتورى وقيعانى نەگە بولعان كٷيiندە باياندامادى دەگەن ساۋالعا كەلەيiك. ساۋالعا بىلاي جاۋاپ بەرۋگە بولادى: «شەجiرەدە» بەكتەر ٶلiمiنiڭ سەبەبi اشىق تەپسiرلەنەتiن بولسا, بۇل بiر تۋدىڭ استىنا قايتا بiرiگە باستاعان ەلدiڭ اۋىز بiرلiگiنە سىزات تٷسiرەر ەدi, باۋىر باۋىرعا جاۋ بولعاندىعى انىقتالاتىن. «قۇپييا شەجiرە» اۆتورىنىڭ وقيعا سەبەبiن تۇسپالداپ قانا ٶتەتiندiگi دە سوندىقتان. بٷگiنگi ۇرپاققا توعىز عاسىر بۇرىن جٷز بەرگەن بۇلىڭعىر وقيعا استارىنان شىندىقتى شىجىمداپ شىعارۋعا قىراعى وي كٶزi كەرەك. يە, يە, بiزگە تاريحتى قايتا وقۋعا تۋرا كەلمەك. بەلكiم, بiراز جايتتاردى جاڭاشا باعالاۋىمىز دا كەرەك شىعار.

كەشە عانا دٷنيەدەن ٶتكەن قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىز «شىڭعىسحان جايلى جازۋعا شاما-شارقىم جەتپەدi» دەپ ٶكiنەدi. بولماسا ول جايلى دەرەكتەردi عۇمىر بويى جيناپ-اق باققان عوي. سونداي-اق, بەيبارىس بابامىزدى سومداعان حاس تالانت نۇرماحان جانتٶريننiڭ دە ساحناعا الىپ شىقسام دەپ عۇمىر بويى اڭساعان وبرازى شىڭعىسحان بولعانى بەلگiلi. كەزدەيسوقتىق پا? جوق, ولاي بولماسا كەرەك. شىڭعىسحاننىڭ جان دٷنيەسi كٷردەلi رۋحاني زور تۇلعا بولعاندىعىن اڭلاعاندىقتارىنان بولار.

يە, باتىس وقىرمانىن ويىنان شىعامىن دەپ ۇلى دالانىڭ ۇلى تاريحىن قۇرباندىققا شالۋعا بولمايدى. شاحانوۆ رومانىن وقىپ وتىرىپ ەرiكسiز وسىنداي ويعا قالاسىڭ. دەگەنمەن, تاريحتى بىلاي قويا تۇرىپ, جەكە تۇلعا تۋرالى سٶيلەگەن جٶن بولاتىن شىعار. مىسالى, شاحانوۆ ٶز رومانىندا جارى بٶرتەنi وي-مۇراتى جاعىنان شىڭعىسحانعا قارسى ادام رەتiندە سيپاتتايدى. بiراق شاحانوۆ بٶرتە انامىزدى ۇلى قوساعىنا قارسى قانشاما ارانداتقىسى كەلگەنiمەن, تاريحي تەمiرشiن-شىڭعىسحاننىڭ ادامدىق قاسيەتتەرi جاعىنان شاحانوۆتىق ەدەبي پسەۆدو – شىڭعىسحاننان بەرiبiر جوعارى تۇراتىندىعىن, بٶرتەمەن اراسىندا تولىق تٷسiنiستiك بولعاندىعىن دا ۇمىتپاعان جٶن.

«قۇپييا شەجiرە» وتاۋ قۇرعاندارىنىڭ ەكiنشi جىلى تەمiرشiننەن بٶرتەنi مەركiتتەردiڭ تارتىپ الىپ كەتەتiندiگi تۋرالى باياندايدى. بوزبالا تەمiرشiننiڭ اتقا قونىپ العاشقى نارتەۋەكەل iسكە بەل بايلايتىنى دا وسى تۇس.

ٶكiل ەكەسi كەرەيت تۇعىرىل حان مەن انداسى جامۋحاعا قولقا سالىپ, ەسكەر جيناپ, قول باستاپ مايدانعا كiرiپ جارىن مەركiتتەردەن قايتارىپ الۋى بوزبالا تەمiرشiننiڭ اتاقتى شىڭعىسحانعا اينالۋىنىڭ العاشقى قادامى ەدi. بۇل وقيعانى گۋميلەۆ «دالالىق شاعىن ترويا سوعىسى» دەپ اسقاقتاتا باعالايتىنى بار. «قۇپييا شەجiرە» اۆتورى وسى بiر تۇستاعى شىڭعىسحاننىڭ كٶڭiل كٷيiن مىنانداي سٶزدەر ارقىلى جەتكiزەدi.

جاۋ مەركiتتەر ەلەك ساپ,

جارالادى جانىمدى.

جاپا ەتتi جارىمدى,

اسىل تۇتار ارىمدى.

مەنiڭشە, باعاسى ارمەن ٶلشەنگەن دالا ەيەلiنە (جالپى ەيەل زاتىنا – ە.ب.) بۇدان ارتىق قۇرمەت كەرەك ەمەس سەكiلدi.

راس, «قۇپييا شەجiرە» اۆتورى نەزiك بوساڭسۋلارعا قارسى.

سٶز ساپتاسىنا سەنتيمەنتالدىق تiپتەن جات. لەۆ گۋميلەۆتiڭ اۆتور اقسٷيەك جاۋىنگەر بولسا كەرەك دەپ توپشىلايتىنىنداي-اق بار. بiراق وسى بiر بەلگiسiز اقتامبەردi بەلكiم شالكيiزدiڭ ٶزi تەمiرشiننiڭ مەركiت قولىنا تٷسiپ قالعان بٶرتەگە دەگەن جان شىرقىراتار سەزiمiنە كەلگەندە ەلسiزدiك تانىتىپ الادى: «مەركiتتەر ٷركiپ, تٷنi بويى سەلەڭگiنi قۇلداي قاشقاندا, ەسكەرلەر ارتىنان قۋا سوعىپ, جايلايدى. تەمiرشiن قاشقان ەلدەردiڭ iشiنەن «بٶرتە, بٶرتە!» دەپ ايقايلاپ iزدەگەندە, ٷركiپ بارا جاتقان ەلدiڭ iشiندەگi بٶرتە ٷجiن تەمiرشiندi داۋسىنان تانىپ, كەيقۋات كەمپiر ەكەۋi كٷيمەدەن تٷسە جٷگiرiپ, تەمiرشiننiڭ شىلبىرىنا ورالا كەتەدi. ايدىڭ جارىعىمەن تانىعان تەمiرشiن ونى قۇشاقتاپ ايمالايدى» («موڭعولدىڭ قۇپييا شەجiرەسi» – 110 ب). يە, دالا جىراۋى تەمiرشiن مەن بٶرتەنiڭ اراسىنداعى سەزiم تۋرالى بiزدەن جاقسى بiلگەن. سەزiمدi جىرلاۋعا كەلگەندە ەلسiزدiك تانىتاتىنى دا سوندىقتان. كiم بiلەدi, بەلكiم, ونىڭ باعىنا بٶرتە اپامىزدىڭ قولىنان بiر كەسە قىمىز iشۋ باقىتى دا بۇيىرعان بولار-اۋ.

سٶز سٶز, بiراق بiزدiڭ دە ارتىقباس قييالدانۋعا قاقىمىز جوق. بٷگiنگi ادامزاتتىڭ امالسىز بولسا دا ٶزگەمەن تٶسەكتەس بولعان ەيەل زاتىنا كٶزقاراسى قانداي بولاتىنىن قايدام, ال تەمiرشiننiڭ بٶرتە انامىزعا سولاي بولىپ قالعان ەكەن-اۋ دەپ بiر مەزەت تە كٶز الارتپاعاندىعى انىق. قايتا وسى بiر تۇستىڭ رۋحاني-مورالدىق بار اۋىرتپالىعىن ٶز موينىنا العان سەكiلدi. مەركiتتەن دٷنيەگە كەلۋi مٷمكiن جوشىسىنا دا قىرىن قاراعان جوق. بٷكiل مۇراسىن وسى بٶرتە بەيبiشەسiنەن تۋعان تٶرت ۇلىنا مۇرا ەتەتiندiگiن سول ۇلى ماحابباتتىڭ جاڭعىرىعى دەپ تٷسiنسەك جٶن. وتباسى مەن جارعا ادالدىق قاسيەتi جاعىنان كەلگەندە شىڭعىسحان بابامىز اراعا ون عاسىرداي ۋاقىت سالىپ بارىپت تا بiزگە ٷلگi بولىپ قالا بەرمەك. بار ايتارىمىز, بٷگiنگi ۇرپاقتىڭ ناپولەون مەن جوزەفينا, تسەزار مەن كلەوپاترانىڭ ماحابباتىن عانا ەمەس, شىڭعىسحان مەن بٶرتەنiڭ سٷيiسپەنشiلiگiن دە بiلiپ ٶسكەنi جٶن.

ەندi شاحانوۆ ەڭگiمەلەيتiن تاعى بiر تاريحي تۇلعاعا توقتالايىق. ول وتىراردىڭ بيلەۋشiسi اتاقتى قايىرحان. مارقۇم تاريحشى سەرجان مۇساتايۇلى اقىنجانوۆ «قازاقستاننىڭ ورتا عاسىرلىق تاريحىنداعى قىپشاقتار» كiتابىندا شەجiرەشi جۋجانيدان مىنانداي مىسال كەلتiرەدi: «615 (1216) جىلى… حورەزم شاحى مۇحامەد يەمەكتەن شىققان ياكافتاننىڭ ۇلى تٷركiستاندىق قادىرحاننىڭ ەلiن ويرانداۋعا اتتاندى». يە, يە, حورەزم شاحى باسقا ەمەس, شاحانوۆ تامسانا سۋرەتتەيتiن دەل قادىرحان-ينالشىق قايىرحاننىڭ ەلiن ويرانداۋعا اتتانىپ وتىر. بiراق نەگە ەكەنi بەلگiسiز, ارادا تاعى بiر-ەكi جىل ٶتكەندە وسى قايىرحان ٶزiنە كەشە عانا تەپەرiش كٶرسەتكەن حورەزم شاحىنا ادالدىعىن تانىتۋ ماقساتىندا تٷركi-موڭعولدىڭ كەرۋەنiن تاس-تالقان ەتiپ قىرىپ سالادى. وسىلايشا, وتىراردىڭ تٷركi-موڭعولدىڭ قايقى قىلىشىنىڭ استىنا تٷسۋiنە سەبەپشi بولادى. كەشەگi دالا جاۋىنگەرi نەلiكتەن بۇلاي جازا باستى, وعان دەل جاۋاپ جوق, بiراق بولجامدار جاساۋعا بولادى. ەيتسە دە بiزگە دەل قازiر ول بولجامداردىڭ قاجەتi قانشا. بار بولعانى قىزىلباس پارسىعا تەۋەلدi ينالشىق قايىرحاننىڭ ٶز باۋىرلارىنا قىلىش كٶتەرگەندiگiن ايتساق تا جەتكiلiكتi. يە, يە, ٶز باۋىرلارىنا قىلىش كٶتەرگەندiگiن. باسقاشالاي باعا بەرۋ مٷمكiن ەمەس. بۇلاي دەيتiنiمiز, رەسمي تاريح حI-حII عاسىرلاردا سىر مەن جەتiسۋدا ازعانتاي مٶلشەردە بولسا دا جارتىلاي موڭعول تiلدەس ۇلىستاردىڭ بولعاندىعىن جوققا شىعارمايدى. يە, يە, ول كەزدەگi موڭعول مەن قىپشاق اۋدارماشىسىز-اق ەركiن تٷسiنiسە العان. بiزگە وسى موڭعول مەن تٷركiنiڭ عۇننان بارىپ قوسىلاتىندىعىن دا ۇمىتپاعان جٶن-اۋ. ال بالا تەمiرشiننiڭ ول تاريحتان دا حابارى بار بولسا شە. جالپى, تەمiرشiننiڭ دالالىق اۋىز ەدەبيەتi تۋدىرعان قانداي ەپوستاردى تىڭداپ ٶسۋi مٷمكiن? ول ەپوستاردىڭ مازمۇنى قانداي ەدi? دەل سول كەزدەرi ٶتكەننەن سىر شەرتەتiن تاريحى مىڭ جىلدىق «ماناس» iسپەتتi داستاندار بولمادى ما ەكەن? امال قانشا, بiز بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە المايمىز. بiراق اقىنجانوۆ ەڭگiمە قىلاتىن ۇرانقاي تايپاسى مەن تەمiرشiننiڭ ارعى اتاسى بودانشار شاۋىپ الىپ بودان قىلاتىن ۇرانقايلار اراسىندا پاراللەل iزدەنiستەر جٷرگiزۋگە بولاتىن سەكiلدi. وسى ارادا ح-حI عاسىرلارداعى ۇلى دالا تاريحىنداعى كٷڭگiرتتەۋ تۇستارعا سەۋلە تٷسiرە الساق, شىڭعىسحاندى جاۋلاۋشى ەمەس, اتا-بابا مەكەنiنiڭ تۇتاستىعىن قايتا قالپىنا كەلتiرۋشi رەتiندە دە ناسيحاتتاۋ مٷمكiندiگi بار ەكەندiگi اڭعارىلماق.

يە, شىڭعىسحان جاۋگەرشiلiگi ارتىنا رەسەي مەن قىتاي iسپەتتi ەكi ۇلى مەملەكەتتi مۇرا ەتiپ قالدىردى. بٷگiنگi قازاقستان الىپ جاتقان تەرريتورييا دا سول شىڭعىسحاننان قالعان ميراس. نەمەرەسi قۇبىلاي حاننىڭ تۇسىندا سولتٷستiك پەن وڭتٷستiك بولىپ قىرقىسىپ جاتقان قىتايدىڭ باسىن بiرiكتiرۋ مٷمكiندiگi تۋدى. كەيiنگi رەسەي بولسا تەمiرشiن قۇرعان يمپەرييانىڭ تiكەلەي مۇراگەرi بولىپ قالدى. سونداي-اق, بٷگiنگi ورىستىڭ ٶزiنiڭ باتىستاعى سلاۆيان باۋىرلارىنان گٶرi تٷركiلەرگە جاقىنداۋ ەكەندiگiن عىلىمي زەرتتەۋلەر دە جوققا شىعارمايدى. (ەرەنجەن حارا-داۆان. «چينگيسحان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەدييا», 1992, ستر 252.) جاۋلاپ بارعان جەرiندەگi حالىقتىڭ دiني سەنiمiنە قييانات جاساماۋ دا ۇلى شىڭعىسحاننان قالعان ٶنەگە. تiپتi, ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ پراۆوسلاۆيە شiركەۋلەرiن سالىقتان بوساتقاندىعى جايلى دا دەرەكتەر بار. ورىس جىلناماشىلارى شىڭعىسحان ۇرپاقتارىنىڭ بiرi بiر كنيازدiكتەن تٷسكەن سالىقتى تٷگەلiمەن دەرلiك شiركەۋ قورىنا اۋدارتقانى تۋرالى جازادى. تٷركi تiلi ورىس كنيازدەرiنiڭ سارايىندا بەرتiنگە دەيiن كەڭ قولدانىستا بولعاندىعىن دا ۇمىتپاعان جٶن. (گ.ۆ.ۆەرنادسكيي «مونگولى ي رۋس», 1997, ستر 390). ال پۋشكيننiڭ ٶزi كەيiپكەرiنە اينالدىرعان بوريس گودۋنوۆتى تازا تٷركi ەدi دەسەك كiم سەنەر. كومپاس, قاعاز, وپتيكا سەكiلدi ٶركەنيەت ٷلگiلەرiنiڭ باتىسقا شىڭعىسحان جورىعى ارقىلى جەتكەندiگi دە ەل بiلەتiن شىندىق. ادامزات تاريحىن جاڭا بيiكتەرگە كٶتەرگەن وسىنداي ۇلى iستەردiڭ باستاۋىندا تۇرعان شىڭعىسحاننىڭ قولباسشىلىق قابiلەتi تۋرالى ەڭگiمە ٶز الدىنا بiر بٶلەك. مەملەكەتتiك قايراتكەر رەتiندە دە ۇزاعىنان ەڭگiمەلەۋگە بولادى.

بiزدiڭ ەڭ باستى ايتقىمىز كەلگەنi, تاريحي شىڭعىسحاننىڭ شاحانوۆ رومانىنداعى ەدەبي كەيiپكەردەن تiپتi باسقا ەكەندiگi. شاحانوۆ يۋنيي يۋۆەنالدىڭ «ەشبiر قاتىگەز جان باقىتتى بولا الماق ەمەس» دەگەن سٶزiن كەلتiرە وتىرىپ, شىڭعىسحاندى ادامي باقىتتان قۇرالاقان وزبىر رەتiندە سۋرەتتەيدi. ال بiز بiلەتiن شىڭعىسحان تۋرالى فرانتسۋز حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتi ناپولەوننىڭ «مەن شىڭعىسحانداي باقىتتى بولا المادىم» دەگەن مويىنداۋ سٶزi بار. شىڭعىسحانداي ۇلى تۇلعاعا بۇدان ارتىق قانداي مويىنداۋ قاجەت!

2001 جىل.

ەمٸرحان بالقىبەك

ۇلت پورتالى