فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانگەلدٸ ايتالى قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸندەگٸ دۇرىس مەن بەرٸلمەي كەلە جاتقان ٷلكەن مەسەلەنٸ اتادى. ول — حريستياندىقتىڭ ٷستەمدٸگٸ. بۇدان تىس kaz.365info.kz پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا قوعام قايراتكەرٸ اقتٶبە مەن الماتىدا بوي كٶرسەتكەن لاڭكەستٸك اكتٸلەر ەلٸمٸزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسپاي جاتقانىن اڭعارتتى دەپ اتاپ ٶتتٸ.
ەلەۋمەتتٸك عىلىمدا لاڭكەستٸك قىلمىستىڭ ەلەۋمەتتٸك ورتاسى بولادى. عىلىمدا بۇل مەسەلە ٶز الدىنا جەكە-دارا زەرتتەلەدٸ. ونىڭ سەبەبٸ ەر ەلدە ەرتٷرلٸ.
بٸز ەلٸ وتارشىلدىقتىڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتٸگٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز
قازاقستان قوعامى تۋرالى ايتاتىن بولساق, بٸزدە دە لاڭكەستٸك ەرەكەتتٸ تۋدىراتىن ەلەۋمەتتٸك ورتانىڭ بارى انىق.
بٸرٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني ٶمٸرٸندە, بٸز كٶپ مەن بەرە بەرمەيتٸن, بٸر قيىندىقتار بار. مىسالى, قازاقستاننىڭ اقپارات كەڭٸستٸگٸندە باتىستىڭ, رەسەيدٸڭ ىقپالى زور. ولار — قازاق مەدەنيەتٸنە جات باعىتتاعى اقپارات كٶزدەر.
امانگەلدٸ ايتالىوسى جاعىنان العاندا, بٸز ەلٸ وتارشىلدىقتىڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتٸگٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز.
بٸز ايتايىق-ايتپايىق, مويىندايىق-مويىندامايىق, ەلەمدە دٸندەر اراسىندا دا بەسەكە جٷرٸپ جاتىر.
رەسەيدٸڭ, باتىستىڭ بٸزدٸڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتەگٸ ٷستەمدٸگٸ — حريستياندىقتىڭ ٷستەمدٸگٸ. ولاردىڭ بٸرەۋٸنٸڭ اشىق, ال تاعى بٸرەۋٸنٸڭ ٸشتەي مۇسىلماندىققا قارسىلىق بٸلدٸرەتٸندٸگٸ, ونى قولدامايتىندىعى انىق.
بۇل — ٷلكەن مەسەلە. بٸز وسى جاعىنا ەلٸ دۇرىس مەن بەرمەي جٷرمٸز.
سونىمەن بٸرگە, بٷگٸنگٸ بٸلٸم سالاسىنداعى ساياسات قازاق تٸلٸنە ەمەس, قالاي بولعاندا دا ورىس تٸلٸنە, اعىلشىن تٸلٸنە باسىمدىق بەرۋگە بارىنشا تىرىسادى. قالىڭ بۇقارا بۇل ساياساتتى قولدامايدى.
ۇلتتى ۇلت ەتەتٸن, مەملەكەتتٸ مەملەكەت ەتەتٸن — ونىڭ انا تٸلٸ. سوندىقتان وعان قارسى جٷرۋدٸڭ استارىندا دا بٸر مەنٸسٸ بار.
مەنٸڭشە, بيلٸكتە جالپى قوعامنىڭ ەمەس, بەلگٸلٸ بٸر توپتىڭ پٸكٸرٸ ٷلكەن ىقپالعا يە. مٸنە, وسىنداي توپتىڭ قولىندا بيلٸگٸ بار بٸر ادام:
„مەن وسىلاي ويلايمىن, ونى جٷزەگە اسىرۋ كەرەك, سەبەبٸ باسقا ەلدەردە دە وسىنداي,„ — دەپ ۇسىنىس ايتادى دا ونى جٷزەگە اساتىنداي ەتە سالادى.
ال ول مىسالعا العان ەلدٸڭ تاريحى بٶلەك, مەنتاليتەتٸ مەن دەستٷرٸ بٸر باسقا ەكەنٸ ەشكٸمنٸڭ باسىن اۋىرتپايدى.
بٸر كەزدەرٸ كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ كٶشباسشىسى حرۋششەۆ بٷكٸل سوۆەت ەلدەرٸنٸڭ توپىراعىنا, اۋا-رايىنا, جەرٸنٸڭ قۇنارلىعىنا قاراماي جٷگەرٸ ەككٸزگەن.
ول ساياسات تيٸمدٸلٸك تانىتپادى. جٷگەرٸ ەگۋگە ەشكٸم قارسىلىق بٸلدٸرگەن جوق, بٸراق بارلىعى زييان شەكتٸ. سول سيياقتى, قازٸر بٸزدە دە اعىلشىن تٸلٸنە ەشكٸم قارسى ەمەس.
بٸراق شەت تٸلدەردٸ بٸلٸم وردالارىندا وقىتۋدىڭ جٶنٸ, پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق, ۇلتتىق رەتٸ بٸر باسقا. قالاي دەگەنمەن دە بۇل دا ەلەۋمەتتٸڭ قارسىلىعىن تۋدىراتىن فاكت.
قىلمىسكەرلەردٸڭ 84 پايىزى — جۇمىسسىزدار
بۇدان تىس, قوعامىمىزدا تاعى بٸر توپ ەلەۋمەتتٸك مەسەلە بار. مىسالى, جۇمىسسىزدىق, باسپانا مەسەلەسٸ. ٷي سالعىسى كەلەدٸ, بٸراق بٸزدە ٶزٸنە زاڭمەن تيەسٸلٸ 10 سوتىق جەرٸن الا الماي جٷرگەن جٷز مىڭداعان ادام بار.
جاقىندا ەلٸمٸزدٸڭ باس پروكۋرورى جاقىپ اسانوۆ بٸزدەگٸ قىلمىستىلاردىڭ 84 پايىزى جۇمىسسىزدار دەگەن مەلٸمەت كەلتٸردٸ. دەمەك, بۇل بٸر-بٸرٸمەن جاناما بولسىن, تٸكەلەي بولسىن, بايلانىسىپ كەلەتٸن ٷلكەن, كٷردەلٸ مەسەلە. ونى كەشەندٸ تٷردە قاراستىرماساق, مەسەلەنٸ ەڭسەرە المايمىز. سونى دۇرىس تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
تەرروريزمگە بايلانىستى ٸلٸمدە كريمينومەتريكا دەگەن ۇعىم بار. ول مەن اتاپ ٶتكەن فاكتورلار قانداي جاعدايدا ٶمٸردە كٶرٸنٸس تاباتىنىن انىقتايدى.
كريمينومەتريكا بويىنشا, قازاقشالاپ ايتقاندا,
ادامدار قارنى اشقاننان عانا ەمەس, قادٸرٸ قاشقانىنان دا باس كٶتەرەدٸ.
وعان ادام قۇقىعىن سىيلاماۋ, سٶز بوستاندىعىن شەكتەۋ, اشىق پٸكٸر بٸلدٸرۋگە تويتارىس بەرۋ, ەدٸلەتسٸز سوت يتەرمەلەيدٸ…
ەلٸمٸزدە كاپيتاليستەردٸڭ مٷددەسٸ قورعالادى, قورعالمايتىنى — ەڭبەكشٸلەردٸڭ مٷددەسٸ
ەلٸمٸزدە كاپيتالدىڭ, بيزنەستٸڭ مٷددەسٸن قورعايتىن ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى دەگەن ۇيىم بار. ولار ٷشٸن ارنايى مٸنبەر دە قاراستىرىلعان. ال ەڭبەكشٸلەردٸ كٸم قولدايدى? بٸزدە ەڭبەكشٸلەردٸ قولدايتىن كەسٸپوداقتار بار.
بٸراق كەسٸپوداقتار حالىقتى قولداي المايدى, ٶيتكەنٸ ولار ەلسٸز, كٷشٸ مەن سالماعى دا جوق, جۇمىس بەرۋشٸگە تەۋەلدٸ.
سوندىقتان جالدامالى جۇمىستا جٷرگەن حالىق ۋاقتىلى ەڭبەكاقىسىن الا المايدى, ەڭبەگٸ دۇرىس باعالانىپ, اقىسى ەدٸل تٶلەنبەيدٸ, ۇجىمدىق كەلٸسٸمشارت تالاپتارى ۇدايى ساقتالمايدى. وسىلاردىڭ بارلىعى جينالىپ كەلگەندە, سٶز جوق, اقىرى قوعامدا بەلگٸلٸ بٸر نارازى احۋالدى تۋعىزادى.
ەگەر بٸز جاپپاي ەڭبەك قوعامىن قۇرامىز دەسەك, بارلىق ارتىقشىلىقتى ەڭبەككە, ەڭبەك ادامىنا بەرۋٸمٸز كەرەك.
بٸزدە بيلٸك بٸر بٶلەك, حالىق بٸر بٶلەك ەلەمدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانداي. ەكەۋٸنٸڭ ايتقاندارى بٸر-بٸرٸنە ساي كەلە بەرمەيدٸ.
سوندىقتان بيلٸك پەن بۇقارا حالىقتىڭ اراسىندا كەلٸسپەيتٸن بٸرقاتار مەسەلەلەر بار.
مەنٸڭشە, بيلٸك قانداي قوعامدا, قانداي پسيحولوگييالىق, ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىن بٸلمەيدٸ-اۋ دەيمٸن. وسىدان كەلٸپ, حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزاتىن ٷستٸرت, جەڭٸل-جەلپٸ بٸر شەشٸمدەر تۋىپ جاتادى.
اقتٶبە مەن الماتىداعى قايعىلى وقيعا ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسپاعانىن اڭعارتتى
مىسالى, مەن — اقتٶبەلٸكپٸن. اقتٶبەدە ٷش رەت لاڭكەستٸك وقيعا بولدى. قانداي شەشٸم قابىلداندى?..
«بٸزدٸڭ ارامىزدا تەرٸس باعىتتا جٷرگەن بٸر توپ جٸگٸتتەر بار. سولارمەن جۇمىس جاسايىق. تٷرمەگە جابايىق. قورقىتايىق. ٷركٸتەيٸك. وسىلاي ولاردى تىيساق, بۇل ماسقارا جاعداي ەندٸ بولمايدى», — دەيدٸ بيلٸك.
بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, لاڭكەستٸك وقيعاسى اقتٶبەدە ٷش رەت قايتالاندى. دەمەك, باسقاشا ويلاناتىن ۋاقىت كەلدٸ.
بٸزدە ازاماتتىق قوعام دا قالىپتاسپاي جاتىر.
مىسالى, مەنٸ جولىقتىرعان الماتىلىق پەن استانالىقتار: „اقتٶبەڭدە نە بولىپ جاتىر?„ دەپ سۇرايدى. ال كەشە الماتىدا تۋرا وسىنداي جاعداي ورىن الدى. باسقا ٶڭٸردەگٸلەر „ول بٸزدە ەمەس, الماتىدا عوي„ دەپ جايباراقات وتىر. ٶزدەرٸنە, ٶز ەلٸنە قاتىسى جوق نەرسە سەكٸلدٸ. بۇل بٸزدٸڭ ادامداردىڭ ازامات بولىپ جەتٸلمەگەنٸن بٸلدٸرەدٸ.
ەگەر بٸزدە ازاماتتىق قوعام بولسا, لاڭكەستٸك اكتٸلەردٸ ەل بولىپ ويلانىپ, ەگٸلە وتىرىپ, تالقىلايتىن ەدٸك.
ول تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مەسەلەسٸ ەمەس.
مەن ٶزٸم بٸر نەرسەدەن قورقامىن. لاڭكەستٸك وقيعا قايتالانا بەرەتٸن مەملەكەتتەردە مۇنداي جايتقا حالىقتىڭ ەتٸ ٶلٸپ كەتەدٸ. سٶيتٸپ, لاڭكەستٸكتٸڭ الدىن الۋعا ەشكٸم ۇمتىلمايدى. بۇل بولا بەرەتٸن قالىپتى جاعداي سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. مٸنە, بٸز دە وسىنداي قاۋٸپتٸ بٸر شەككە كەلٸپ تۇرمىز. تەرەڭ ويلانىپ, تيٸمدٸ تاكتيكالىق, ستراتەگييالىق شارالار قولدانباساق, بٸز ٷلكەن بٸر قيىندىققا ۇشىراۋىمىز مٷمكٸن.
بۇل ارادا مايدان دەگەن جوق. اناۋ فاشيستەر, اناۋ بٸزدەر دەيتٸندەي…
ول ٷشٸن, بٸرٸنشٸدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شتاتىن كٶبەيتٸپ, سولاردىڭ جۇمىسىنا باسىمدىق بەرەمٸز بە, ەلدە جۇمىسسىز جٷرگەن, ەسٸرەسە, اۋىل جاستارىن وقۋعا تارتىپ, مينيسترلٸك تاراپىنان, وبلىستىق ەكٸمشٸلٸك تاراپىنان كٶپتەپ گرانت بٶلەمٸز بە? وسىنى ويلاپ, شەشۋٸمٸز كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, قۇقىققورعاۋ ورگاندارىن تەحنيكامەن, قۇرال-جابدىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە اقشا بٶلەمٸز بە, ەلدە پاراساتقا نەگٸزدەلگەن, اتىس-شابىسى جوق, ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸزگە بايلانىستى جاقسى كينولار شىعارامىز با, دراماتۋرگيياعا مەن بەرەمٸز بە, تەاترلاردىڭ تەربيەلٸك جۇمىسىن كٶتەرەمٸز بە?..
قاي جولدى تاڭدايمىز? بۇل — بٸر كٷندە شەشٸلمەيتٸن ستراگەتييالىق مەسەلە. بۇل مەنٸڭ جەكە ويىم ەمەس, كٶپتەگەن ەلدٸڭ تەجٸريبەسٸ. ول كەيٸن بٸرتە-بٸرتە ٶز جەمٸسٸن بەرەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ٶسٸرٸپ, جاعداي جاسايمىز با, ەلدە ەل ٸشٸندەگٸ اشۋ-ىزانى باسۋ ٷشٸن, شىنداپ ٸسكە كٸرٸسەمٸز بە? ازدى-كٶپتٸ اقشانى ٷنەمدەيمٸز دەپ, بٸر پەلەگە تاپ بولىپ جٷرمەيمٸز بە?..
بٸز قامشىلاۋعا, كٷشتەۋگە باسىمدىق بەرٸپ جٸبەرسەك, وندا ەلدەگٸ احۋال ودان سايىن قيىنداي تٷسەدٸ.
ەرينە, قۇقىق سالاسىنىڭ جاعدايىن جاساۋ كەرەك. قىلمىسكەرلەرمەن كٷرەستٸ كٷشەيتۋ قاجەت. بٸراق بۇل ارادا تەپە-تەڭدٸك كەرەك. ەگەر بالانس بولماسا, بٸز پوليتسەيلٸك مەملەكەتكە اينالىپ كەتەمٸز.
ال بٸز پوليتسەيلٸك مەملەكەتكە ەمەس, ەلەمدەگٸ وزىق دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كٶكسەيتٸن ەل ەدٸك قوي. بٸز قييالمەن قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلعان مەملەكەتتەر مەدەنيەتتٸ, ٶركەنيەتتٸ, ولاردا لاڭكەستٸك ەرەكەتكە ەشكٸم بارمايدى. ونى سىرتتان كەلگەن ميگرانتتار جاسايدى.
«ٸشتەن شىققان جاۋ جامان», — دەيدٸ عوي قازاق.
بٸزدەگٸ لاڭكەستٸك اكتٸگە قاتىسۋشىلار — ٶز ارامىزداعى ادامدار.
بۇل ارادا مايدان دەگەن جوق. اناۋ فاشيستەر, اناۋ بٸزدەر دەيتٸندەي.
سوندىقتان
ەلٸمٸزگە ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, رۋحاني جاڭارۋ كەرەك.
حالىق بيلٸكتەن وسىنداي بٸر ٶزگەرٸستٸ كٷتٸپ وتىر. ەندەشە, بيلٸك سوعان ساي قام جاساۋى كەرەك دەپ بٸلەمٸن.
كامشات ساتيەۆا
