امەريكاداعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن تاريحشى نۇرلان كەنجەاحمەت ٶسكەمەن قالاسىنىڭ كٶنە اتاۋى جايلى قۇندى قۇجاتتاردى تاپتى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
ەيگٸلٸ گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ فەربانك قىتاي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشٸ عالىمى, تاريحشى نۇرلان كەنجەاحمەتتٸڭ ايتۋىنشا, امەريكالىق بەندجامين سەميۋەل لەۆي ەسٸمدٸ ستۋدەنت 2013 جىلى «جوڭعار بوسقىندارى جەنە قىتايلىق تسين-قازاق شەكاراسىندا يمپەرييانىڭ قۇرىلۋى, 1759-1773» («Jungar Refugees and the Making of Empire on Qing China's Kazakh Frontier, 1759-1773») تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاعان.
اعىلشىن تٸلٸندەگٸ ديسسەرتاتسييانى تەك گارۆارد كٸتاپحاناسىنان وقۋعا بولادى. ونىڭ عىلىمي جۇمىسىندا ٶسكەمەنننٸڭ بۇرىنعى, تاريحي اتاۋى – كەڭگٸر-تۇرا سٶزٸ ٷش جەردە كەزدەسەدٸ. دوكتورلىق ديسسەرتاتسييانىڭ 212 بەتٸندەگٸ تٷسٸنٸكتەمەدە: «Kengger Tura is known as Ust-Kamennaya in Russian. It was the southern most outpost on the Russian «Irtysh Line» that marked the boundary of the Russian Empire» دەپ جازىلعان. قازاقشا ماعىناسى: «كەڭگٸر تۇرانى ورىسشا ۋستكامەننايا دەپ اتايدى. بۇل رەسەي يمپەريياسىنىڭ شەكاراسىن بەلگٸلەيتٸن «ەرتٸس سىزىعىنىڭ» ەڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ فورپوستى بولدى».
«امەريكالىق ستۋدەنت عىلىمي ەڭبەگٸن مەنجٷر تٸلٸندەگٸ ارحيۆتەرگە سٷيەنە وتىرىپ جازعان. مەنجٷر قىتايدى 250 جىل بيلەگەن ۇلت. 1911 جىلى قىتايلار ۇلت رەتٸندە جويىپ جٸبەرگەن. بٸر عاجابى, 1600-1911 جىلدار ارالىعىندا ٶمٸر سٷرگەن مەنجٷرلەر ٶزدەرٸنٸڭ تٸلدەرٸن 311 جىلدا دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ ۇلى تٸلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالدىردى. قازٸر مەنجٷر تٸلٸن ٷيرەنۋشٸلەر لاتىن تٸلٸن ٷيرەنۋشٸلەردەن كەم تٷسپەيدٸ. سۇرانىس ٶتە جوعارى. مۇنىڭ بٸزگە دە قاتىسى بار. سەبەبٸ, ابىلاي حان زامانىنداعى قازاق تاريحىنىڭ سىرى مەنجٷر تٸلٸندەگٸ ارحيۆتەردە. قازاق تاريحى تۋرالى دەرەكتەر نەشە مىڭنان اسادى. ٶزٸم مەنجٷرتانۋشى ەمەسپٸن, الايدا مەنجٷر كارتاسىنداعى توپونيمدەردٸ زەرتتەۋ ٷشٸن گارۆاردتا مەنجٷر تٸلٸن ٷيرەنٸپ جٷرمٸن. قازٸر مەنجٷر كارتاسىنداعى توپونيمدەردٸ, مەنجٷرشە مۇراعاتتاردى وقي الامىن. ال بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان امەريكالىق ستۋدەنتتٸڭ ديسسەرتاتسيياسىنىڭ قۇندىلىعى – 100 پايىز شىعىس قازاقستان تۋرالى جازىلعاندىعىندا. بولاشاقتا بۇل ەڭبەكتٸ قازاق تٸلٸندە اۋدارسا يگٸ ٸس بولار ەدٸ», – دەيدٸ نۇرلان كەنجەاحمەت.
ونىڭ ايتۋىنشا, ٶسكەمەن 1757 جىلدارعا دەيٸن كەڭگٸر-تۇرا دەپ اتالعان. بۇل تۋرالى قىتاي عالىمى تان تسيسيان قۇراستىرعان «قىتايدىڭ تاريحي اتلاسىنىڭ» Vٸٸٸ تومىندا دا جازىلعان جەنە 1769 جىلى سىزىلعان «تسيانلۋن نەيفۋ يۋيتۋ» («تسيانلۋن پاتشانىڭ وردا كارتاسى») كارتاسىندا كەڭگٸر-تۇرا ەرتٸس ٶزەنٸ جاعاسىندا دەپ كٶرسەتٸلگەن.
«تاعى بٸر قىزىقتى دەرەك, رەنات يۋحان گۋستاۆ دەگەن شۆەدتٸڭ ەسكەري قىزمەتكەرٸ 1716-1733 جىلدارى جوڭعار تۇتقىنىندا بولعان كەزدە وسى كارتانى سىزعان. سول كارتادا شىعىس قازاقستاندا شٷلبٸ, ٷلبٸ جەنە بۇقتىرما ٶزەندەرٸنٸڭ ورتاسىندا كەڭگٸر دەگەن ٶزەن اتاۋى كٶرسەتٸلگەن. اتالعان كارتا اعىلشىن ساياحاتشىسى دجون باددەليدٸڭ «رەسەي, موڭعولييا جەنە قىتاي» دەپ اتالاتىن ەكٸ تومدىق مونوگرافيياسىنا دا ەنگەن», - دەدٸ تاريحشى.
