فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
ۇلتتىق كٸتاپحانادا بەلگٸلٸ الاشتانۋشى, عالىم, باسپاگەر عاريفوللا ەنەستٸڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸنە ارنالعان شىعارماشىلىق كەش ٶتتٸ. اتالعان شارانى رەپرەسسييالانعان قازاق زييالىلارىنىڭ مۇراسىن زەرتتەيتٸن «ارىس» قورى, احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى جەنە «ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارى» مۇراجايى بٸرلەسٸپ ۇيىمداستىرعان, – دەپ حابارلايدى Ult.kz.
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجاننىڭ مودەراتورلىعىمەن ٶتكەن ٸس-شارادا اكادەميك حانگەلدٸ ەبجانوۆ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسورلار قانسەيٸت ەبدەزۇلى, زينول-عابدەن قابيۇلى بيسەنعالي, نۇرگەلدٸ ۋەلي, مىرزابەرگەن مالباقوۆ پەن ەدەبيەت سىنشىسى ەمٸرحان مەڭدەكە, جازۋشى بەيبٸت قويشىباي, قر ۇلتتىق كٸتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى عازيزا نۇرعاليەۆا, «اق جەلكەن» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ەسەي جەڭٸسۇلى, «انا تٸلٸ» گازەتٸ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قاراگٶز سٸمەدٸل, «ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارى» مۇراجايىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ مەيٸرجان مىرزاباەۆ جەنە قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ اتىنان قاتىسىپ, عالىم عاريفوللا ەنەستٸڭ شىعارماشىلىعى مەن قازاق عىلىمىنىڭ, باسپاگەرلٸك ٸسٸنٸڭ دامۋىنا قوسقان ەڭبەگٸ جايلى جان-جاقتى ساراپتامالىق پٸكٸرلەر ايتىلىپ, شىعارماشىلىعىنا باعا بەرٸلدٸ.
فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
شارادا عالىمنىڭ الاش ارىستارىنا جەنە قازاق تٸل بٸلٸمٸنە قاتىستى 30 جىلدان استاپ ٸزدەنٸستەرٸ ٸرگەلٸ ەڭبەكتەرٸنٸڭ تۇساۋى كەسٸلدٸ. ونىڭ ٸشٸندە احمەت بايتۇرسىنۇلى, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, ەبٸل كەكٸلبايۇلى سيياقتى قايراتكەرلەرگە ارنالعان مونوگرافييالارى مەن كٶزٸ تٸرٸسٸندە جارىق كٶرمەگەن عىلىمي ەڭبەكتەرٸ كٶپشٸلٸككە العاش رەت ۇسىنىلدى.
فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
«بٸزدٸڭ ەكەمٸز پروفەسسور, عىلىم دوكتورى. ەڭ بٸرٸنشٸ 30 جىل بۇرىن «ارىس» قورىن قۇرعان. ونىڭ جانىنان «ارىس» باسپاسىن اشتى. «ارىس» باسپاسى ارقىلى كٶپتەگەن كٸتاپ شىعاردى. ول كٸتاپتىڭ بەرٸن بٷگٸن كٶرمەدە كٶرسەتٸپ وتىرمىز. ەكەمٸز بارلىق عۇمىرىن, ٸزدەنٸسٸن, ەڭبەكتەرٸن رەپرەسسيياعا ۇشىراعان ادامداردى زەرتتەپ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸن اشۋعا, اتتارىن اتاپ, اقتاۋعا ارنادى», – دەيدٸ عاريفوللا ەنەستٸڭ قىزى نازگٷل ەنەسوۆا.
سونىمەن قاتار, جازۋشى بەيبٸت قويشىباەۆ زەرتتەۋشٸمەن بٸرگە «ەدٸلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى اياسىندا كٶپتەگەن ٸستەردٸ بٸرلەسە اتقارعانىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, «ەدٸلەت» قوعامى مەن «ارىس» باسپا قورىنىڭ كٶزدەگەن ماقساتى – بٸر: قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ, ولاردى حالىق جادىندا جاڭعىرتۋ, ەدەبي جەنە عىلىمي مۇراسىن ەلگە قايتارۋ.
«بٸز عاريفوللانى «ەدٸلەت» قوعامىنىڭ جۇمىسىنا تارتتىق. ول بۇل ۇسىنىستى قابىل الىپ, بٸراز ۋاقىت تٶراعالىق ەتتٸ, كەيٸن تٶراعا ورىنباسارى رەتٸندە قىزمەتٸن جالعاستىردى. تاريحي ەدٸلەتتٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە دەگەن ۇمتىلىسى ەرەكشە بولاتىن. الماتى وبلىسىنداعى جاڭالىق اۋىلىندا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا ارنالعان مۇراجاي اشىلعان سەتتەن باستاپ, عاريفوللا سول باستامانىڭ بەل ورتاسىندا جٷردٸ. مۇراجايدىڭ قۇرىلۋىنا, ونىڭ عىلىمي مازمۇنى مەن يدەياسىن ناقتىلاۋعا تٸكەلەي اتسالىستى. «ەدٸلەت» قوعامىنىڭ مٷشەلەرٸ ونىڭ بۇل ەڭبەگٸن ەرەكشە باعالايدى. عاريفوللا ەلگە جاقسىلىق جاساۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتٸ. ونىڭ ەسٸمٸ حالىق جادىندا ساقتالادى, ەڭبەگٸ ەسكەرۋسٸز قالمايدى. قازٸر الماتى قالاسىنداعى بٸر كٶشەگە عاريفوللا ەنەس ەسٸمٸن بەرۋ جٶنٸندە ۇسىنىس جاسالىپ وتىر. بۇل باستاما ٶز جالعاسىن تابادى دەپ سەنەمٸز», – دەدٸ جازۋشى بەيبٸت قويشىباەۆ.
فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
عالىم ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ قۇرامىندا جٷرٸپ, اشتىق قۇرباندارىن انىقتاۋ, تٸزٸمدەۋ جۇمىستارىنا اتسالىسقان. مەملەكەتتٸك تٸل مەسەلەلەرٸنە ارنالعان ماقالالارىن باسپاسٶز بەتٸندە جارييالاپ, ٷنەمٸ ٷن قاتىپ وتىرعان. الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرٸنەن بٶلەك, تۇلعالىق, وبلىستىق, اۋداندىق ت.ب. 20-دان استام ەنتسيكلوپەدييالاردى جوعارى كەسٸبي جەنە عىلىمي دەڭگەيدە, زاماناۋي تالعامعا ساي ەتٸپ دايىنداپ, باسىپ شىعاردى.
«قازاقتىڭ كەرەمەت بٸر ازاماتى, الاشتانۋشى عالىم, فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, باسپاگەرۇلتىمىزدىڭ ەڭ بٸر اياۋلى, ارداقتى ازاماتى عاريفوللا باۋىرىمىزدى ەسكە الىپ جاتىرمىز. عاريفورللا ەنەس بٸزدٸڭ قوعام تەۋەلسٸزدٸك العان كەشەگٸ 30 جىلدىقتان بەرمەن قاراي ٷلكەن ەڭبەك ەتتٸ. بٷگٸن دە پەرزەنتتەرٸ ۇلتتىق كٸتاپحانامەن بٸرلەسە وتىرىپ, عاريفوللا ەنەس باۋىرىمىزدىڭ بٸرنەشە كٸتابىنىڭ تۇساۋ كەسەر رەسٸمٸن جاساپ, اتىن اسقاقتاتىپ جاتىر», – دەيدٸ جازۋشىلار وداعى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قاسىمحان بەگمانوۆ.
فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى عاريفوللا ەنەس حح عاسىر باسىنداعى «قازاق», «سارىارقا», «ايقاپ» سەكٸلدٸ باسىلىمداردى اراب جازۋىنان قازٸرگٸ ەلٸپبيگە تٷسٸرٸپ, تولىق باسپاعا دايىنداۋعا كٶپ كٷش جۇمساعان. ول ا.بايتۇرسىنۇلى, ق.جۇبانوۆ, ح.دوسمۇحامەدۇلى سيياقتى ٸرٸ تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرٸن جٷيەلەپ, باسىلىمعا دايارلاپ, عىلىمي العى, سوڭعى سٶزدەرمەن تولىقتىرىپ بٸرنەشە مەرتە جارييالاعان.
فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
عاريفوللا ەنەس تەك الاش مۇراسىن ەمەس, قازاق مەدەنيەتٸ مەن تاريحىنا قاتىستى ەنتسيكلوپەدييالىق باسىلىمداردىڭ دا باسى-قاسىندا جٷردٸ. ول دايىنداعان ەڭبەكتەر قاتارىندا ە.كەكٸلبايۇلىنا ارنالعان ەكٸ تومدىق ەنتسيكلوپەدييا, 20 تومدىق «ماحامبەت» سەريياسى, «ۇلى دالا تۇلعالارى», «قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ مەسەلەلەرٸ», سونداي-ا ق «مەدەني مۇرا» اياسىنداعى تٷرلٸ سٶزدٸكتەر مەن عىلىمي جيناقتار بار.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
